Sarga 41
दक्षिणदिशि सीतान्वेषण-आदेशः (Commissioning the Southern Search for Sītā)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਨੂੰ ਇਕ ਸੁਚੱਜੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਮੁਹਿੰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਯਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਚੁਣੀ ਹੋਈ ਵਾਨਰਸੇਨਾ ਨੂੰ ਰਵਾਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨੀ ਨੇਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਹਨੁਮਾਨ, ਨੀਲ ਅਤੇ ਜਾਮਬਵਾਨ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਨਾਪਤੀਆਂ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਗਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇਜ਼ੀ, ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਨਾਲ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਰਗ-ਅਧਾਰਿਤ ਹੁਕਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ, ਜੰਗਲ, ਨਦੀਆਂ, ਨਗਰ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਵਿਂਧਿਆ, ਨਰਮਦਾ, ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕਾਵੇਰੀ, ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਆਦਿ ਦੇਸ਼ਾਂ-ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਅੱਗੇ ਵਧੋ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਦਰਿਆ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਤੇ ਗੁਪਤ ਥਾਵਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕਰੋ। ਧਰਤੀ ਦੇ ਭੂਗੋਲ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਅਤੇ ਸੀਮਾਵਰਤੀ ਖੇਤਰਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਇਕ ਦੂਰ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਦੱਸ ਕੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਛਾਇਆ ਖਿੱਚ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਰਾਕਸ਼ਸੀ (ਅੰਗਾਰਕਾ/ਸਿੰਹਿਕਾ) ਵਰਗੇ ਖਤਰੇ ਵੀ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਵਤ, ਪੁਸ਼ਪਿਤਕ ਪਰਵਤ, ਨਾਗਾਂ ਦੀ ਭੋਗਵਤੀ ਨਗਰੀ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਰੱਖੇ ਚੰਦਨ-ਵਨਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਵ੍ਯ-ਕੌਸਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਕਰਦਿਆਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਯਮ ਦੀ ਪੁਰੀ ਦੀ ਸੀਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਗਮਤਾ ਬਾਰੇ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਖ਼ਰ ਵਿੱਚ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਅੰਦਰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਖ਼ਬਰ ਲੈ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਓ; ਤਦ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਮਿਲੇਗੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਮਨੋਬਲ ਦੋਵੇਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
ततः प्रस्थाप्य सुग्रीवस्तन्महद्वानरं बलम्।दक्षिणां प्रेषयामास वानरानभिलक्षितान्।।।।
ਤਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾ ਕੇ, ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 2
नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्।पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।।।सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च।गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।।।मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्।उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।।।अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः।वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।।।
ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਅਗਵਾਈ ਦੇ ਕੇ, ਵੀਰ ਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਕਪਿਗਣੇਸ਼ਵਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਵੇਗ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਾਨਰ-ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜਿਆ—ਅਗਨਿਸੁਤ ਨੀਲ, ਹਨੁਮਾਨ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹਾ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਮਹਾਬਲੀ ਜਾਮਬਵਾਨ; ਅਤੇ ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਰਾਰਿ, ਸ਼ਰਗੁਲਮ, ਗਜ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਵਯ, ਸੁਸ਼ੇਣ, ਸ਼ਭ, ਮੈੰਦ, ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਵਿਜਯ, ਗੰਧਮਾਦਨ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਉਲਕਾਮੁਖ ਤੇ ਅਸੰਗ—ਇਹ ਸਭ।
