Sarga 43
सुग्रीवस्य शतवलि-प्रेषणम् (Sugriva’s Commission to Satavali for the Northern Search)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਧਰਮਜ੍ਞ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਾਨਰ-ਵੀਰ ਸ਼ਤਵਲੀ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ-ਦਲਾਂ ਦੀ ਨਿਯੁਕਤੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ‘ਪਰਿਮਾਰਗ’—ਅਰਥਾਤ ਵਿਧੀਬੱਧ ਤੇ ਸੁਚੱਜੀ ਖੋਜ—ਦੀ ਨੀਤੀ ਸਮਝਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਵਲੀ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਪੱਛਮ-ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਪ੍ਰੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਮੁੱਖ ਉਪਦੇਸ਼ ਉੱਤਰ-ਦਿਸ਼ਾ (ਹਿਮਵਾਨ ਤੱਕ) ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸੂਚੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਉੱਤਰ ਦੇ ਵਨਦੁਰਗਾਂ, ਨਦੀਆਂ, ਪਹਾੜੀ ਦਰਿਆਂ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਜਨਪਦਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਵਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਲੇੱਛ, ਪੁਲਿੰਦ, ਸ਼ੂਰਸੇਨ, ਕੁਰੂ, ਕਾਂਬੋਜ, ਯਵਨ, ਸ਼ਕ, ਬਾਹਲੀਕ, ਚੀਨ, ਪਰਮਚੀਨ, ਦਰਦ ਆਦਿ—ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ, ਕ੍ਰੌਂਚ, ਮੈਨਾਕ, ਸੁਦਰਸ਼ਨ, ਦੇਵਸਖ, ਸੋਮਗਿਰਿ ਵਰਗੀਆਂ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਖੋਜ-ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਨਿਰਝਰਿਆਂ, ਕਾਨਨਾਂ ਅਤੇ ਦੁਰਗਮ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ‘ਰਾਵਣ ਸਹਿਤ ਵੈਦੇਹੀ’—ਇਹ ਦੋਹਾਂ ਲਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਉੱਤਰਕੁਰੂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ (ਰਤਨ, ਮਣੀ, ਮੋਤੀ, ਨੀਲੋਤਪਲ-ਵਨ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਭੋਗ੍ਯ ਵਸਤੂਆਂ) ਦਾ ਕਾਵ੍ਯਮਈ ਵਰਣਨ ‘ਮਿਥਿਕ ਭੂਗੋਲ’ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਸਪਸ਼ਟ ਸੀਮਾ ਵੀ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਕੁਰੂਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਾ; ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਸੋਮਗਿਰਿ ਤੱਕ ਹੀ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਹੀ ਜੀਵਨ-ਸਾਫਲ੍ਯ ਮੰਨਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਣ ਦੀ ਆਸ਼ਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
ततस्सन्दिश्य सुग्रीवश्श्वशुरं पश्चिमां दिशम्।वीरं शतवलिं नाम वानरं वानरर्षभः।।।।
ਤਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੱਸੁਰ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੇਜ ਕੇ ‘ਸ਼ਤਵਲੀ’ ਨਾਮਕ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
उवाच राजा धर्मज्ञस्सर्ववानरसत्तमम्।वाक्यमात्म हितं चैव रामस्य च हितं तथा।।।।
ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਪਕਾਰਕ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 3
वृतश्शतसहस्रेण त्वद्विधानां वनौकसाम्।वैवस्वतसुतैस्सार्धं प्रतिष्ठस्व स्वमन्त्रिभिः।।।।
ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਵਨਵਾਸੀ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਲੱਖ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ; ਵੈਵਸਵਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ।
Verse 4
दिशं ह्युदीचीं विक्रान्तां हिमशैलावतंसकाम्।सर्वतः परिमार्गध्वं रामपत्नीमनिन्दिताम्।।।।
ਹਿਮਾਲਯ ਜਿਵੇਂ ਕਾਨ ਦਾ ਗਹਿਣਾ ਬਣ ਕੇ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜੋ—ਰਾਮ ਦੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ।
Verse 5
अस्मिन्कार्येविनिर्वृत्ते कृते दाशरथेः प्रिये।ऋणान्मुक्ता भविष्यामः कृतार्थार्थविदां वराः।।।।
