Sarga 50
ऋक्षबिलप्रवेशः — Entry into the Rikshabilam Cave
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 50 ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਖੋਜ-ਦਲ ਦਾ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਕ ਭਿਆਨਕ ਗੁਫ਼ਾ-ਤੰਤਰ ਨਾਲ ਸਾਮਣਾ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਵਾਨਰ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਘਾਟ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਤਾਰਾ ਸਮੇਤ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਖੱਡਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਆਖ਼ਿਰ ‘ਕ੍ਸ਼ਬਿਲਮ’ ਨਾਮਕ ਗੁਫ਼ਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ—ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਕਠਿਨ। ਉੱਥੋਂ ਪੰਛੀ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਭੂਗਰਭੀ ਜਲ-ਭੰਡਾਰ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਡਰ ਅਤੇ ਉਤਸਾਹ ਦੇ ਮਿਲੇ-ਝੁਲੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵਾਨਰ ਚੰਦ੍ਰਹੀਨ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਹੀਨ ਅੰਦਰਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਧੋਖਾ ਖਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਚਾਲ ਸਿਰਫ਼ ਸਹਜ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਹ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅੰਤਰ-ਲੋਕ ਵੇਖਦੇ ਹਨ—ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ, ਰਤਨ-ਵੇਦੀਆਂ, ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਪ੍ਰਾਸਾਦ, ਸੁੰਦਰ ਸਾਜ-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ, ਭੋਜਨ ਤੇ ਧਨ-ਵਸਤੂਆਂ ਦੇ ਭੰਡਾਰ। ਖੋਜ ਦੌਰਾਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਲਕਲ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਣ ਕੀਤੀ ਇਕ ਤੇਜਸਵੀ ਤਪਸ੍ਵਿਨੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਨਮ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾ ਤੇ ਖਜ਼ਾਨਿਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਬਾਰੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਸੰਯੋਗ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤ੍ਰਿਤਵ ਹੇਠ ਪ੍ਰਸ਼ਨ-ਵਿਦਿਆ, ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸ਼ਕਰਸ਼ ਅਤੇ ਸਮੂਹਕ ਧੀਰਜ ਨੂੰ ਉਭਾਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
सह ताराङ्गदाभ्यां तु सङ्गम्य हनुमान्कपिः।विचिनोति स्म विन्ध्यस्य गुहाश्च गहनानि च।।।।
ਤਾਰਾ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਕਪੀ ਹਨੁਮਾਨ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਣੇ, ਦੁਰਗਮ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।
Verse 2
सिंहशार्दूलजुष्टेषु शिलाश्च सरितस्तदा।विषमेषु नगेन्द्रस्य महाप्रस्रवणेषु च।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਸਿੰਹਾਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਦੇ ਵਸੇ ਹੋਏ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਚੱਟਾਨਾਂ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚਕਾਰ, ਉਸ ਪਹਾੜ-ਰਾਜੇ ਦੇ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਰਾਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ—ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਫਿਰੇ।
Verse 3
आसेदुस्तस्य शैलस्य कोटिं दक्ष्णिपश्चिमाम्।तेषां तत्रैव वसतां स कालो व्यत्यवर्तत।।।।
ਉਹ ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਦੱਖਣ-ਪੱਛਮੀ ਕੋਟੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਵੱਸਦੇ ਵੱਸਦੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।
Verse 4
स हि देशो दुरन्वेषो गुहागहनवान्महान्।तत्र वायुसुतस्सर्वं विचिनोति स्म पर्वतम्।।।।
ਉਹ ਦੇਸ ਮਹਾਨ ਸੀ—ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਘਣੇ ਝਾੜ-ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਅਤੇ ਖੋਜਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਦੁਸ਼ਕਰ; ਉੱਥੇ ਵਾਯੁਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਸਾਰੀ ਪਹਾੜੀ ਲੜੀ ਨੂੰ ਛਾਣਦਾ ਰਿਹਾ।
Verse 5
परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।।।मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:।अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।।।गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।।।दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ—ਹਨੁਮਾਨ ਵੀ ਹੋਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਨਾ ਸੀ—ਗਜ, ਗਵਾਕ੍ਸ਼, ਗਵਯ, ਸ਼ਰਭ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਮੈੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਜਾਮ੍ਬਵਾਨ, ਨਲ, ਯੁਵਰਾਜ ਅੰਗਦ ਅਤੇ ਵਨਚਰ ਤਾਰਾ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿਚੋਂ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਰਾਹ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਖੋਜਦਿਆਂ ਖੋਜਦਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੁਹਾਨਾ ਵੇਖਿਆ—‘ਕ੍ਸ਼ਬਿਲ’ ਨਾਮ ਦੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਗੁਫ਼ਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਇੱਕ ਦਾਨਵ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।
Verse 6
परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।4.50.5।।मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:।अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।4.50.6।।गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।4.50.7।।दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਡੌਲ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਨਿਵਾਸ, ਇਹ ਗੁਫ਼ਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।”
Verse 7
परस्परेण हनुमा नन्योन्यस्याविदूरतः।गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः।।4.50.5।।मैन्दश्च द्विविदश्चैव सुषेणो जाम्बवान्नल:।अङ्गदो युवराजश्च तारश्च वनगोचरः।।4.50.6।।गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।विचिन्वन्तस्ततस्तत्र ददृशुर्विवृतं बिलम्।।4.50.7।।दुर्गमृक्षबिलं नाम दानवेनाभिरक्षितम्।
ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਜਾਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧ ਕੇ ਉਹ ਅੱਗੇ ਤਲਾਸ਼ ਕਰਦੇ ਰਹੇ; ਤਦ ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਗੁਫ਼ਾ-ਮੁਹਾਨਾ ਵੇਖਿਆ—ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਣਾ ਔਖਾ ‘ਕ੍ਸ਼ਬਿਲ’ ਨਾਮ ਦਾ ਬਿਲ, ਜੋ ਦਾਨਵ ਵੱਲੋਂ ਰੱਖਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 8
क्षुत्पिपासापरीताश्च श्रान्ताश्च सलिलार्थिनः।।।।अवकीर्णं लतावृक्षैर्ददृशुस्ते महाबिलम्।
ਭੁੱਖ ਤੇ ਤ੍ਰਿਹ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ, ਬੇਲਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫ਼ਾ ਵੇਖੀ।
Verse 9
तत्र क्रौञ्चाश्च हंसाश्च सारसाश्च विनिष्क्रमन्।।।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च रक्ताङ्गा: पद्मरेणुभिः।
ਉਸ ਵੇਲੇ ਉੱਥੋਂ ਕ੍ਰੌਂਚ, ਹੰਸ, ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਬਾਹਰ ਉੱਡ ਨਿਕਲੇ—ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ, ਕਮਲ ਦੇ ਪਰਾਗ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਲਾਲੀਮਾਯ ਹੋ ਗਏ ਸਨ।
Verse 10
ततस्तद्बिलमासाद्य सुगन्धि दुरतिक्रमम्।।।।विस्मयव्यग्रमनसो बभूवुर्वानरर्षभाः।
ਫਿਰ ਉਸ ਸੁਗੰਧਿਤ ਪਰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਗਮ ਗੁਫ਼ਾ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਘਬਰਾਏ ਤੇ ਹੱਕੇ-ਬੱਕੇ ਰਹਿ ਗਏ।
Verse 11
संञ्जातपरिशङ्कास्ते तद्बिलं प्लवगोत्तमाः।।।।अभ्यपद्यन्त संहृष्टास्तेजोवन्तो महाबलाः।
ਸ਼ੰਕਾ ਉੱਠੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਉੱਤਮ ਹੌਸਲੇ ਤੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 12
नानासत्त्वसमाकीर्णं दैत्येन्द्रनिलयोपमम्।।।।दुर्दर्शमतिघोरं च दुर्विगाहं च सर्वशः।
ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਦੈਤ੍ਯੇੰਦਰ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵਰਗਾ—ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਦੁੁਰਦਰਸ਼, ਅਤਿ ਘੋਰ ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਦੁੁਰਵਿਗਾਹ, ਅਪ੍ਰਵੇਸ਼੍ਯ ਸੀ।
Verse 13
तत: पर्वतकूटाभो हनूमान्पवनात्मजः।।।।अब्रवीद्वानरान्सर्वान्कान्तारवनकोविदः।
ਤਦੋਂ ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ—ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗੇ ਕਾਯੇ ਵਾਲਾ, ਕਾਂਤਾਰ ਜੰਗਲਾਂ ਦਾ ਨਿਪੁੰਨ—ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ।
Verse 14
गिरिजालावृतान्देशान्मार्गित्वा दक्षिणां दिशम्।।।।वयं सर्वे परिश्रान्ता न च पश्याम मैथिलीम्।