Verse 3
नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्।पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।।सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च।गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।।मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्।उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।।अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः।वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਦੱਖਣੀ ਖੋਜ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਵੀਰ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਹੋਤ੍ਰ, ਸ਼ਰਾਰਿ, ਸ਼ਰਗੁਲਮ, ਗਜ, ਗਵਾਕਸ਼, ਗਵਯ, ਸੁਸ਼ੇਣ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਭ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਗਿਣਾਏ।
Verse 4
नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्।पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।।सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च।गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।।मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्।उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।।अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः।वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
ਉਸ ਨੇ ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਵਿਦ, ਵਿਜਯ ਅਤੇ ਗੰਧਮਾਦਨ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਅਗਨੀਦੇਵ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ—ਉਲਕਾਮੁਖ ਅਤੇ ਅਸੰਗ—ਨੂੰ ਵੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।
Verse 5
नील मग्निसुतं चैव हनुमन्तं च वानरम्।पितामहसुतं चैव जाम्बवन्तं महाबलम्।।4.41.2।।सुहोत्रं च शरारिं च शरगुल्मं तथैव च।गजं गवाक्षं गवयं सुषेणमृषभं तथा।।4.41.3।।मैन्दं च द्विविदं चैव विजयं गन्धमादनम्।उल्कामुखमसङ्गं च हुताशनसुतावुभौ।।4.41.4।।अङ्गदप्रमुखान्वीरान्वीर: कपिगणेश्वरः।वेगविक्रमसम्पन्नान्सन्दिदेश विशेषवित्।।4.41.5।।
ਵੀਰ ਕਪਿਗਣੇਸ਼ਵਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼-ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ ਨਿਰਣਯ ਵਾਲਾ—ਵੇਗ ਤੇ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਅੰਗਦ-ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਦੌਤ੍ਯ ਲਈ ਭੇਜਿਆ।
Verse 6
तेषामग्रेसरं चैव महाबलमथाङ्गदम्।विधाय हरिवीराणामादिशद्दक्षिणां दिशम्।।।।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹਰਿ-ਵੀਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਬਲੀ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਗਵਾਨ ਨੇਤਾ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵੀਰ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਦਿੱਤਾ।
Verse 7
ये केचन समुद्देशास्तस्यां दिशि सुदुर्गमाः।कपीशः कपिमुख्यानां स तेषां तानुदाहरत्।।।।
ਅਤੇ ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਜੋ ਜੋ ਇਲਾਕੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਸਨ, ਉਹ ਕਪੀਸ਼ ਨੇ ਕਪੀ-ਮੁੱਖਿਆਂ ਨੂੰ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 8
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्।नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।।।ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्।वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।।।मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि।आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।।।
ਹਜ਼ਾਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਹਾੜ ਨੂੰ—ਨਾਨਾ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਣਾ—ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਮਨੋਹਰ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਜ ਕੇ ਵੇਖੋ।
Verse 9
