Sarga 4
हनूमद्-दूत्यम् / Hanuman’s Mediation and Lakshmana’s Appeal to Sugriva
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਔਪਚਾਰਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਨੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਮ੍ਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਹਨੂਮਾਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸਮਝ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਰਾਜ-ਪ੍ਰਾਪਤਿ (ਰਾਜ੍ਯਾਗਮਨ) ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ। ਉਹ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਕਿ ਭਿਆਨਕ ਪੰਪਾ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾਵਾਂ ਦਾ ਕੀ ਉਦੇਸ਼ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਵੰਸ਼-ਪਰਿਚਯ ਅਤੇ ਗੁਣ-ਵਰਨਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਧਰਮਾਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਰਾਜ, ਰਾਮ ਦੇ ਰਾਜਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਯਸ਼, ਅਨਿਆਇਕ ਵਨਵਾਸ, ਅਤੇ ਮੁੱਖ ਸੰਕਟ: ਅਣਜਾਣ ਰੂਪ-ਬਦਲੂ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਸੀਤਾ-ਹਰਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਪਸ਼ਟ ਸ਼ਰਨਾਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਰਾਮ ਅਤੇ ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਤਕਾਲਿਕਤਾ ਲਈ ਲੋਕਿਕ ਉੱਚ-ਨੀਚ ਨੂੰ ਉਲਟ ਕੇ ਨਮ੍ਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਦਾਨੁ (ਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ), ਜੋ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਰਾਕਸ਼ਸ-ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਦੀ ਭਵਿੱਖਵਾਣੀ ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੈਤ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਕਰ ਸਕੇਗਾ। ਹਨੂਮਾਨ ਸੁਚੱਜੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੀ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਪੀੜਤ, ਤਿਆਗਿਆ ਅਤੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ-ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗ ਦੇਵੇਗਾ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਨੂਮਾਨ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ‘ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ ਭਿਖਾਰੀ-ਵੇਸ਼ ਤਿਆਗ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਸ਼੍ਯਮੂਕ ਪਰਵਤ ਉੱਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਮਿੱਤਰਤਾ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਔਪਚਾਰਿਕ ਹੋਣ ਦਾ ਸੰਕੇਤ।
Shlokas
Verse 1
ततः प्रहृष्टौ हनुमान्कृत्यवानिति तद्वचः।श्रुत्वा मधुरसम्भाषं सुग्रीवं मनसा गतः।।
ਤਦੋਂ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਜਾਣ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵੱਲ ਕਰ ਲਿਆ (ਸੁਨੇਹਾ ਦੇਣ ਲਈ)।
Verse 2
भव्यो राज्यागमस्तस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।यदयं कृत्यवान्प्राप्तः कृत्यं चैतदुपागतम्।।
ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਲਈ ਰਾਜ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਸ਼ੁਭ ਦਿਸਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਕਰਤਵ੍ਯਨਿਸ਼ਠ ਇਹ ਪੁਰਖ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋੜੀਂਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਹੱਥ ਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 3
ततः परमसंहृष्टो हनुमान् प्लवगर्षभः।प्रत्युवाच ततो वाक्यं रामं वाक्यविशारदः।।
ਤਦ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਯੋਗ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 4
किमिर्थं त्वं वनं घोरं पम्पाकाननमण्डितम्।आगतस्सानुजो दुर्गं नानाव्याळमृगायुतम्।।
ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸਮੇਤ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਾਨਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਦੁਸ਼ਵਾਰ, ਅਨੇਕਾਂ ਸੱਪਾਂ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਆਇਆ ਹੈਂ?॥
Verse 5
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा लक्ष्मणो रामचोदितः।आचचक्षे महात्मानं रामं दशरथात्मजम्।।
ਉਸ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਦਸ਼ਰਥ-ਨੰਦਨ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ।
Verse 6