ਪਹਾੜੀ ਲੜੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਖੋਜਦਿਆਂ-ਖੋਜਦਿਆਂ ਅਸੀਂ ਸਭ ਥੱਕ ਗਏ ਹਾਂ; ਪਰ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ।
Verse 15
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः।।।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः।।।।तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
ਇਸ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਹੰਸ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਹਰ ਪਾਸੇ ਉੱਡੇ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅੰਦਰ ਬਹੁਤ ਪਾਣੀ ਹੈ—ਕੂਆਂ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਹ੍ਰਦ; ਅਤੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੁਹਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਇਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਸਨਿੱਘੇ ਤੇ ਤਾਜ਼ੇ ਖੜੇ ਹਨ।
Verse 16
अस्माच्चापि बिलाद्धंसाः क्रौञ्चाश्च सह सारसैः।।4.50.15।।जलार्द्राश्चक्रवाकाश्च निष्पतन्ति स्म सर्वशः।नूनं सलिलवानत्र कूपो वा यदि वा ह्रदः।।4.50.16।।तथा चेमे बिलद्वारि स्निग्धास्तिष्ठन्ति पादपाः।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਿਆਨਕ ਤਿਮਿਰ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਮਹਰਸ਼ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 17
इत्युक्त्वा तद्बिलं सर्वे विविशुस्तिमिरावृतम्।।।।अचन्द्रसूर्यं हरयो ददृशू रोमहर्षणम्।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਉਸ ਹਨੇਰੇ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ। ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ-ਚੰਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਭਿਆਨਕ ਤਿਮਿਰ ਵੇਖਿਆ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੋਮਹਰਸ਼ ਹੋ ਉਠਿਆ।
Verse 18
निशाम्य तस्मात् शिंहांश्च तांस्तांश्च मृगपक्ष्णिः।।।।प्रविष्टा हरिशार्दूला बिलं तिमिरसंवृतम्।
ਅੰਦਰੋਂ ਸਿੰਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਜਣਾਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਚੀਕਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਬਾਘ-ਸਮਾਨ ਵਾਨਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ।
Verse 19
न तेषां सज्जते चक्षुर्न तेजो न पराक्रमः।।।।वायोरिव गतिस्तेषां दृष्टिस्तमसि वर्तते।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟਿਕ ਕੇ ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੀਆਂ ਸਨ; ਨਾ ਤੇਜ ਕੰਮ ਆਇਆ, ਨਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ। ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਪਰ ਨਜ਼ਰ ਤਾਂ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਭਟਕਦੀ ਰਹੀ।
Verse 20
ते प्रविष्टास्तु वेगेन तद्बिलं कपिकुञ्जराः।।।।प्रकाशमभिरामं च ददृशुर्देशमुत्तमम्।
ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਪਿ-ਕੁੰਜਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।
Verse 21
ततस्तस्मिन्बिले दुर्गे नानापादपसङ्कुले।।।।अन्योन्यं सम्परिष्वज्य जग्मुर्योजनमन्तरम्।
ਫਿਰ ਉਸ ਦੁਸ਼ਕਰ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ—ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੇੜ-ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ—ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਸਹਾਰਾ ਲੈਂਦੇ ਹੋਏ, ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਹੋਰ ਅੰਦਰ ਚਲੇ ਗਏ।
Verse 22
ते नष्टसंज्ञास्तृषितास्सम्भ्रान्तास्सलिलार्थिनः।।।।परिपेतुर्बिले तस्मिन्कञ्चित्कालमतन्द्रिताः।
ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ, ਘਬਰਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਗਭਗ ਬੇਹੋਸ਼—ਪਾਣੀ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਬਿਨਾ ਢਿੱਲ ਪਾਏ, ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਭਟਕਦੇ ਰਹੇ।
Verse 23
ते कृशा दीनवदनाः परिश्रान्ताः प्लवङ्गमाः।।।।आलोकं ददृशुर्वीरा निराशा जीविते यदा।
ਕਮਜ਼ੋਰ, ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਉਦਾਸ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵੀਰ ਵਾਨਰ—ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਣ ਲੱਗੇ—ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਇੱਕ ਝਲਕ ਦਿਸੀ।
Verse 24