ਜਦੋਂ ਇਹ ਕਾਰਜ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭ ਜਾਵੇ—ਦਸ਼ਰਥੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋ ਜਾਵੇ—ਤਦ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਜ਼ੇ (ਉਪਕਾਰ ਦੇ ਣ) ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵਾਂਗੇ ਅਤੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਗਿਣੇ ਜਾਵਾਂਗੇ।
Verse 6
कृतं हि प्रियमस्माकं राघवेण महात्मना।तस्य चेत्प्रतिकारोऽस्ति सफलं जीवितं भवेत्।।।।
ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਸਾਡੇ ਲਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਿਆਰਾ ਉਪਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਦਾ ਕੋਈ ਢੰਗ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸਾਡੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਹੀ ਸਫਲ ਤੇ ਸਾਰਥਕ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।
Verse 7
अर्थिनः कार्यनिर्वृत्तिमकर्तुरपि यश्चरेत्।तस्य स्यात्सफलं जन्म किं पुनः पूर्वकारिणः।।।।
ਜੋ ਕੋਈ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਅਰਥੀ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਸਿਰੇ ਚੜ੍ਹਾ ਦੇਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਜਨਮ ਸਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਹਿਲਾਂ ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਉਪਕਾਰੀ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਾਰਨਾ ਕਿੰਨਾ ਵਧੇਰੇ ਸਾਰਥਕ ਹੈ!
Verse 8
एतां बुद्धिमवस्थाय दृश्यते जानकी यथा।तथा भवद्भिः कर्तव्यमस्मत्प्रियहितैषिभिः।।।।
ਇਸ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਕੇ, ਤੁਸੀਂ—ਜੋ ਸਾਡੇ ਪਿਆਰੇ ਅਤੇ ਹਿਤ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਹੋ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਮ ਕਰੋ ਕਿ ਜਾਨਕੀ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇ।
Verse 9
अयं हि सर्वभूतानां मान्यस्तु नरसत्तमः।अस्मासु चागत: प्रीती रामः परपुरञ्जयः।।।।
ਇਹ ਰਾਮ—ਨਰਸੱਤਮ, ਪਰਪੁਰੰਜਯ—ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰੀਤ ਦਿਖਾਈ ਹੈ।
Verse 10
इमानि वनदुर्गाणि नद्यश्शैलान्तराणि च।भवन्तः परिमार्गन्तु बुद्धिविक्रमसम्पदा।।।।
ਬੁੱਧੀ ਅਤੇ ਵਿਕਰਮ ਦੀ ਸਮਪੱਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਵਨ-ਦੁਰਗ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਖੇਤਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜੋ।
Verse 11
तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च।प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।।।काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि।बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।।।चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः।अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।।।
ਉੱਥੇ ਮਲੇੱਛਾਂ, ਪੁਲਿੰਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਰਸੇਨਾਂ ਵਿੱਚ; ਪ੍ਰਸਥਲਾਂ, ਭਰਤਾਂ ਅਤੇ ਮਦ੍ਰਕਾਂ ਸਮੇਤ ਕੁਰੂਆਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਖੋਜ ਕਰੋ। ਕਾਂਬੋਜਾਂ, ਯਵਨਾਂ, ਸ਼ਕਾਂ ਅਤੇ ਆਰੱਟਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ; ਬਾਹਲੀਕਾਂ, ਸ਼ਿਕਾਂ, ਪੌਰਵਾਂ ਅਤੇ ਟੰਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ। ਮੁੜ ਮੁੜ ਚੀਨਾਂ, ਪਰਮਚੀਨਾਂ, ਨੀਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਦਰਦਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਹਿਮਵੰਤ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਿੱਚ ਭੀ ਅਨ੍ਵೇಷਣ ਕਰੋ।
Verse 12
तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च।प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।4.43.11।।काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि।बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।4.43.12।।चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः।अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।4.43.13।।
ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਾਂਬੋਜਾਂ ਅਤੇ ਯਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸ਼ਕਾਂ ਤੇ ਆਰੱਟਕਾਂ ਵਿੱਚ; ਬਾਹਲੀਕਾਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਿਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਪੌਰਵਾਂ ਤੇ ਟੰਕਣਾਂ ਵਿੱਚ ਖੋਜ ਕਰੋ।
Verse 13
तत्र म्लेच्छान्पुलिन्दांश्च शूरसेनांस्तथैव च।प्रस्थलान्भरतांश्चैव कुरूंश्च सह मद्रकैः।।4.43.11।।काम्बोजान्यवनां श्चैव शकानारट्टकानपि।बाह्लीकानृषिकां श्चैव पौरवानथ टङ्कणान्।।4.43.12।।चीनान्परमचीनांश्च नीहारांश्च पुनः पुनः।अन्विष्यदरदांश्चैव हिमवन्तं तथैव च।।4.43.13।।
ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਰਾਜਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਾਨਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ, ਉਪਕਾਰਕ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 14
लोध्रपद्मकषण्डेषु देवदारुवनेषु च।रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।।।
ਲੋਧ੍ਰ ਅਤੇ ਪਦਮਕ ਦੇ ਝਾੜ-ਝੰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂ ਦੇ ਵਣਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ—ਇੱਥੋਂ ਓਥੇ ਹਰ ਥਾਂ—ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਸਮੇਤ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ततस्सोमाश्रमं गत्वा देवगन्धर्वसेवितम्।कालं नाम महासानुं पर्वतं तु गमिष्यथ।।।।
ਫਿਰ ਸੋਮ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਜਾਓ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਸ਼ਾਲ ਢਲਾਨਾਂ ਵਾਲੇ ‘ਕਾਲ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੋ।
Verse 16
महत्सु तस्य शैलस्य निर्दरेषु गुहासु च।विचिनुध्वं महाभागां रामपत्नींततस्ततः।।।।
ਉਸ ਮਹਾਂ ਸ਼ੈਲ ਦੇ ਵੱਡੇ ਖੱਡਾਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਖੋਜ ਕਰੋ; ਮਹਾਂਭਾਗਵਤੀ ਰਾਮ-ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਥਾਂ ਥਾਂ ਲੱਭਦੇ ਰਹੋ।
Verse 17
तमतिक्रम्य शैलेन्द्रं हेमगर्भं महागिरिम्।ततस्सुदर्शनं नाम गन्तुमर्हथ पर्वतम्।।।।
ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਰਭ ਵਰਗੇ ਧਨਾਢ੍ਯ ਉਸ ਮਹਾਂਗਿਰਿ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ—ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਫਿਰ ‘ਸੁਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਉਚਿਤ ਹੈ।
Verse 18
ततो देवसखो नाम पर्वतः पतगालयः।नानापक्षिगणाकीर्णो विविधद्रुमभूषितः।।।।
ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ‘ਦੇਵਸਖ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਆਲਯ ਹੈ; ਅਨੇਕ ਪੰਛੀ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।
Verse 19
तस्य काननषण्डेषु निर्घरेषु गुहासु च।रावणस्सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।।।
ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ, ਝਰਨਿਆਂ ਕੋਲ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ—ਹਰ ਥਾਂ—ਵੈਦੇਹੀ ਸਮੇਤ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 20
तमतिक्रम्य चाकाशं सर्वतश्शतयोजनम्।अपर्वतनदीवृक्षं सर्वसत्त्वविवर्जितम्।।।।
ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁੰਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਲੰਘਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਉੱਥੇ ਨ ਪਹਾੜ ਹਨ, ਨ ਦਰਿਆ, ਨ ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ।
Verse 21
तं तु शीघ्रमतिक्रम्य कान्तारं रोमहर्षणम्।कैलासं पाण्डुरं शैलं प्राप्य हृष्टा भविष्यथ।।।।
ਪਰ ਉਸ ਰੋਮਾਂਚ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਕਾਂਤਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਲੰਘ ਕੇ, ਪਾਂਡੁਰ-ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।
Verse 22
तत्र पाण्डुरमेघाभं जाम्बूनदपरिष्कृतम्।कुबेरभवनं रम्यं निर्मितं विश्वकर्मणा।।।।
