Sarga 55
अङ्गदस्य प्रायोपवेशननिश्चयः (Angada’s Resolve to Fast unto Death)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਧਰਮ-ਅਨੁਕੂਲ ਅਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਜਤਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਸੰਤੁਲਿਤ ਸਲਾਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਅੰਗਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਉੱਤੇ ਲੰਬਾ ਨੈਤਿਕ ਆਰੋਪ ਲਗਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜੇ ਵਿੱਚ ਜੋ ਗੁਣ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਅਡੋਲਤਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਕਰੁਣਾ, ਧਰਮਨਿਸ਼ਠਾ, ਪਰਾਕ੍ਰਮ, ਧੀਰਜ—ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਦੇ। ਅੰਗਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸੰਦੇਹਾਸਪਦ ਕਰਮ ਗਿਣਾਉਂਦਾ ਹੈ: ਜੀਉਂਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਸਮੇਂ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਣਾ। ਅੰਗਦ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉਪਕਾਰ ਭੁੱਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਧਰਮ-ਭਯ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਭਯ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਹੈ। ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਾਪਸ ਜਾਣਾ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਕਾਰਨ ਗੁਪਤ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕੈਦ ਦਾ ਖ਼ਤਰਾ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼ਨ (ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ) ਨੂੰ ਹੀ ਮਾਰਗ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਦਰ-ਭਰੀ ਪ੍ਰਣਾਮੀ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦਾ ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਲਈ ਮੰਗਲਕਾਮਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਤਾਰਾ ਤੇ ਰੂਮਾ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਬਾਰੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਅੰਗਦ ਦਰਭਾ ਘਾਹ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੀ ਉਸੇ ਵ੍ਰਤ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਉੱਤਰੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਮੁਖ ਬੈਠਦੇ ਹਨ; ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ ਪਿਛਲੀਆਂ ਵਿਪਤਾਵਾਂ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
श्रुत्वा हनुमतो वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।स्वामिसत्कारसंयुक्तमङ्गदो वाक्यमब्रवीत्।।।।
ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਦੇ ਨਿਮਰ, ਧਰਮ-ਸੰਮਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਾਮੀ ਪ੍ਰਤੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ।
Verse 2
स्थैर्यमात्ममनश्शौचमानृशंस्यमथाऽर्जवम्।विक्रमश्चैव धैर्यं च सुग्रीवे नोपपद्यते।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿੱਚ ਨਾ ਥਿਰਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਦੇਹ-ਮਨ ਦੀ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ; ਨਾ ਦਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਸਿੱਧਾਪਣ—ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਤੇ ਧੀਰਜ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਣਦੇ ਹਨ।
Verse 3
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्।धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः।।।।कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा महात्मना।युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम्।।।।
ਜੋ ਜੀਉਂਦੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਿਸੀ ਰਾਣੀ ਨੂੰ—ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੀ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ। ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਧਰਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣੇ? ਜਿਸ ਨੇ ਮਹਾਤਮਾ ਭਰਾ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਣ ਵੇਲੇ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਵੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।
Verse 4
भ्रातुर्ज्येष्ठस्य यो भार्यां जीवतो महिषीं प्रियाम्।धर्मेण मातरं यस्तु स्वीकरोति जुगुप्सितः।।4.55.3।।कथं स धर्मं जानीते येन भ्रात्रा महात्मना।युद्धायाभिनियुक्तेन बिलस्य पिहितं मुखम्।।4.55.4।।
ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਕਾਇ ਅਨੇਕ ਵਾਨਰ ਉੱਥੇ ਲੇਟ ਕੇ ਘੋਰ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਾਰਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ।
Verse 5
सत्यात्पाणिगृहीतश्च कृतकर्मा महायशाः।विस्मृतो राघवो येन स कस्य तु कृतं स्मरेत्।।।।
ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯਸ਼ਸਵੀ ਰਾਘਵ ਨੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਹੱਥ ਫੜ ਕੇ ਕੀਤਾ ਵਚਨ ਨਿਭਾਇਆ; ਪਰ ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੀ ਭੁਲਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਫਿਰ ਕਿਸ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਰੱਖੇਗਾ?
Verse 6
लक्ष्मणस्य भयाद्येन नाधर्मभयभीरुणा।आदिष्टा मार्गितुं सीतां धर्ममस्मिन्कथं भवेत्।।।।
ਜੋ ਅਧਰਮ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 7
तस्मिन्पापे कृतघ्ने तु स्मृतिहीने चलात्मनि।आर्यः को विश्वसेज्जातु तत्कुलीनो जिजीविषुः।।।।
ਉਸ ਪਾਪੀ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਭੁੱਲੱਕੜ ਤੇ ਚੰਚਲ-ਹਿਰਦੇ ਮਨੁੱਖ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜਾ ਆਰਯ ਕਦੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੇਗਾ? ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਕੌਣ ਜੀਊਣਾ ਵੀ ਚਾਹੇਗਾ?
Verse 8
राज्ये पुत्रः प्रतिष्ठाप्यस्सगुणो विगुणोऽपि वा।कथं शत्रुकुलीनं मां सुग्रीवो जीवयिष्यति।।।।
ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਪੁੱਤਰ—ਗੁਣਵਾਨ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਗੁਣ—ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਰਾਜਗੱਦੀ ਤੇ ਬਿਠਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੈਰੀ ਦੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਮੈਂ, ਮੈਨੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਣ ਦੇਵੇਗਾ?
Verse 9
भिन्नमन्त्रोऽपराद्धश्च हीनशक्तिः कथं ह्यहम्।किष्किन्धां प्राप्य जीवेयमनाथ इव दुर्बलः।।।।
ਮੇਰਾ ਮੰਤ੍ਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਪਰਾਧ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਹੀਨ ਹਾਂ; ਤਾਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗਾ? ਰੱਖਿਆਕਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਟਿਕਾਂਗਾ?
Verse 10
पांशुदण्डेन हि मां बन्धने नोपपादयेत्।शठः क्रूरो नृशंसश्च सुग्रीवो राज्यकारणात्।।।।
ਰਾਜ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਠ, ਕ੍ਰੂਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੈਨੂੰ ਪਾਂਸ਼ੁਦੰਡ ਨਾਲ—ਗੁਪਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ—ਕੈਦ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਦੰਡ ਦੇਣ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹਿਚਕਿਚਾਏਗਾ।
Verse 11
बन्धनाद्वाऽवसादान्मे श्रेयः प्रायोपवेशनम्।अनुजानीत मां सर्वे गृहं गच्छन्तु वानराः।।।।
ਕੈਦ ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਾਲੋਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਮਰਨ ਵਰਤ ਰੱਖਣਾ ਬਿਹਤਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਜਾਣ।
Verse 12
अहं वः प्रतिजानामि नागमिष्याम्यहं पुरीम्।इहैव प्रायमासिष्ये श्रेयो मरणमेव मे।।।।
ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵਾਅਦਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ: ਮੈਂ ਨਗਰ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਇੱਥੇ ਹੀ ਮੈਂ ਮਰਨ ਵਰਤ 'ਤੇ ਬੈਠਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਲਈ ਮੌਤ ਹੀ ਬਿਹਤਰ ਰਸਤਾ ਹੈ।
Verse 13
अभिवादनपूर्वं हि राघवौ बलशालिनौ।अभिवादनपूर्वं तु राजा कुशलमेव च।।।।वाच्यस्तातो यवीयान्मे सुग्रीवो वानरेश्वरः।
ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀਆਂ (ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ) ਨੂੰ ਮੇਰਾ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਹਿਣਾ। ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਨ, ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਾਲ-ਚਾਲ ਪੁੱਛਣਾ।
Verse 14
आरोग्यपूर्वं कुशलं वाच्या माता रुमा च मे।।।।मातरं चैव मे तारामाश्वासयितुमर्हथ।
ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਰੂਮਾ ਦੀ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੀਆਂ ਸ਼ੁਭਕਾਮਨਾਵਾਂ ਦੇਣਾ। ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੇਰੀ ਮਾਤਾ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
प्रकृत्या प्रियपुत्रा सा सानुक्रोशा तपस्विनी।।।।विनष्टमिह मां श्रुत्वा व्यक्तं हास्यति जीवितम्।
ਉਹ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਦਿਆਲੂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਵੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ 'ਤੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇਗੀ।
Verse 16
एतावदुक्त्वा वचनं वृद्धांस्तानभिवाद्य च।।।।विवेश चाङ्गदो भूमौ रुदन्दर्भेषु दुर्मनाः।
ਇਤਨਾ ਕਹਿ ਕੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਮਨੋਂ ਉਦਾਸ ਹੋ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ; ਦರ್ಭਾ ਘਾਹ ਵਿਛਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਲੇਟ ਗਿਆ।
Verse 17
तस्य संविशतस्तत्र रुदन्तो वानरर्षभाः।।।।नयनेभ्यः प्रमुमुचुरुष्णं वै वारि दुःखिताः।