राजा दशरथो नाम द्युतिमान्धर्मवत्सलः।चातुर्वर्ण्यं स्वधर्मेण नित्यमेवाभ्यपालयत्4.4.6।।
ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ, ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਰਾਜਾ ਸੀ; ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾ ਕੇ ਚਾਤੁਰਵਰਨ ਨੂੰ ਸਦਾ ਰੱਖਿਆ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।
Verse 7
न द्वेष्टा विद्यते तस्य न च स द्वेष्टि कञ्चन।स च सर्वेषु भूतेषु पितामह इवापरः।।अग्निष्टोमादिभिर्यज्ञैरिष्टवानाप्तदक्षिणैः।
ਉਸ ਦਾ ਕੋਈ ਵੈਰੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਨਾਹ ਹੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਦ੍ਵੈਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਨੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਕੀਤਾ।
Verse 8
तस्यायं पूर्वजः पुत्रो रामो नाम जनैः श्रुतः।।।।शरण्यस्सर्वभूतानां पितुर्निर्देशपारगः।
ਇਹ ਉਸ ਦਾ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਸ਼ਰਨਦਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
Verse 9
वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तमः।।4.4.9।।राजलक्षणसम्पन्नस्सम्युक्तो राजसम्पदा।राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः4.4.10।।
ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਰਾਜ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਰਾਜਸੀ ਸਮਪੱਤਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ। ਫਿਰ ਵੀ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 10
वीरो दशरथस्यायं पुत्राणां गुणवत्तमः।।4.4.9।।राजलक्षणसम्पन्नस्सम्युक्तो राजसम्पदा।राज्याद्भ्रष्टो वने वस्तुं मया सार्धमिहागतः4.4.10।।
ਇਹ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਵੀਰ ਪੁੱਤਰ ਹੈ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ ਕਰਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ; ਰਾਜ-ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ। ਪਰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਸਣ ਲਈ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 11
भार्यया च महातेजास्सीतयाऽनुगतो वशी।दिनक्षये महातेजाः प्रभयेव दिवाकरः।।
ਉਹ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਦਿਵਾਕਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਭਾ ਚਲਦੀ ਹੈ।
Verse 12
अहमस्यावरो भ्राता गुणैर्दास्यमुपागतः।कृतज्ञस्य बहुज्ञस्य लक्ष्मणो नाम नामतः।।
ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਹਾਂ; ਉਸ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਅੰਗੀਕਾਰ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਨਾਮ ਤੋਂ ਮੈਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਂ; ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਬਹੁਜ੍ਞ ਹੈ।
Verse 13
सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः।ऐश्वर्येण च हीनस्य वनवासाश्रितस्य च।।रक्षसाऽपहृता भार्या रहिते कामरूपिणा।तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता।।
ਜੋ ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹਿਤਚਿੰਤਕ ਹੈ, ਉਹ ਹੁਣ ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ; ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰੀ ਹੈ, ਇਹ ਅਜੇ ਤੱਕ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।
Verse 14
सुखार्हस्य महार्हस्य सर्वभूतहितात्मनः।ऐश्वर्येण च हीनस्य वनवासाश्रितस्य च4.4.13।।रक्षसाऽपहृता भार्या रहिते कामरूपिणा।तच्च न ज्ञायते रक्षः पत्नी येनास्य सा हृता4.4.14।।
ਸੁਖ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨਮਾਨ ਦੇ ਯੋਗ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਤ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ—ਰਾਜ-ਐਸ਼ਵਰਯ ਤੋਂ ਵੰਚਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਨਵਾਸ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ—ਆਪਣੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਕਾਮਰੂਪੀ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨ ਕਰਵਾ ਬੈਠੇ; ਪਰ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸ ਕੌਣ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਰੀ, ਇਹ ਅਜੇ ਅਣਜਾਣ ਹੈ।
Verse 15
दनुर्नाम दितेः पुत्रश्शापाद्राक्षसतां गतः।आख्यातस्तेन सुग्रीवस्समर्थो वानरर्षभः।।
ਦਿਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ‘ਦਨੁ’ ਨਾਮ ਦਾ ਸੀ; ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਕਾਰਨ ਉਹ ਰਾਖਸ਼ਸਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ। ਉਸੇ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਸਮਾਨ ਸਮਰੱਥ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਹ ਕਾਰਜ ਕਰਨ ਜੋਗਾ ਹੈ।
Verse 16
स ज्ञास्यति महावीर्यस्तव भार्यापहारिणम्।एवमुक्त्वा दनुस्स्वर्गं भ्राजमानो गतस्सुखम्।।
“ਉਹ ਮਹਾਵੀਰਯ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਪਹਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਵੇਗਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਦਨੁ ਤੇਜਸਵੀ ਹੋ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
Verse 17
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथा तथ्येन पृच्छतः।अहं चैव हि रामश्च सुग्रीवं शरणं गतौ।।
“ਤੂੰ ਸੱਚ ਜਾਣਨ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਸਭ ਕੁਝ ਮੈਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਤੇ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ—ਦੋਵੇਂ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਾਂ।”
Verse 18
एष दत्त्वा च वित्तानि प्राप्य चानुत्तमं यशः।लोकनाथः पुरा भूत्वा सुग्रीवं नाथमिच्छति।।
“ਇਹ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਨਾਥ ਬਣ ਕੇ ਧਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਹੁਣ ਉਹ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਆਸਰਾ-ਨਾਥ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।”
Verse 19
पिता यस्य पुरा ह्यासीच्छरण्यो धर्मवत्सलः।तस्य पुत्रश्शरण्यश्च सुग्रीवं शरणं गतः।।
ਜਿਸ ਦਾ ਪਿਤਾ ਪਹਿਲਾਂ ਸਭ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਸੀ, ਧਰਮ-ਵਤਸਲ ਸੀ; ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਆਪ ਵੀ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਯੋਗ—ਰਾਮ ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 20
सर्वलोकस्य धर्मात्मा शरण्यश्शरणं पुरा।गुरुर्मे राघवस्सोऽयं सुग्रीवं शरणं गतः।।
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਧਰਮਾਤਮਾ, ਪਹਿਲਾਂ ਸ਼ਰਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਗੁਰੂ-ਸਮ ਪੂਜ੍ਯ ਇਹ ਰਾਘਵ ਹੁਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 21
यस्य प्रसादे सततं प्रसीदेयुरिमाः प्रजाः।स रामो वानरेन्द्रस्य प्रसादमभिकाङ्क्षते। ।।
ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਇਹ ਪ੍ਰਜਾ ਸਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੀ, ਉਹੀ ਰਾਮ ਹੁਣ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 22
येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः।मानितास्सततं राज्ञा सदा दशरथेन वैतस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामश्शरणमागतः।।
ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਸ ਦਾ ਇਹ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ, ਤ੍ਰਿਲੋਕ-ਵਿਖ੍ਯਾਤ ਰਾਮ, ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 23
येन सर्वगुणोपेताः पृथिव्यां सर्वपार्थिवाः।मानितास्सततं राज्ञा सदा दशरथेन वै4.4.22तस्यायं पूर्वजः पुत्रस्त्रिषु लोकेषु विश्रुतः।सुग्रीवं वानरेन्द्रं तु रामश्शरणमागतः4.4.23।।
ਜਿਸ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਨੂੰ ਸਦਾ ਮਾਣ ਦਿੱਤਾ, ਉਸ ਦਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੇਠਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਆਇਆ ਹੈ।
Verse 24
शोकाभिभूते रामे तु शोकार्ते शरणं गते।कर्तुमर्हति सुग्रीवः प्रसादं हरियूधपः।।
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਅਤੇ ਦੁੱਖ-ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਲਈ, ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੇ ਨਾਇਕ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
Verse 25
एवं ब्रुवाणं सौमित्रिं करुणं साश्रुलोचनम्।हनुमान्प्रत्युवाचेदं वाक्यं वाक्यविशारदः।।
ਜਦੋਂ ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ (ਲਖਮਣ) ਕਰੁਣ ਢੰਗ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਸਨ, ਤਦ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹਿ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
Verse 26
ईदृशा बुद्धिसम्पन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः।द्रष्टव्या वानरेन्द्रेण दिष्ट्या दर्शनमागताः।।