ਉੱਥੇ ਪਾਂਡੁਰ ਬੱਦਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ, ਜਾਂਬੂਨਦ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਕੂਬੇਰ ਦਾ ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ ਹੈ।
Verse 23
विशाला नलिनी यत्र प्रभूतकमलोत्पला।हंसकारण्डवाकीर्णाप्सरोगणसेविता।।।।
ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਲਿਨੀ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲ ਹਨ; ਹੰਸਾਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਬਤਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 24
तत्र वैश्रवणो राजा सर्वभूतनमस्कृतः।धनदो रमते श्रीमान्गुह्यकैस्सह यक्षराट्।।।।
ਉੱਥੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ ਰਾਜਾ—ਧਨਦ ਨਾਮ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਯਕਸ਼ਰਾਜ—ਗੁਹ੍ਯਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਆਨੰਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 25
तस्य चन्द्रनिकाशेषु पर्वतेषु गुहासु च।रावणः सह वैदेह्या मार्गितव्यस्ततस्ततः।।।।
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗੇ ਧਵਲ ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ, ਥਾਂ ਥਾਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੈਦੇਹੀ ਸਮੇਤ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 26
क्रौञ्चं तु गिरिमासाद्य बिलं तस्य सुदुर्गमम्।अप्रमत्तै: प्रवेष्टव्यं दुष्प्रवेशं हि तत्स्मृतम्।।।।
ਕ੍ਰੌਂਚ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਅਤਿ ਦੁৰ্গਮ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਲਈ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
वसन्ति हि महात्मानस्तत्र सूर्यसमप्रभाः।देवैरप्यर्चिता स्सम्यग्देवरूपा महर्षयः।।।।
ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਿਤ—ਦੇਵ-ਰੂਪ ਮਹਰਿਸ਼ੀ।
Verse 28
क्रौञ्चस्य तु गुहाश्चान्या स्सानूनिशिखराणि च।निर्दराश्च नितम्बाश्च विचेतव्या स्ततस्ततः।।।।कौञ्चस्य शिखरं चापि निरीक्ष्य च ततस्ततः।
ਕ੍ਰੌਂਚ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਤੇ ਚੋਟੀਆਂ, ਦਰਾਰਾਂ ਤੇ ਟੇਕਰੀਲੇ ਕਿਨਾਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਥਾਂ ਥਾਂ ਖੋਜਣੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਿਹਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
अवृक्षं कामशैलं च मानसं विहगालयम्।न गतिस्तत्र भूतानां देवदानव रक्षसाम्।।।।
ਉੱਥੇ ਬਿਨਾ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਕਾਮਸ਼ੈਲ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਆਲਯ ਮਾਨਸਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਦੀ ਗਤੀ ਨਹੀਂ—ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਵੀ ਨਹੀਂ।
Verse 30
स च सर्वैर्विचेतव्यस्ससानुप्रस्थभूधरः।क्रौञ्चं गिरिमतिक्रम्य मैनाको नाम पर्वतः।।।।
ਢਲਾਨਾਂ, ਸਮਤਲ ਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਕਗਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਨੇ ਖੋਜਣਾ ਹੈ; ਕ੍ਰੌਂਚ ਗਿਰਿ ਨੂੰ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮੈਨਾਕ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम्।।।।मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः।स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु।।।।
ਉੱਥੇ ਦਾਨਵ ਮਾਇਆ ਦਾ ਭਵਨ ਹੈ—ਜੋ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ।
Verse 32
मयस्य भवनं यत्र दानवस्य स्वयं कृतम्।।4.43.31।।मैनाकस्तु विचेतव्य स्ससानुप्रस्थकन्दरः।स्त्रीणामश्वमुखीनां तु निकेतास्तत्र तत्र तु।।4.43.32।।
ਮੈਨਾਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਸਮਤਲਾਂ, ਢਲਾਨਾਂ ਅਤੇ ਗਹਿਰੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜੋ; ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਅਸ਼ਵਮੁਖੀ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਹਨ—ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ।
