Sarga 37
वानरसेनामोचनम् / Mobilization of the Vanara Hosts
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸਰਗ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੁਰੰਤ ਰਾਜਕਾਜੀ ਕਠੋਰਤਾ ਨਾਲ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੂਤਾਂ ਦੀ ਭੇਜਣੀ ਤੇਜ਼ ਕਰਕੇ ਹੋਰ ਵਧਾਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ—ਆਲਸੀ ਤੇ ਧੀਮੇ ਸਮੇਤ—ਤੁਰੰਤ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਣ ਲਈ ਬੁਲਾਇਆ ਜਾਵੇ। ਰਾਜਾਜ्ञਾ ਦਾ ਨਿਯਮ ਸਪਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ: ਜੋ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਹ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸਮਝ ਕੇ ਦੰਡ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੋਵੇਗਾ। ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਿਸ਼ਾ-ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸਿੰਹ-ਸਮਾਨ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਣ ਦਾ ਹੁਕਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਵਿਕਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਦਿਵ੍ਯ ਛਵੀ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਾੜਾਂ, ਵਨਾਂ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਤਟਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੀ ਵਿਸਤ੍ਰਿਤ ਸੂਚੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ ਯੋਗ ਟੋਲੀਆਂ ਨੂੰ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੇਜਦਾ ਹੈ; ਰਾਜਦੰਡ ਦੇ ਭੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਪ੍ਰਤੀ ਧਰਮ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਾਨਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਰਣਨ ਵਿਚ ਹਿਮਵਾਨ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵੀ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪੁਰਾਤਨ ਮਹੇਸ਼ਵਰ-ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਯਾਦ ਨਾਲ ਹਵਿਸ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਫਲ, ਮੂਲ ਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਭੇਟ ਵਜੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਨਾਇਕ ਇਹ ਉਪਹਾਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਖੋਜ-ਤਿਆਰੀ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੰਤੋਖ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਦੀ ਮੋਚਨਾ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
एवमुक्तस्तु सुग्रीवो लक्ष्मणेन महात्मना।हनूमन्तं स्थितं पार्श्वे सचिवन्त्विदमब्रवीत्।।।।
ਮਹਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਉਂ ਕਹਿਣ ਉਪਰੰਤ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਮੰਤਰੀ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।
Verse 2
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।।।
ਮਹੇਂਦ੍ਰ, ਹਿਮਵਤ, ਵਿਂਧ੍ਯ ਅਤੇ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਮੰਦਰ, ਪਾਂਡੁਸ਼ਿਖਰ ਤੇ ਪੰਚਸ਼ੈਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਸਮੁੰਦਰ-ਕੰਢੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਂ ਚਮਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਜੋ ਹਨ; ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ‘ਆਦਿਤ੍ਯਭਵਨ’ ਨਾਮਕ ਗਿਰਿ ਉੱਤੇ ਜੋ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਭਿਆਨਕ ਪਦਮਾਤਾਲ-ਵਨ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾਏ ਹਰਿਪੁੰਗਵ; ਅੰਜਨਾ-ਅੰਬੁਦ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮਵਰਨ, ਹਾਥੀ ਸਮ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਅੰਜਨ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਪਲਵੰਗਮ; ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਿਲਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਪ੍ਰਭ ਵਾਨਰ; ਮੇਰੂ ਦੇ ਪਾਸੇ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਗਿਰਿ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲਏ ਹੋਏ; ਮਹਾਰੁਣ ਪਰਬਤ ਉੱਤੇ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੇ ਲਾਲ ਵਰਣ, ਮੈਰੈਯ ਮਧੁ ਪੀਂਦੇ, ਭੀਮ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਪਲਵੰਗਮ; ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ, ਵਿਸ਼ਾਲ, ਅਤਿ ਰਮਣੀਕ ਵਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਮਨੋਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਵਨਾਨਤਾਂ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਜੋ ਹਨ—ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਦੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੁਲਾ ਲਿਆ। ਸਾਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਹਰ ਟੋਲੀ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਕੇ, ਬਿਨਾ ਦੇਰੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ।
Verse 3