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्।नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।4.41.8।।ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्।वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।4.41.9।।मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि।आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।4.41.10।।
ਫਿਰ ਮਨੋਹਰ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਵੇਣੀ ਅਤੇ ਮਹਾਨਦੀ—ਇਹ ਮਹਾਨ ਨਦੀਆਂ—ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ, ਸ਼ੁਭਦਾਇਨੀ ਮਹਾਭਾਗਾ ਵਰਦਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖੋਜੋ।
Verse 10
सहस्रशिरसं विन्ध्यं नानाद्रुमलतायुतम्।नर्मदां च नदीं रम्यां महोरगनिषेविताम्।।4.41.8।।ततो गोदावरीं रम्यां कृष्णवेणीं महानदीम्।वरदां च महाभागां महोरगनिषेविताम्।।4.41.9।।मेखलामुत्कलां चैव दशार्णनगराण्यपि।आश्ववन्तीमवन्तीं च सर्वामेवानुपश्यत।।4.41.10।।
ਹਜ਼ਾਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਵਿਂਧ੍ਯ ਪਰਬਤ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਮਹਾਨਾਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਵਾਸਿਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖ ਕੇ ਖੋਜੋ। ਫਿਰ ਰਮਣੀਯ ਗੋਦਾਵਰੀ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਵੇਣੀ, ਮਹਾਨਦੀ, ਅਤੇ ਵਰਦਾ ਤੇ ਮਹਾਭਾਗਾ—ਜਿੱਥੇ ਮਹਾ-ਸਰਪ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਇਹ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਾਣ ਮਾਰੋ। ਮੇਖਲਾ, ਉਤਕਲ, ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇ ਨਗਰ, ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਵਵੰਤੀ ਤੇ ਅਵੰਤੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਹੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਲਾਸ਼ੋ।
Verse 11
विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि।तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः।।।।अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहाम्।नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत।।।।तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यांत्स केरलान्।
ਵਿਦਰਭ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਾਹਿਸ਼ਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੰਗ ਤੇ ਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਚੌਫੇਰੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ। ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਧ੍ਰ, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡ੍ਯ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।
Verse 12
विदर्भानृषिकांश्चैव रम्यान्माहिषकानपि।तथा वङ्गान्कलिङ्गांश्च कौशिकांश्च समन्ततः।।4.41.11।।अन्वीक्ष्य दण्डकारण्यं सपर्वतनदीगुहाम्।नदीं गोदावरीं चैव सर्वमेवानुपश्यत।।4.41.12।।तथैवान्ध्रांश्च पुण्ड्रांश्च चोलान्पाण्ड्यांत्स केरलान्।
ਵਿਦਰਭ ਅਤੇ ਸ਼ਿਕ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਮਾਹਿਸ਼ਕ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਵੰਗ ਤੇ ਕਲਿੰਗ ਵਿੱਚ, ਚੌਫੇਰੇ ਕੌਸ਼ਿਕ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੇਵੀ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰੋ। ਪਹਾੜਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਦੰਡਕਾਰਣ੍ਯ ਨੂੰ ਛਾਣ ਕੇ, ਗੋਦਾਵਰੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਹਰ ਥਾਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖੋ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਂਧ੍ਰ, ਪੁੰਡ੍ਰ, ਚੋਲ, ਪਾਂਡ੍ਯ ਅਤੇ ਕੇਰਲ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰੋ।
Verse 13
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः।।।।विचित्रशिखर श्श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः।सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः।।।।
ਧਾਤੂਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਅਯੋਮੁਖ ਪਰਬਤ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਚੰਦਨ ਦੇ ਵਨਾਂ ਵਾਲੇ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਉਸ ਮਹਾਗਿਰਿ ਦੀ ਵੀ ਖੋਜ ਕਰਨੀ ਅਵਸ਼੍ਯਕ ਹੈ।
Verse 14
अयोमुखश्च गन्तव्यः पर्वतो धातुमण्डितः।।4.41.13।।विचित्रशिखर श्श्रीमांश्चित्रपुष्पितकाननः।सचन्दनवनोद्देशो मार्गितव्यो महागिरिः।।4.41.14।।
ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਲ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭਕਾਰੀ ਨਦੀ—ਕਾਵੇਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 15
ततस्तामापगां दिव्यां प्रसन्नसलिलां शिवाम्।तत्र द्रक्ष्यथ कावेरीं विहितामप्सरोगणैः।।।।
ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਜਲ ਵਾਲੀ, ਸ਼ੁਭਕਾਰੀ ਨਦੀ—ਕਾਵੇਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋਗੇ; ਜਿੱਥੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਐਸਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 16
तस्यासीनं नगस्याग्रे मलयस्य महौजसम्।द्रक्ष्यथाऽदित्यसङ्काशमगस्त्यमृषिसत्तमम्।।।।
ਉਸ ਮਹਾ-ਤੇਜਸਵੀ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਤੁਸੀਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੈਠਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖੋਗੇ।
Verse 17
ततस्तेनाभ्यनुज्ञाताः प्रसन्नेन महात्मना।ताम्रपर्णीं ग्राहजुष्टां तरिष्यथ महानदीम्।।।।
ਫਿਰ ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਤੋਂ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਘੜਿਆਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਮਹਾਨਦੀ ਤਾਮ੍ਰਪਰਨੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰੋਗੇ।
Verse 18
सा चन्दनवनैर्दिव्यै प्रच्छन्ना द्वीपशालिनी।कान्तेव युवति: कान्तां समुद्रमवगाहते।।।।
ਦਿਵ੍ਯ ਚੰਦਨ ਦੇ ਵਨਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਅਤੇ ਟਾਪੂਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਨਦੀ, ਪ੍ਰੀਤਮ ਕੋਲ ਜਾਂਦੀ ਪ੍ਰਿਯ ਯੁਵਤੀ ਵਾਂਗ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
Verse 19
ततो हेममयं दिव्यं मुक्तामणिविभूषितम्।युक्तं कवाटं पाण्ड्यानां गता द्रक्ष्यथ वानराः।।।।
ਫਿਰ, ਹੇ ਵਾਨਰ-ਵੀਰੋ, ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪਾਂਡਿਆਂ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਵੇਖੋਗੇ—ਦਿਵ੍ਯ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬਣਿਆ, ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ।
Verse 20
ततस्समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्।अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः।।।।चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्र: पर्वतोत्तमः।जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्।।।।
ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਕਾਰਜ-ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਹੈ ਉਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰੋ; ਉੱਥੇ ਉਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਨ/ਸਥਾਪਨਾ ਰੱਖੀ ਹੈ।
Verse 21
ततस्समुद्रमासाद्य सम्प्रधार्यार्थनिश्चयम्।अगस्त्येनान्तरे तत्र सागरे विनिवेशितः।।4.41.20।।चित्रनानानगः श्रीमान्महेन्द्र: पर्वतोत्तमः।जातरूपमयः श्रीमानवगाढो महार्णवम्।।4.41.21।।
ਨਾਨਾ ਰੰਗਾਂ ਦੇ ਚਿਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ, ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਮਹੇਂਦ੍ਰ ਪਰਬਤ—ਜਿਵੇਂ ਜਾਤਰੂਪ (ਸੁਵਰਨ) ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਦਿਪਤ—ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਗੌਰਵ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੈ।
Verse 22
नानाविधैर्नगै स्सर्वैलताभिश्चोपशोभितम्।देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम्।।।।सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं समनोरमम्।तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु।।।।
ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਸੇ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਉਹ ਸਥਾਨ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਯਕਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।
Verse 23
नानाविधैर्नगै स्सर्वैलताभिश्चोपशोभितम्।देवर्षियक्षप्रवरैरप्सरोभिश्च सेवितम्।।4.41.22।।सिद्धचारणसङ्घैश्च प्रकीर्णं समनोरमम्।तमुपैति सहस्राक्षः सदा पर्वसु पर्वसु।।4.41.23।।
ਸਿੱਧਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਥਾਨ ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਇੰਦਰ ਹਰ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਬ ਦੇ ਦਿਨ ਸਦਾ ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 24