Verse 33
तं देशं समतिक्रम्य आश्रमं सिद्धसेवितम्।सिद्धा वैखानसास्तत्र वालखिल्याश्च तापसाः।।।।
ਉਹ ਦੇਸ ਲੰਘ ਕੇ ਤੂੰ ਸਿੱਧਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਆਸ਼ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ। ਉੱਥੇ ਸਿੱਧ, ਵੈਖਾਨਸ ਅਤੇ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਨਾਮ ਦੇ ਤਪਸਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 34
वन्द्यास्ते तु तपस्सिद्धास्तपसा वीतकल्मषाः।प्रष्टव्या चापि सीतायाः प्रवृत्तिर्विनयान्वितैः।।।।
ਉਹ ਵੰਦਨਯੋਗ ਹਨ—ਤਪ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੋਈ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪਾਪ-ਮਲ ਤੋਂ ਰਹਿਤ। ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ ਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਸೀತਾਜੀ ਬਾਰੇ ਖ਼ਬਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲੋਂ ਪੁੱਛਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 35
हेमपुष्करसञ्छन्नं तस्मिन् वैखानसं सरः।तरुणादित्यसङ्काशैर्हंसैर्विचरितं शुभैः।।4.43.35।।
ਉੱਥੇ ਵੈਖਾਨਸ ਦਾ ਸਰੋਵਰ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ੁਭ ਹੰਸ ਉੱਥੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 36
औपवाह्यः कुबेरस्य सार्वभौम इति स्मृतः।गजः पर्येति तं देशं सदा सह करेणुभिः।।4.43.36।।
ਕੁਬੇਰ ਦਾ ਔਪਵਾਹ੍ਯ, ‘ਸਾਰਵਭੌਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਥੀ, ਸਦਾ ਹਥਣੀਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
तत्सरस्समतिक्रम्य नष्टचन्द्रदिवाकरम्।अनक्षत्रगणं व्योम निष्पयोदमनादितम्।।।।
ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਤੂੰ ਐਸੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇਂਗਾ ਜਿੱਥੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ; ਤਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਬੱਦਲਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਬਦ ਵਿਯੋਮ।
Verse 38
गभस्तिभिरिवार्कस्य स तु देशः प्रकाशते।विश्राम्यद्भिस्तपस्सिद्धैर्देवकल्पैः स्वयंप्रभैः।।।।
ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਉਹ ਦੇਸ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਪਾਏ ਹੋਏ, ਦੇਵ-ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਸਵੈ-ਪ੍ਰਭ ਤਪਸਵੀ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 39
तं तु देशमतिक्रम्य शैलोदा नाम निम्नगा।उभयोस्तीरयोस्तस्याः कीचका नाम वेणवः।।।।ते नयन्ति परं तीरं सिद्धान्प्रत्यानयन्ति च।
ਉਹ ਦੇਸ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਜਾਵੋਗੇ ਤਾਂ ਸ਼ੈਲੋਦਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਹਾੜੀ ਨਦੀ ਮਿਲੇਗੀ। ਉਸ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਚਕ ਨਾਮ ਦੇ ਬਾਂਸਾਂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਹਨ; ਉਹ ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰਲੇ ਕੰਢੇ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਵਾਪਸ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 40
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः।।।।ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः।नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः।।।।रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः।
ਉੱਥੇ ਉੱਤਰ-ਕੁਰੂਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਹੈ—ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਕ।
Verse 41
उत्तराः कुरवस्तत्र कृतपुण्यप्रतिश्रयाः।।4.43.40।।ततः काञ्चनपद्माभिः पद्भिनीभिः कृतोदकाः।नीलवैडूर्यपत्राभिर्नद्यस्तत्र सहस्रशः।।4.43.41।।रक्तोत्पलवनैश्चात्र मण्डिताश्च हिरण्मयैः।