ਉਹ ਜਦੋਂ ਉੱਥੇ ਲੇਟਿਆ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੁਖੀ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੋ ਪਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਤੱਤੇ ਹੰਝੂ ਵਹਿ ਪਏ।
Verse 18
सुग्रीवं चैव निन्दन्तः प्रशंसन्तश्च वालिनम्।।।।परिवार्याङ्गदं सर्वे व्यवसन्प्रायमासितुम्।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਸਭ ਨੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਯੋਪਵੇਸ਼—ਮੌਤ ਤੱਕ ਉਪਵਾਸ—ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਕੇ ਬੈਠ ਗਏ।
Verse 19
मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः।।।।उपस्पृश्योदकं तत्र प्राङ्मुखास्समुपाविशन्।दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः।।।।मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह।
ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਦਾ ਫ਼ੈਸਲਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਰਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਉੱਥੇ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਬੈਠੇ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ, ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਕਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, ‘ਇਹੀ ਯੋਗ ਹੈ’।
Verse 20
मतं तद्वालिपुत्रस्य विज्ञाय प्लवगर्षभाः।।4.55.19।।उपस्पृश्योदकं तत्र प्राङ्मुखास्समुपाविशन्।दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु उदक्तीरं समाश्रिताः।।4.55.20।।मुमूर्षवो हरिश्रेष्ठा एतत् क्षममिति स्म ह।
ਵਾਲੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਦੇ ਸੰਕਲਪ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਮਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਚਮਨ ਦੀ ਰੀਤ ਕੀਤੀ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਅਗਰਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਭਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਕਹਿਆ, ‘ਇਹੀ ਠੀਕ ਹੈ’।
Verse 21
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च।।।।जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः।हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं रणे।।।।रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम्।
ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ, ਜਨਸਥਾਨ ਦਾ ਸੰਹਾਰ, ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਵਧ, ਵੈਦੇਹੀ ਸੀਤਾ ਦਾ ਹਰਨ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦਿਆਂ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਨਰਾਂ ਉੱਤੇ ਡਰ ਛਾ ਗਿਆ।
Verse 22
रामस्य वनवासं च क्षयं दशरथस्य च।।4.55.21।।जनस्थानवधं चैव वधं चैव जटायुषः।हरणं चैव वैदेह्या वालिनश्च वधं रणे।।4.55.22।।रामकोपं च वदतां हरीणां भयमागतम्।
ਰਾਮ ਦੇ ਵਨਵਾਸ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੀ ਮੌਤ, ਜਨਸਥਾਨ ਦੀ ਤਬਾਹੀ, ਜਟਾਯੂ ਦਾ ਵਧ, ਸੀਤਾ-ਹਰਨ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਦਾ ਵਧ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਮੁੜ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ।
Verse 23
स संविशद्भिबहुभिर्महीधरोमहाद्रिकूटप्रतिमैः प्लवङ्गमैः।बभूव सन्नादितनिर्दरान्तरोभृशं नदद्भिर्जलदैरिवोल्बणैः।।।।
ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਵਰਗੇ ਮਹਾਕਾਇ ਅਨੇਕ ਵਾਨਰ ਉੱਥੇ ਲੇਟ ਕੇ ਘੋਰ ਗੱਜਣ ਲੱਗੇ; ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਦ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਦਰਾਰਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਅੰਦਰ ਗੂੰਜ ਉਠੀਆਂ—ਜਿਵੇਂ ਭਿਆਨਕ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ।
Frequently Asked Questions
Aṅgada faces a governance-and-survival dilemma: return to Kiṣkindhā under a ruler he deems deceitful and politically threatened by succession, or refuse complicity and accept prāyopaveśana. The action is his formal decision to fast unto death, framed as preferable to unjust imprisonment and dishonor.
The dialogue argues that legitimacy depends on rājadharma—steadfastness, compassion, rectitude, and gratitude toward benefactors. When power is perceived as severed from these virtues, protest may take the form of self-binding vows (vrata) that function as moral testimony rather than coercive violence.
The narrative highlights Kiṣkindhā as the contested political center, a cave entrance (bila-mukha) as a remembered site of betrayal, and the northern shore (udaktīra) where the vānaras perform ācamana and sit on darbha grass facing east—details that mark a culturally coded rite of prāyopaveśana.