द्वीपस्तस्यापरे पारे शतयोजनमायतः।अगम्यो मानुषैर्दीप्तस्तं मार्गध्वं समन्ततः।।।।
ਉਸ ਦੇ ਪਾਰ, ਦੂਰਲੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਸੌ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਇਕ ਦਿਪਤਿਮਾਨ ਟਾਪੂ ਹੈ—ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਅਗਮ। ਉਸ ਨੂੰ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੋਜੋ।
Verse 25
तत्र सर्वात्मना सीता मार्गितव्या विशेषतः।स हि देशस्तु वध्यस्य रावणस्य दुरात्मनः।।4.41.25।।राक्षसाधिपतेर्वासस्सहस्राक्षसमद्युतेः।
ਉੱਥੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਮਨ-ਪ੍ਰਾਣ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸਾਵਧਾਨੀ ਨਾਲ ਖੋਜਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਦੇਸ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਰਾਵਣ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਵਧਯ, ਸਹਸ੍ਰਨੇਤ੍ਰ ਵਰਗੀ ਦਿਪਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 26
दक्षिणस्य समुद्रस्य मध्ये तस्य तु राक्षसी।।।।अङ्गारकेति विख्याता छायामाकृष्य भोजिनी।
ਉਸ ਦੱਖਣੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਅੰਗਾਰਕਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵ ਦੀ ਛਾਂ ਖਿੱਚ ਕੇ ਭੱਖ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
Verse 27
एवं निस्संशयान्कृत्वा संशयान्नष्टसंशयाः।।।।मृगयध्वं नरेन्द्रस्य पत्नीममिततेजसः।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਨਿਸ਼ਸੰਦੇਹ ਹੋ ਜਾਓ; ਫਿਰ ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਨਰੇਂਦਰ (ਰਾਮ) ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਖੋਜੋ।
Verse 28
तमतिक्रम्य लक्ष्मीवान्समुद्रे शतयोजने।।4.41.28।।गिरिः पुष्पितको नाम सिद्धचारणसेवितः।
ਉਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੌ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ‘ਪੁਸ਼ਪਿਤਕ’ ਨਾਮ ਦਾ ਲਖ਼ਮੀਵਾਨ ਪਹਾੜ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਨਿਤ ਸੇਵਦੇ ਹਨ।
Verse 29
चन्द्रसूर्यांशुसङ्काशस्सागराम्बुसमावृतः।।।।भ्राजते विपुलैश्शृङ्गैरम्बरं विलिखन्निव।
ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਵਰਗੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕਦਾ ਹੈ; ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਅੰਬਰ ਨੂੰ ਖੁਰਚਦਾ ਹੋਵੇ।
Verse 30
तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवतेऽयं दिवाकरः।।।।श्वेतं राजतमेकं च सेवतेऽयं निशाकरः।न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः।।।।
ਉਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਇੱਕ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨੂੰ ਇਹ ਦਿਵਾਕਰ ਸੂਰਜਦੇਵ ਸੇਵਦਾ ਹੈ—ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तस्यैकं काञ्चनं शृङ्गं सेवतेऽयं दिवाकरः।।4.41.30।।श्वेतं राजतमेकं च सेवतेऽयं निशाकरः।न तं कृतघ्नाः पश्यन्ति न नृशंसा न नास्तिकाः।।4.41.31।।
ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਕਰ ਚੰਦ੍ਰਦੇਵ ਇੱਕ ਹੋਰ ਚੋਟੀ—ਚਿੱਟੀ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੀ—ਨੂੰ ਸੇਵਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ, ਨਿਰਦਈ ਅਤੇ ਨਾਸਤਿਕ ਲੋਕ ਉਹ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ।
Verse 32
प्रणम्य शिरसा शैलं तं विमार्गत वानराः।तमतिक्रम्य दुर्धर्ष स्सूर्यवान्नाम पर्वतः।।।।अध्वना दुर्विगाहेन योजनानि चतुर्दश।
ਹੇ ਵਾਨਰੋ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰੋ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਖੋਜ ਅੱਗੇ ਵਧਾਓ। ਉਸ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ ਦੁರ್ಧਰਸ਼ ‘ਸੂਰਯਵਾਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਰਾਹੀਂ ਚੌਦਾਂ ਯੋਜਨ ਦੀ ਦੂਰੀ ਪਾਰ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੋਗੇ।
Verse 33
ततस्तमप्यतिक्रम्य वैद्युतो नाम पर्वतः।।।सर्वकामफलैर्वृक्षै स्सर्वकालमनोहरैः।
ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਲੰਘ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਵੈਦ੍ਯੁਤ’ ਨਾਮ ਦੇ ਪਰਬਤ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚੋਗੇ; ਉੱਥੇ ਸਰਵਕਾਮ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਿੱਛ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹਰ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 34
