Sarga 51
स्वयंप्रभा-प्रश्नोत्तरम् / Svayamprabha Explains the Golden Forest and Questions the Vanaras
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 51 ਵਿੱਚ ਹਨੇਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਉੱਤਰ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਲੜੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਚਮਕਦਾਰ, ਅਸੰਭਵ ਜਿਹੇ “ਕਾਂਚਨ ਵਨ” ਵਿੱਚ ਖੁਲਦੀ ਹੈ। ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਵਾਲੇ ਮਹਲ, ਅਦਭੁਤ ਬੂਟੇ-ਬਿਰਖ ਅਤੇ ਜੀਵ-ਜੰਤੂ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਥੱਕੇ ਵਾਨਰ ਆਪਣਾ ਅਚਾਨਕ ਅੰਦਰ ਆ ਜਾਣਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਕਮਲ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਕੱਛੂਏ ਆਦਿ ਇਹ ਸਭ ਕਿਸ ਤਪੋਬਲ ਜਾਂ ਕਿਸ ਦੀ ਕਰਾਮਾਤ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ। ਹਨੁਮਾਨ ਮੁੱਖ ਸੰਵਾਦਕ ਬਣ ਕੇ ਇਸ ਅਦਭੁਤਤਾ ਦਾ ਕਾਰਣ ਅਤੇ ਕਰਤਾ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਵੱਸਦੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ—ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ—ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਵਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਗ੍ਰਿਹ ਇੱਕ ਬਲਵਾਨ ਪਰ ਛਲਕਾਰੀ ਦੈਤ ਮਾਇਆ ਨੇ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਰਚੇ। ਉਹ ਦਾਨਵ-ਪ੍ਰਧਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਲੰਬੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਇਸ ਸਥਾਨ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਪਸਰਾ ਹੇਮਾ ਦੇ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਇੰਦਰ ਨੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਆਘਾਤ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਕਾਂਚਨ ਵਨ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ-ਭਵਨ ਸਦਾ ਲਈ ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਮੇਰੁ ਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਪੁਤਰੀ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ ਨੂੰ ਰੱਖਵਾਲੀ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ—ਵਰ-ਰੱਖਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਕਾਰਵਾਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਮੂਲ, ਫਲ ਅਤੇ ਜਲ ਦੀ ਆਤਿਥੇਤਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਇਸ ਅਪਹੁੰਚ ਵਨ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਪਹੁੰਚੇ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਅਦਭੁਤ ਵਰਣਨ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਸ਼ਨ-ਖੁਲਾਸੇ ਦਾ ਦੁਆਰ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
इत्युक्त्वा हनुमांस्तत्र पुनः कृष्णाजिनाम्बराम्।अब्रवीत्तां महाभागां तापसीं धर्मचारिणीम्।।4.51.1।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਫਿਰ ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਵਾਲੀ, ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਮਹਾਭਾਗਵਤੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ।
Verse 2
इदं प्रविष्टास्सहसा बिलं तिमिरसंवृतम्।क्षुत्पिपासापरिश्रान्ताः परिखिन्नाश्च सर्वशः।।4.51.2।।
ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਇਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਚਾਨਕ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ; ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਥੱਕੇ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਲਾਂਤ ਸੀ।
Verse 3
महद्धरण्या विवरं प्रविष्टाः स्म पिपासिताः।इमां स्त्वेवंविधान्भावान्विविधानद्भुतोपमान्।।4.51.3।।दृष्ट्वा वयं प्रव्यथितास्सम्भ्रान्ता नष्टचेतसः।
ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਇਸ ਵੱਡੇ ਵਿਵਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਅਦਭੁਤ, ਅਸਚਰਜ ਸਮਾਨ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਕੰਬ ਗਏ, ਘਬਰਾ ਗਏ, ਤੇ ਲਗਭਗ ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਬੈਠੇ।
Verse 4
कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसन्निभाः।।4.51.4।।शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च।।4.51.5।।तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च।
ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਸੁਆਦਲੇ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਕਿਸ ਲਈ ਹਨ?
Verse 5
कस्यैते काञ्चना वृक्षास्तरुणादित्यसन्निभाः।।4.51.4।।शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।काञ्चनानि विमानानि राजतानि गृहाणि च।।4.51.5।।तपनीयगवाक्षाणि मणिजालावृतानि च।
ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਘਰ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਤਪਨੀਯ (ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ) ਦੇ ਚਮਕਦੇ ਝਰੋਖਿਆਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਇਹ ਮਹਲ-ਸਦਨ ਕਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਦਮਕ ਰਹੇ ਹਨ?
Verse 6
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।।इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा।काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।।कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः।आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।।अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।
ਇਹ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਪੁੰਨਮਈ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ। ਜਾਮਬੂਨਦ-ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਇਹ ਪਾਦਪ ਕਿਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਐਸੇ ਬਣੇ ਹਨ?
Verse 7
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।।इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा।काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।।कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः।आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।।अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।
ਅਤੇ ਇਸ ਨਿਰਮਲ ਜਲ ਵਿੱਚ ਸੋਨੇ ਦੇ ਕਮਲ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ ਹਨ?