ਫਿਰ ਉੱਥੇ ਕਾਂਚਨ ਵਰਣ ਦੇ ਕਮਲ-ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੱਕ ਲਬਾਲਬ ਜਲਾਸ਼ਯ ਹਨ—ਨੀਲ-ਵੈਡੂਰਯ ਵਰਣ ਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਸੁਵਰਨ ਕਮਲ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਦੀਆਂ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 42
तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः।।।।महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः।निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः।।।।निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः।
ਉੱਥੇ ਦੇ ਸਰੋਵਰ ਅਤੇ ਜਲਾਸ਼ਯ ਨਵੇਂ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਕਮਲਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।
Verse 43
तरुणादित्यसङ्काशैर्भान्ति तत्र जलाशयाः।।4.43.42।।महार्हमणिरत्नैश्च काञ्चनप्रभकेसरैः।निलोत्पलवनैश्चित्रै स्स देश स्सर्वतो वृतः।।4.43.43।।निस्तुलाभिश्च मुक्ताभिर्मणिभिश्च महाधनैः।
ਉਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਰ ਪਾਸੇ ਅਦਭੁਤ ਨੀਲੇ ਕਮਲਾਂ ਦੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ ਮਣੀ-ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ, ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਕੇਸਰ-ਤੰਤੂਆਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਮਹਾਧਨ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
Verse 44
उद्भूतपुलिनास्तत्र जातरूपैश्च निम्नगाः।सर्वरत्नमयैश्चित्रैरवगाढा नगोत्तमैः।।।।जातरूपमयैश्चापि हुताशनसमप्रभैः।
ਉੱਥੇ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ ਜਾਤਰੂਪ (ਸ਼ੁੱਧ ਸੋਨੇ) ਨਾਲ ਉੱਭਰ ਕੇ ਉੱਚੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਅਤੇ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਉਹਨਾਂ ਜਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੂੰਘੇ ਤੱਕ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਅਤੇ ਹੂਤਾਸ਼ਨ ਵਰਗੀ ਅੱਗ-ਸਮ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਹਕਦੇ।
Verse 45
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः।।।।दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च।नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।।।।
ਉੱਥੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ, ਰਸ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 46
नित्यपुष्पफलास्तत्र नगाः पत्त्ररथाकुलाः।।4.43.45।।दिव्यगन्धरसस्पर्शाः सर्वान्कामान् स्रवन्ति च।नानाकाराणि वासांसि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.46।।
ਉੱਥੇ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਗੰਧ, ਰਸ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਜਿਵੇਂ ਸਾਰੇ ਸੁਖ-ਕਾਮਨਾ ਨੂੰ ਵਹਾ ਕੇ ਦੇਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 47
मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च।स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च।।।।सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः।।।।
ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਢੂਰ੍ਯ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਿਣੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਸੇਵਨਯੋਗ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਦਭੁਤ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 48
मुक्ता वैढूर्यचित्राणि भूषणानि तथैव च।स्त्रीणां चाप्यनुरूपाणि पुरुषाणां तथैव च।।4.43.47।।सर्वर्तुसुख सेव्यानि फलन्त्यन्ये नगोत्तमाः।महार्हाणि विचित्राणि हैमान्यन्ये नगोत्तमाः।।4.43.48।।
ਹੋਰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮੋਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵੈਢੂਰ੍ਯ ਨਾਲ ਜੜੇ ਗਹਿਣੇ ਫਲ ਵਾਂਗ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਅਤੇ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੋਹਾਂ ਲਈ ਯੋਗ, ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਸੁਖਦ ਅਤੇ ਸੇਵਨਯੋਗ। ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਉੱਤਮ ਦਰੱਖ਼ਤ ਅਦਭੁਤ, ਮਹਾਮੁੱਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਣੇ ਵਿਲੱਖਣ ਅਲੰਕਾਰ ਵੀ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 49
शयनानि प्रसूयन्ते चित्रास्तरणवन्ति च।मनःकान्तानि माल्यानि फलन्त्यत्रापरे द्रुमाः।।।।
ਉੱਥੇ ਕੁਝ ਦਰੱਖ਼ਤ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸ਼ਯਨ ਵੀ ਫਲ ਵਾਂਗ ਉਪਜਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 50
पानानि च महार्हाणि भक्ष्याणि विविधानि च।स्त्रियश्च गुणसम्पन्ना रूपयौवनलक्षिताः।।।।
ਉੱਥੇ ਅਤਿ ਕੀਮਤੀ ਪਾਨ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭੋਜਨ ਹਨ; ਅਤੇ ਗੁਣ-ਸੰਪੰਨ, ਰੂਪ ਤੇ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ।
Verse 51
गन्धर्वाः किन्नरास्सिद्धा नागा विद्याधरास्तथा।रमन्ते सततं स्तत्र नारीभिर्भास्करप्रभाः।।।।
ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵ, ਕਿੰਨਰ, ਸਿੱਧ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ—ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੇ—ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਰੀ-ਸੰਗਿਨੀਆਂ ਨਾਲ ਸਦਾ ਹੀ ਰਮਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 52
सर्वे सुकृतकर्माण स्सर्वे रतिपरायणाः।सर्वे कामार्थसहिता वसन्ति सहयोषितः।।।।
ਉੱਥੇ ਸਭੇ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਸਭੇ ਆਨੰਦ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਸਭੇ ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਭੋਗ-ਸੁਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਸਹਚਰੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 53
गीतवादित्रनिर्घोष स्सोत्कृष्टहसितस्वनः।श्रूयते सततं तत्र सर्वभूतमनोहरः।।।।
ਉੱਥੇ ਸਦਾ ਗੀਤਾਂ ਅਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜਦਾਰ ਧੁਨ, ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਹਾਸੇ ਦੀਆਂ ਛਣਕਾਰਾਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
Verse 54
तत्र नामुदितः कश्चिन्नास्ति कश्चिदसत्प्रियः।अहन्यहनि वर्धन्ते गुणास्तत्र मनोरमाः।।।।
ਉੱਥੇ ਕੋਈ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਕੋਈ ਅਧਰਮ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ; ਦਿਨੋਂ-ਦਿਨ ਉੱਥੇ ਮਨੋਹਰ ਗੁਣ ਵਧਦੇ ਹੀ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 55
समतिक्रम्य तं देशमुत्तरः पयसां निधिः।तत्र सोमगिरिर्नाम मध्ये हेममयो महान्।।।।
ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਜਾਵੋਗੇ ਤਾਂ ਜਲਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨਿਧਿ—ਉੱਤਰੀ ਸਮੁੰਦਰ—ਆਵੇਗਾ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ‘ਸੋਮਗਿਰਿ’ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਨ ਸੁਵਰਨਮਯ ਪਹਾੜ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 56
इन्द्रलोकगता ये च ब्रह्मलोकगताश्च ये।देवास्तं समवेक्षन्ते गिरिराजं दिवं गताः।।।।
ਇੰਦਰਲੋਕ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਦੇਵਤਾ—ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਗਏ ਹੋਏ—ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਉਸ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 57
स तु देशो विसूर्योऽपि तस्य भासा प्रकाशते।सूर्यलक्ष्म्याऽभिविज्ञेयस्तपतेव विवस्वता।।।।
ਉਹ ਦੇਸ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸੂਰਜ ਦੀ ਸ਼੍ਰੀ-ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ ਜਿਹਾ ਪਛਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਪ ਵਿਵਸਵਾਨ ਸੂਰਜ ਨੇ ਹੀ ਤਪਾਇਆ ਹੋਵੇ।
Verse 58
भगवानपि विश्वात्मा शम्भुरेकादशात्मकः।ब्रह्मा वसति देवेशो ब्रह्मर्षिपरिवारितः।।।।
ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਏਕਾਦਸ਼-ਰੂਪ ਸ਼ੰਭੂ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਬ੍ਰਹਮਾ; ਅਤੇ ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਵਿਸ਼ਵਾਤਮਾ ਭਗਵਾਨ ਦਾ ਵੀ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 59
न कथञ्चन गन्तव्यं कुरूणामुत्तरेण वः।अन्येषामपि भूतानां नातिक्रामति वै गतिः।।।।
ਤੁਸੀਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਖੇਤਰ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਾ ਜਾਓ; ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਵੀ ਉਸ ਹੱਦ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦੀ।
Verse 60
स हि सोमगिरिर्नाम देवानामपि दुर्गमः।तमालोक्य ततः क्षिप्रमुपावर्तितुमर्हथ।।।।
ਉਹ ਪਹਾੜ ‘ਸੋਮਗਿਰੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 61
एतावद्वानरैश्शक्यं गन्तुं वानरपुङ्गवाः।अभास्करममर्यादं न जानीमस्ततः परम्।।।।
ਹੇ ਵਾਨਰ-ਪੁੰਗਵੋ, ਵਾਨਰਾਂ ਲਈ ਇਤਨਾ ਹੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣਾ ਸੰਭਵ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸੂਰਜ-ਰਹਿਤ, ਸੀਮਾ-ਰਹਿਤ ਖੇਤਰ ਹੈ—ਉਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੀ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।
Verse 62
सर्वमेतद्विचेतव्यं यन्मया परिकीर्तितम्।यदन्यदपि नोक्तं च तत्रापि क्रियतां मतिः।।।।
ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕੇ ਵੇਖੋ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਕਹੀਆਂ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ।
Verse 63
ततः कृतं दाशरथेर्महत्प्रियंमहत्तरं चापि ततो मम प्रियम्।कृतं भविष्यत्यनिलानलोपमाविदेहजादर्शनजेन कर्मणा।।।।
ਤਦੋਂ ਦਾਸ਼ਰਥੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਈ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰੀਤਿਕਾਰਜ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ, ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਿਯ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇਗਾ—ਹੇ ਪਵਨ ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰੋ—ਵਿਦੇਹਨੰਦਿਨੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਵਾ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਇਸ ਕਰਮ ਨਾਲ।
Verse 64
ततः कृतार्थाः सहितास्सबान्धवाःमयाऽर्चितास्सर्वगुणैर्मनोरमैः।चरिष्यथोर्वीं प्रति शान्तशत्रवस्सहप्रिया भूतधराः प्लवङ्गमाः।।।।
ਤਦੋਂ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਆਪਣੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨੋਹਰ ਸਨਮਾਨ ਅਤੇ ਇਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਿਯਜਨਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਵਿਹਾਰ ਕਰੋਗੇ—ਹੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਨਰ ਵੀਰੋ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugriva’s dharma-based delegation: he converts Rama’s personal loss into a disciplined, multi-region search mission, framed as a moral repayment of Rama’s prior help (kṛtajñatā) and as a king’s duty to coordinate resources responsibly.
Service to a benefactor is treated as life’s fruition: assisting Rama is not mere strategy but ethical necessity. The discourse also models prudent action—courage must be paired with buddhi (wisdom), and zeal must respect maryada (explicit operational limits).
A dense ‘digital-map’ style itinerary is provided: Kailasa and Kubera’s realm; Krauncha’s difficult cave; Mainaka with Maya’s mansion; Sailoda with Kichaka bamboos; the mythic Uttara-Kuru with gem-filled rivers; and the terminal boundary at the inaccessible Somagiri beyond which travel is prohibited.