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।।।ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्।सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।।।चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।।।आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।।।विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।।।महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
ਫਿਰ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਵਾਨਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਅਤੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਰਹਿਤ, ਮਨੋਹਰ ਵਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਂਗ ਦਿੱਪ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉੱਥੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਚਨਮਯ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਸਮਾਨ ਜ੍ਵਲੰਤ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੇਖੇ—ਸਾਲ, ਤਾਲ, ਪੁੰਨਾਗ, ਕਕੁਭ, ਵੰਜੁਲ, ਧਵ, ਚੰਪਕ, ਨਾਗਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪਿਤ ਕਰ੍ਣਿਕਾਰ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸੁਨਹਿਰੀ ਗੁੱਛਿਆਂ, ਲਾਲ ਕੋਮਲ ਕਿਸਲਿਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਪੀਡਾਂ ਅਤੇ ਹੇਮ-ਆਭਰਣ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਦਿਸਦੇ ਸਨ। ਕਈ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸਨ ਅਤੇ ਵੈਡੂਰ੍ਯ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਜਾਪਦੇ ਸਨ; ਸੁਨਹਿਰੀ ਪੇੜ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਵੈਡੂਰ੍ਯ-ਨੀਲੇ ਵਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪਦ੍ਮਿਨੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਬਾਲ-ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਕਾਂਚਨ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 25
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।।ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्।सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।।चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।।आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।।विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।।महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਾਂਚਨਮਯ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ-ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੇ ਦਿੱਪਦੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਸਾਲ, ਤਾਲ, ਪੁੰਨਾਗ, ਕਕੁਭ, ਵੰਜੁਲ ਤੇ ਧਵ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਵੀ ਨਿਹਾਰੇ।
Verse 26
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।।ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्।सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।।चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।।आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।।विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।।महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਚੰਪਕ, ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਅਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ—ਅਦਭੁਤ ਸੁਵਰਨੀ ਗੁੱਛਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੋਮਲ ਕਲੀਆਂ (ਕਿਸਲਯ) ਨਾਲ ਵੀ ਸ਼ੋਭਿਤ।
Verse 27
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।।ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्।सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।।चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।।आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।।विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।।महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪੀਡਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤਕ-ਸਜੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਰੁੱਖ ਵੇਖੇ—ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ, ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ/ਮੰਚਾਂ ਵਾਲੇ।
Verse 28
ततस्तं देशमागम्य सौम्या वितिमिरं वनम्।।4.50.24।।ददृशुः काञ्चनान्वृक्षान्दीप्तवैश्वानरप्रभान्।सालां स्तालांश्च पुन्नागान्ककुभान्वञ्जुलान्धवान्।।4.50.25।।चम्पकान् नागवृक्षांश्च कर्णिकारांश्च पुष्पितान्।स्तबकैः काञ्चनैश्चित्रै रक्तै: किसलयैस्तथा।।4.50.26।।आपीडैश्च लताभिश्च हेमाभरणभूषितान्।तरुणादित्यसङ्काशान्वैढूर्यकृतवेदिकान्।।4.50.27।।विभ्राजमानान्वपुषा पादपांश्च हिरण्मयान्।नीलवैढूर्यवर्णाश्च पद्मिनीः पतगावृताः।।4.50.28।।महद्भि: काञ्चनैः पद्मैर्वृता बालार्कसन्निभैः।