तत्र भुक्त्वा वरार्हाणि मूलानि च फलानि च।।।।मधूनि पीत्वा मुख्यानि परं गच्छत वानराः।
ਉੱਥੇ ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਅਰ੍ਹ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਭੋਜਨ ਕਰੋ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਧੁ ਪਾਨ ਕਰੋ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅੱਗੇ ਵਧੋ, ਹੇ ਵਾਨਰੋ।
Verse 35
तत्र नेत्रमनःकान्तः कुञ्जरो नाम पर्वतः।।।।अगस्त्यभवनं यत्र निर्मितं विश्वकर्मणा।
ਉੱਥੇ ਨੇਤਰ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ‘ਕੁੰਜਰ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਰਬਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਹੈ।
Verse 36
तत्र योजनविस्तारमुच्छ्रितं दशयोजनम्।।।।शरणं काञ्चनं दिव्यं नानारत्नविभूषितम्।
ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਆਸ਼੍ਰਯ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਵਿਸਤਾਰ ਵਾਲਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਉੱਚਾ ਉੱਠਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਕਾਂਚਨਮਯ ਸ਼ਰਨ-ਸਥਾਨ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ ਹੈ।
Verse 37
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी।।।।विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता।रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदष्ट्रैरैर्महाविषैः।।।।सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः।
ਉੱਥੇ ਭੋਗਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਹੈ—ਜੋ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਧਾਮ ਹੈ।
Verse 38
तत्र भोगवती नाम सर्पाणामालयः पुरी।।4.41.37।।विशालकक्ष्या दुर्धर्षा सर्वतः परिरक्षिता।रक्षिता पन्नगैर्घोरैस्तीक्ष्णदष्ट्रैरैर्महाविषैः।।4.41.38।।सर्पराजो महाप्राज्ञो यस्यां वसति वासुकिः।
ਉਸ ਦੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ ਹਨ; ਉਹ ਨਗਰੀ ਅਜਿੱਤ ਹੈ ਅਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ—ਤੀਖੇ ਦੰਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਵਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਭਿਆਨਕ ਪੰਨਗ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ ਸੱਪ-ਰਾਜ ਵਾਸੁਕੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।
Verse 39
निर्याय मार्गितव्या च सा च भोगवती पुरी।।।।तत्र चानन्तरा देशा ये केचन सुसम्वृताः।
ਭੋਗਵਤੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਸ ਨਗਰੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖੋਜ ਕਰਨੀ; ਅਤੇ ਨੇੜੇ ਦੇ ਜੋ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੱਕੇ-ਛੁਪੇ ਇਲਾਕੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਟਟੋਲਣਾ।
Verse 40
तं च देशमतिक्रम्य महानृषभसंस्थितः।।।।सर्वरत्नमयः श्रीमान् ऋषभो नाम पर्वतः।
ਉਸ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਅੱਗੇ, ਮਹਾਨ ਬਲਦ ਵਰਗੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ‘ਸ਼ਭ’ ਨਾਮ ਦਾ ਪਹਾੜ ਹੈ।
Verse 41
गोशीर्षकं पद्मकं च हरिश्यामं च चन्दनम्।।।।दिव्यमुत्पद्यते यत्र तच्चैवाग्निसमप्रभम्।
ਉੱਥੇ ਅਦਭੁਤ ਚੰਦਨ ਉੱਗਦਾ ਹੈ—ਗੋਸ਼ੀਰਸ਼ਕ, ਪਦਮਕ ਅਤੇ ਹਰਿਸ਼ਿਆਮ; ਅਤੇ ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਦਿਵ੍ਯ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਰ ਚੰਦਨ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 42
न तु तच्चन्दनं दृष्टवा स्प्रष्टव्यं च कदाचन।।।।रोहिता नाम गन्धर्वा घोरा रक्षन्ति तद्वनम्।
ਪਰ ਉਸ ਚੰਦਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਕਦੇ ਉਸਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਨਹੀਂ; ‘ਰੋਹਿਤਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਜੰਗਲ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 43
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः।।।।शैलूषो ग्रामणी श्शिग्रु श्शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च।रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्।।।।
ਉੱਥੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਪੰਜ ਅਧਿਪਤੀ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੈਲੂਸ਼, ਗ੍ਰਾਮਣੀ, ਸ਼ਿਗ੍ਰੁ, ਸ਼ੁਭ੍ਰ ਅਤੇ ਬਭ੍ਰੁ। ਉਹ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਪੁੰਨਕਰਮੀ ਜਨਾਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਸੂਰਜ-ਚੰਦ੍ਰਮਾ-ਅੱਗ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ।
Verse 44
तत्र गन्धर्वपतयः पञ्च सूर्यसमप्रभाः।।4.41.43।।शैलूषो ग्रामणी श्शिग्रु श्शुभ्रो बभ्रुस्तथैव च।रविसोमाग्निवपुषां निवासः पुण्यकर्मणाम्।।4.41.44।।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉੱਥੇ ਅਜੈਯ, ਸਵਰਗ-ਵਿਜੇਤਾ ਮਹਾਬਲੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 45
अन्ते पृथिव्या दुर्धर्षास्तत्र स्वर्गजितः स्थिताः।ततः परं न वस्सेव्यः पितृलोक स्सुदारुणः।।।।
ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉੱਥੇ ਅਜੈਯ, ਸਵਰਗ-ਵਿਜੇਤਾ ਮਹਾਬਲੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਹੈ; ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯੋਗ ਨਹੀਂ।
Verse 46
राजधानी यमस्यैषा कष्टेन तमसा वृता।एतावदेव युष्माभिर्वीरा वानरपुङ्गवाः।।।।शक्यं विचेतुं गन्तुं वा नातो गतिमतां गतिः।
ਇਹ ਯਮਰਾਜ ਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ ਹੈ, ਕਠੋਰ ਅੰਧਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ। ਹੇ ਵੀਰ ਵਾਨਰਪੁੰਗਵੋ, ਇਥੋਂ ਤੱਕ ਹੀ ਤੁਸੀਂ ਖੋਜ ਸਕਦੇ ਹੋ ਜਾਂ ਅੱਗੇ ਵਧ ਸਕਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਤਾਂ ਤੇਜ਼ ਗਤੀ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ।
Verse 47
सर्वमेतत्समालोक्य यच्चान्यदपि दृश्यते।।।।गतिं विदित्वा वैदेह्या स्सन्निवर्तितुमर्हथ।
ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਵੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਦਾ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਨਿਰੀਖਣ ਕਰਕੇ; ਵੈਦੇਹੀ ਦੀ ਗਤੀ/ਠਿਕਾਣਾ ਜਾਣ ਲੈਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 48
यस्तु मासान्निवृत्तोऽग्रे दृष्टा सीतेति वक्ष्यति।।।।मत्तुल्यविभवो भोगै स्सुखं स विहरिष्यति।
ਜੋ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ ‘ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ’ ਕਹੇਗਾ, ਉਹ ਮੇਰੇ ਸਮਾਨ ਵੈਭਵ ਪਾ ਕੇ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰੇਗਾ।
Verse 49
ततः प्रियतरो नास्ति मम प्राणाद्विशेषतः।।।।कृतापराधो बहुशो मम बन्धुर्भविष्यति।
ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਪ੍ਰਿਯ ਨਹੀਂ—ਮੇਰੀ ਜਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ। ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਨੇ ਕਈ ਵਾਰ ਅਪਰਾਧ ਕੀਤੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਮੇਰਾ ਅਤਿ ਆਤਮਿਕ ਸਗਾ ਬਣੇਗਾ।
Verse 50
अमितबलपराक्रमा भवन्तोविपुलगुणेषु कुलेषु च प्रसूताः।मनुजपतिसुतां यथा लभध्वंतदधिगुणं पुरुषार्थमारभध्वम्।।।।
ਤੁਸੀਂ ਅਪਾਰ ਬਲ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਕੁਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਹੋ। ਇਸ ਲਈ ਪਰਮ ਮਨੁੱਖੀ ਪੁਰੁਸ਼ਾਰਥ ਨੂੰ ਅਰੰਭ ਕਰੋ—ਜਿਸ ਵੀ ਉਪਾਏ ਨਾਲ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ (ਸੀਤਾ) ਮਿਲ ਸਕੇ, ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਾਰਜ ਲਈ ਯਤਨ ਕਰੋ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugrīva’s conversion of alliance into enforceable duty: he appoints Aṅgada as leader, assigns named commanders, defines the search-scope, and sets a time-bound return condition—balancing compassion and reward with mission accountability.
The upadeśa emphasizes disciplined purposiveness: remove doubt through verification, proceed methodically through known and hidden regions, and align personal valor with collective dharma—service becomes meaningful when guided by clarity, restraint, and responsibility.
A dense itinerary is provided: Vindhya and Narmadā; Godāvarī, Kāverī, and Tāmraparṇī; southern polities (Andhra, Chola, Pāṇḍya, Kerala); mythic sites (Mahendra, Pushpitaka, Bhogavatī, Gandharva-guarded sandal forests), and a maritime hazard (Aṅgārakā/Siṃhikā) in the southern sea.