Verse 8
पुष्पिताः फलवन्तश्च पुण्यास्सुरभिगन्धिनः।।4.51.6।।इमे जाम्बूनदमयाः पादपाः कस्य तेजसा।काञ्चनानि च पद्मानि जातानि विमले जले।।4.51.7।।कथं मत्स्याश्च सौवर्णा दृश्यन्ते सह कच्छपैः।आत्मानमनुभावं च कस्य चैतत्तपोबलम्।।4.51.8।।अजानतां न स्सर्वेषां सर्वमाख्यातुमर्हसि।
ਇੱਥੇ ਕੱਛੂਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਕਿਵੇਂ ਦਿੱਸ ਰਹੀਆਂ ਹਨ? ਇਹ ਸਭ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸ਼ਕਤੀ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਕਿਸ ਦੇ ਤਪੋਬਲ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਅਣਜਾਣ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਸਾਨੂੰ ਸਮਝਾ ਦੇਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 9
एवमुक्ता हनुमता तापसी धर्मचारिणी।।4.51.9।।प्रत्युवाच हनूमन्तं सर्वभूतहिते रता।
ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 10
मयो नाम महातेजा मायावी वानरर्षभः।।4.51.10।।तेनेदं निर्मितं सर्वं मायया काञ्चनं वनम्।
“ਹੇ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ‘ਮਯ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਮਾਯਾਵੀ ਆਪਣੇ ਮਾਯਾ-ਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਕਾਂਚਨ ਵਨ ਰਚਿਆ ਹੈ।”
Verse 11
पुरा दानवमुख्यानां विश्वकर्मा बभूव ह।।4.51.11।।येनेदं काञ्चनं दिव्यं निर्मितं भवनोत्तमम्।
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਸੀ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਦਿਵ੍ਯ, ਸੁਵਰਨਮਯ, ਸਰਵੋਤਮ ਮਹਲ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।
Verse 12
स तु वर्षसहस्राणि तपस्तप्त्वा महावने।।4.51.12।।पितामहाद्वरं लेभे सर्वमौशनसं धनम्।
ਉਸ ਨੇ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ—ਅਰਥਾਤ ਔਸ਼ਨਸ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ) ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਾਰਾ ਧਨ।
Verse 13
वनं विधाय बलवान्सर्वकामेश्वरस्तदा।।4.51.13।।उवास सुखितः कालं कञ्चिदस्मिन्महावने।
ਫਿਰ ਉਹ ਬਲਵਾਨ, ਸਰਵਕਾਮੇਸ਼ਵਰ, ਇਸ ਵਨ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਇਸ ਮਹਾਵਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵੱਸਿਆ।
Verse 14
तमप्सरसि हेमायां सक्तं दानवपुङ्गवम्।।4.51.14।।विक्रम्यैवाशनिं गृह्य जघानेत्रः पुरन्दरः।
ਜਦੋਂ ਉਹ ਦਾਨਵ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੇਮਾ ਅਪਸਰਾ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਪੁਰੰਦਰ ਇੰਦਰ ਨੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕਰਕੇ ਵਜ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ।
Verse 15
इदं च ब्रह्मणा दत्तं हेमायै वनमुत्तमम्।।4.51.15।।शाश्वता: कामभोगश्च गृहं चेदं हिरण्मयम्।
ਅਤੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਹੇਮਾ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਸਦੀਵੀ ਕਾਮਭੋਗ ਅਤੇ ਇਹ ਸੁਵਰਨਮਯ ਗ੍ਰਿਹ ਵੀ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।
Verse 16
दुहिता मेरुसावर्णेरहं तस्यास्स्वयंप्रभा।।4.51.16।।इदं रक्षामि भवनं हेमाया वानरोत्तम।
ਹੇ ਵਾਨਰੋਤਮ! ਮੈਂ ਮੇਰੁਸਾਵਰਣੀ ਦੀ ਧੀ ਸਵਯੰਪ੍ਰਭਾ ਹਾਂ। ਹੇਮਾ ਦੇ ਇਸ ਭਵਨ ਦੀ ਮੈਂ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 17
मम प्रियसखी हेमा नृत्तगीतविशारदा।।4.51.17।।तया दत्तवरा चास्मि रक्षामि भवनोत्तमम्।
ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯ ਸਖੀ ਹੇਮਾ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੈ। ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਵਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਇਸ ਉੱਤਮ ਭਵਨ ਦੀ ਰਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹਾਂ।
Verse 18
किं कार्यं कस्य वा हेतोः कान्ताराणि प्रपश्यथ।।4.51.18।।कथं चेदं वनं दुर्गं युष्माभिरुपलक्षितम्।
ਤੁਸੀਂ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਲਈ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਹੇਤੁ ਕਰਕੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਂਤਾਰ ਜੰਗਲੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ? ਅਤੇ ਇਹ ਅਪਹੁੰਚ ਜੰਗਲ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ, ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਿਆ ਗਿਆ?
Verse 19
इमान्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।।4.51.19।।भुक्त्वा पीत्वा च पानीयं सर्वं मे वक्तुमर्हथ।
ਇਹ ਖਾਣਯੋਗ ਜੜ੍ਹਾਂ ਅਤੇ ਫਲ ਭੋਗ ਕਰੋ; ਅਤੇ ਇਹ ਪਾਣੀ ਪੀਓ। ਫਿਰ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੀ ਗੱਲ ਕਹਿਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ।
Frequently Asked Questions
The Vanaras’ urgent action—entering an unknown, dark cave without permission due to hunger and thirst—raises a practical dharma question about necessity versus propriety; the episode resolves it through truthful confession, respectful inquiry, and the host’s compassionate hospitality.
Marvels can arise from māyā, tapas, and divine grants; therefore, disciplined questioning and ethical conduct are required to interpret extraordinary experiences without losing discernment or mission-focus.
An inaccessible cave region opening into a ‘kāñcana vana’ with hiraṇmaya dwellings, gem-lattice windows, and golden aquatic life—presented as a liminal, otherworldly landmark that functions as a narrative checkpoint before the search party’s mission is disclosed.