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਸੌਮ੍ਯ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਅੰਧਕਾਰ-ਰਹਿਤ ਵਨ ਵੇਖਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਰਗੇ ਦਿੱਪਦੇ ਸੁਵਰਨ ਰੁੱਖ—ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ, ਪੁੰਨਾਗ, ਕਕੁਭ, ਵੰਜੁਲ ਅਤੇ ਧਵ—ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਚੰਪਕ, ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਵੀ। ਉਹ ਰੁੱਖ ਅਦਭੁਤ ਸੁਵਰਨੀ ਗੁੱਛਿਆਂ ਅਤੇ ਲਾਲ ਕੋਮਲ ਕਿਸਲਯਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ; ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਆਪੀਡਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਰਗੇ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ; ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜਸਵੀ; ਅਤੇ ਵੈਡੂਰਯ ਮਣੀ ਨਾਲ ਬਣੀਆਂ ਵੇਦਿਕਾਵਾਂ/ਮੰਚਾਂ ਵਾਲੇ। ਉਹ ਹਿਰਣਮਯ ਪਾਦਪ ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਦੀ ਕਾਂਤੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਨੀਲ ਵੈਡੂਰਯ-ਵਰਣ ਦੀਆਂ ਪਦਮਿਨੀਆਂ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਵੱਡੇ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।
Verse 29
जातरूपमयैर्मत्स्यैर्महद्भिश्च सकच्छपैः।।।।नळिनीस्तत्र ददृशुः प्रसन्नसलिलावृताः।
ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਨਲਿਨੀਆਂ/ਪਦਮਿਨੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ—ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਜਲ ਨਾਲ ਢੱਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਤਰੂਪਮਯ (ਸੁਵਰਨ ਸਮਾਨ) ਵੱਡੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਕੱਛਪ ਤੈਰ ਰਹੇ ਸਨ।
Verse 30
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च।।।।तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च।हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च।।।।ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
ਉੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਥਾਂ ਗ੍ਰਿਹ-ਮੁੱਖ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਵਿਮਾਨ ਵੇਖੇ—ਕੁਝ ਕਾਂਚਨ ਦੇ, ਕੁਝ ਰਜਤ ਦੇ; ਤਪਨੀਯ (ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ) ਦੇ ਗਵਾਕਸ਼ਾਂ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ। ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਭੌਮ ਤੱਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੇ, ਵੈਦੂਰਯ ਮਣੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ ਸਭ ਪਾਸੇ ਵਿਖਰੇ ਦਿਸੇ।
Verse 31
काञ्चनानि विमानानि राजतानि तथैव च।।4.50.30।।तपनीयगवाक्षाणि मुक्ताजालावृतानि च।हैमराजतभौमानि वैदूर्यमणिमन्ति च।।4.50.31।।ददृशुस्तत्र हरयो गृहमुख्यानि सर्वशः।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਵਾਲ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਕਾਂਚਨ ਸਮਾਨ ਭੌਰੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮਧੁ ਵੀ ਦਿਸਿਆ।
Verse 32
पुष्पितान्फलिनो वृक्षान्प्रवाळमणिसन्निभान्।।।।काञ्चनभ्रमरांश्चैव मधूनि च समन्ततः।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਅਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਵਾਲ ਮਣੀ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਚੌਫੇਰੇ ਕਾਂਚਨ ਸਮਾਨ ਭੌਰੇ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਮਧੁ ਵੀ ਦਿਸਿਆ।
Verse 33
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च।।।।महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः।हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान्।।।।
ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਂਚਨ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਸ਼ਯਨ ਅਤੇ ਆਸਨ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਮਹਾਂਮੁੱਲੇ ਯਾਨ (ਵਾਹਨ) ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਅਤੇ ਕਾਂਸੇ ਦੇ ਭਾਂਡਿਆਂ ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਉੱਥੇ ਦਿਸੇ।
Verse 34