ਧੰਨ ਹੈ! ਬੁੱਧੀ-ਸੰਪੰਨ, ਕ੍ਰੋਧ-ਜਿੱਤੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਐਸੇ ਮਹਾਪੁਰਖ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਏ ਹਨ; ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 27
स हि राज्यात्परिभ्रष्टः कृतवैरश्च वालिना।हृतदारो वने त्यक्तो भ्रात्रा विनिकृतो भृशम्।।
ਉਹ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬੇਦਖ਼ਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਛੀਨ ਲਈ ਗਈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਭਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਘੋਰ ਅਨਿਆਇ ਕੀਤਾ ਹੈ।
Verse 28
करिष्यति स साहाय्यं युवयोर्भास्करात्मजः।सुग्रीवस्सह चास्माभि स्सीतायाः परिमार्गणे।।
ਭਾਸਕਰ-ਪੁੱਤਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੁਸੀਂ ਦੋਹਾਂ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੇਗਾ; ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਮਦਦਗਾਰ ਹੋਵੇਗਾ।
Verse 29
इत्येवमुक्त्वा हनुमान् श्लक्ष्णं मधुरया गिरा।बभाषे सोऽभिगच्छेम सुग्रीवमिति राघवम्।।
ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਆਓ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਿਲੀਏ।”
Verse 30
एवं ब्रुवाणं धर्मात्मा हनुमन्तं स लक्ष्मणः।प्रतिपूज्य यथान्यायमिदं प्रोवाच राघवम्।।
ਜਦ ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਇਉਂ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਲੱਛਮਣ ਜੀ ਨੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਰਾਘਵ (ਰਾਮ) ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ।
Verse 31
कपिः कथयते हृष्टो यथाऽयं मारुतात्मजः।कृत्यवांत्सोऽपि सम्प्राप्तः कृतकृत्योऽसि राघव।।
“ਹੇ ਰਾਘਵ! ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਮਾਰੁਤੀ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਨਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਕਰਤੱਬ-ਨਿਪੁਣ ਪੁਰਖ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਸਮਝੋ ਤੁਹਾਡਾ ਕਾਰਜ ਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।”
Verse 32
प्रसन्नमुखवर्णश्च व्यक्तं हृष्टश्च भाषते।नानृतं वक्ष्यते वीरो हनुमान्मारुतात्मजः।।
ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ-ਵਰਨ ਤੋਂ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ ਵੀਰ ਹਨੁਮਾਨ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲੇਗਾ॥
Verse 33
ततस्स तु महाप्राज्ञो हनुमान्मारुतात्मजः।जगामादाय तौ वीरौ हरिराजाय राघवौ।।
ਫਿਰ ਮਹਾ-ਪ੍ਰਾਜ्ञ ਪਵਨ-ਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਰਾਘਵਾਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੋਲ ਗਿਆ॥
Verse 34
भिक्षुरूपं परित्यज्य वानरं रूपमास्थितः।पृष्ठमारोप्य तौ वीरौ जगाम कपिकुञ्जरः।।
ਭਿਖਸ਼ੂ ਦਾ ਵੇਸ ਛੱਡ ਕੇ ਵਾਨਰ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਗਜ ਵਰਗੇ ਬਲਵਾਨ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ॥
Verse 35
स तु विपुलयशाः कपिप्रवीरःपवनसुतः कृतकृत्यवत्प्रहृष्टः।गिरिवरमुरुविक्रमः प्रयातस्स शुभमतिस्सह रामलक्ष्मणाभ्याम्।।
ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾਲ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਕਪਿ-ਪ੍ਰਵੀਰ ਪਵਨ-ਸੁਤ ਹਨੁਮਾਨ ਕਰਤਵ੍ਯ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ ਜਿਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ। ਮਹਾ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਮਤਿ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ-ਲਖ਼ਮਣ ਨਾਲ ਮਹਾ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ॥
Frequently Asked Questions
The pivotal action is formal śaraṇāgati: Rāma—formerly a protector of others—now seeks protection from Sugrīva, reframing power as responsibility and making alliance a dharmic obligation rather than a political convenience.
The chapter teaches that truthful, courteous speech and transparent motives create legitimate bonds; dharma is advanced through disciplined rhetoric, mutual aid, and compassion for the wronged (both Rāma and Sugrīva).
The Pampā forest region is foregrounded as a dangerous liminal zone, and Ṛśyamūka mountain is the strategic destination where Sugrīva resides—together forming the spatial corridor in which the alliance is initiated.