मणिकाञ्चनचित्राणि शयनान्यासनानि च।।4.50.33।।महार्हाणि चयानानि ददृशुस्ते समन्ततः।हैमराजतकांस्यानां भाजनानां च संञ्चयान्।।4.50.34।।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਮੁੱਲੇ ਪਾਨ ਅਤੇ ਰਸਭਰੇ ਮਧੁ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਅਤਿ-ਮੁੱਲੇ ਅੰਬਰ (ਵਸਤ੍ਰਾਂ) ਦੇ ਸੰਚੇ ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਨਾਂ (ਚਮੜਿਆਂ) ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਦਿਸੇ।
Verse 35
अगरूणां च दिव्यानां चन्दनानां च संञ्चायान्।शुचीन्यभ्यवहार्याणि मूलानि च फलानि च।।।।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਗਰੂ ਅਤੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਸੰਚੇ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ, ਭੋਜਨਯੋਗ ਆਹਾਰ—ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵੀ—ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਪਏ ਦਿਸੇ।
Verse 36
महार्हाणि च पानानि मधूनि रसवन्ति च।दिव्यानामम्बराणां च महार्हाणां च सञ्चयान्।।।।कम्बलानां च चित्राणामजिनानां च सञ्चयान्।
ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਮਹਾਂਮੁੱਲੇ ਪਾਨ ਅਤੇ ਰਸਭਰੇ ਮਧੁ ਦੇ ਅਨੇਕ ਭੇਦ ਵੇਖੇ; ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ, ਅਤਿ-ਮੁੱਲੇ ਅੰਬਰ (ਵਸਤ੍ਰਾਂ) ਦੇ ਸੰਚੇ ਵੀ। ਨਾਲ ਹੀ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਕੰਬਲਾਂ ਅਤੇ ਅਜਿਨਾਂ (ਚਮੜਿਆਂ) ਦੇ ਢੇਰ ਵੀ ਦਿਸੇ।
Verse 37
तत्र तत्र च विन्यस्तान्दीप्तान्वैश्वानरप्रभान्।।।।ददृशुर्वानराश्शुभ्राञ्जातरूपस्य सञ्चयान्।
ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ, ਵੈਸ਼ਵਾਨਰ ਅਗਨੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਪਦੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਜਾਤਰੂਪ ਸੋਨੇ ਦੇ ਢੇਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਵੇਖੇ।
Verse 38
तत्र तत्र विचिन्वन्तो बिले तस्मिन्महाबलाः।।।।ददृशुर्वानराश्शूराः स्त्रियं काञ्चिददूरतः।
ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰ ਵਾਨਰ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਖੋਜਦੇ ਹੋਏ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰ ਇੱਕ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਬੈਠੇ।
Verse 39
तां दृष्ट्वा भृशसन्त्रस्ताश्चीरकृष्णाजिनाम्बराम्।।।।तापसीं नियताहारां ज्वलन्तीमिव तेजसा।
ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ—ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾਜਿਨ ਧਾਰੇ, ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲੀ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਜ੍ਵਲੰਤ ਤਾਪਸੀ—ਵਾਨਰ ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ।
Verse 40
विस्मिता हरयस्तत्र व्यवतिष्ठन्त सर्वशः।।।।पप्रच्छ हनुमांस्तत्र काऽसि त्वं कस्य वा बिलम्।
ਹੈਰਾਨ ਹੋਏ ਵਾਨਰ ਉੱਥੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਠਹਿਰ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਇਹ ਗੁਫ਼ਾ ਕਿਸ ਦੀ ਹੈ?”
Verse 41
ततो हनूमान्गिरिसन्निकाशःकृताज्ञलिस्तामभिवाद्य वृद्धाम्।पप्रच्छ का त्वं भवनं बिलं चरत्नानि चेमानि वदस्व कस्य।।।।
ਫਿਰ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਡੌਲ ਵਾਲੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਬੁੱਢੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਇਹ ਨਿਵਾਸ, ਇਹ ਗੁਫ਼ਾ ਅਤੇ ਇਹ ਰਤਨ ਕਿਸ ਦੇ ਹਨ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।”
Frequently Asked Questions
The vānaras must decide whether to enter a dangerous, demon-guarded cave while already late and weakened; they proceed under Hanumān’s guidance using environmental evidence (water-drenched birds, green trees at the entrance) and maintain disciplined group movement to avoid panic and loss.
The chapter models prudent courage: act neither recklessly nor timidly, infer wisely from signs, and when encountering the unknown (a radiant ascetic and hidden wealth), respond with humility, restraint, and respectful questioning rather than appropriation.
The Vindhya mountain region and the south-western extremity of its ranges frame the search geography; Ṛkṣabilam functions as a liminal landmark—an underground passage from darkness to a culturally coded ‘inner world’ of altars, palatial architecture, and ascetic presence.