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਉਦਯ ਹੋ ਰਹੇ ਸੂਰਜ ਦੇ ਰੰਗ ਵਾਂਗ ਹਰ ਪਾਸੇ ਚਮਕਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਸਮੁੰਦਰ-ਕਿਨਾਰੇ ਟਿਕੇ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਉਹਨਾਂ ਵਾਨਰ ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜੋ।
Verse 4
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਆਦਿਤ੍ਯਭਵਨ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਪਦਮਾਤਾਲਵਨ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਬੈਠੇ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ।
Verse 5
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਅੰਜਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ, ਤੂਫ਼ਾਨੀ ਬੱਦਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਅਤੇ ਮਹਾਂ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਹੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਉਹ ਵਾਨਰ-ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ।
Verse 6
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਮਨਸ਼੍ਸ਼ਿਲਾ ਦੀਆਂ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਮੈਰੂ ਪਹਾੜ ਦੇ ਪਾਸੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਅਤੇ ਧੂਮ੍ਰਗਿਰਿ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ।
Verse 7
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਮਹਾਰੁਣ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ, ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲੀ ਮੈਰੈਯ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਵੇਗ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪਲਵੰਗਮਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾਓ।
Verse 8
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੇ ਰਮਣੀਯ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜੰਗਲ-ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੁਲਾ ਕੇ ਲਿਆ।
Verse 9
महेन्द्रहिमवद्विन्ध्यकैलासशिखरेषु च।मन्दरे पाण्डुशिखरे पञ्चशैलेषु ये स्थिताः।।4.37.2।।तरुणादित्यवर्णेषु भ्राजमानेषु सर्वतः।पर्वतेषु समुद्रान्ते पश्चिमायां च ये दिशि।।4.37.3।।आदित्यभवने चैव गिरौ सन्ध्याभ्रसन्निभे।पद्मातालवनं भीमं संश्रिता हरिपुङ्गवाः।।4.37.4।।अञ्जनाम्बुदसङ्काशाः कुञ्जरप्रतिमौजसः।अञ्जने पर्वते चैव ये वसन्ति प्लवङ्गमाः।।4.37.5।।मनश्शिला गुहावासा वानराः कनकप्रभाः।मेरुपार्श्वगताश्चैव ये धूम्रगिरिं संश्रिताः।।4.37.6।।तरुणादित्यवर्णाश्च पर्वते ये महारुणे।पिबन्तो मधुमैरेयं भीमवेगाः प्लवङ्गमाः।।4.37.7।।वनेषु च सुरम्येषु सुगन्धिषु महत्सु च।तापसानां च रम्येषु वनान्तेषु समन्ततः।।4.37.8।।तांस्तां स्त्वमानय क्षिप्रं पृथिव्यां सर्ववानरान्।सामदानादिभि: स्सर्वैराशु प्रेषय वानरान्।।4.37.9।।
ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ—ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ—ਝੱਟ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆ; ਅਤੇ ਸਾਮ, ਦਾਨ ਆਦਿ ਸਭ ਉਪਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤੁਰੰਤ ਵਾਨਰ ਦੂਤ ਭੇਜ।
Verse 10
प्रेषिताः प्रथमं ये च मयादूता महाजवाः।त्वरणार्थं तु भूयस्त्वं हरीन् सम्प्रेषयापरान्।।।।
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾ-ਵੇਗਵਾਨ ਦੂਤਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਭੇਜਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ; ਪਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਤੂੰ ਫਿਰ ਹੋਰ ਵਾਨਰ-ਦਲ ਵੀ ਭੇਜ।
Verse 11
ये प्रसक्ताश्च कामेषु दीर्घसूत्राश्च वानराः।इहाऽनयस्व तान् सर्वान् शीघ्रं तु मम शासनात्।।।।
ਜੋ ਵਾਨਰ ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਦੀਰਘਸੂਤ੍ਰ—ਸਦਾ ਦੇਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਤੁਰੰਤ ਲਿਆ ਆ।
Verse 12
अहोभिर्दशभिर्ये च नागच्छन्ति ममाज्ञया।हन्तव्यास्ते दुरात्मानो राजशासनदूषकाः।।।।
ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਮਨ ਵਾਲੇ, ਰਾਜ-ਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਭੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।
Verse 13
शतान्यथ सहस्राणां कोट्यश्च मम शासनात्।प्रयान्तु कपिसिंहानां दिशो मम मते स्थिताः।।।।
ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਅਤੇ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਕਪਿ-ਸਿੰਹ ਸੈਂਕੜਿਆਂ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਅਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ।
Verse 14
मेघपर्वतसङ्काशाश्छादयन्त इवाम्बरम्।घोररूपाः कपिश्रेष्ठा यान्तु मच्छासनादितः।।।।
ਬੱਦਲਾਂ ਤੇ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕਪੀ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਢੱਕ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ।
Verse 15
ते गतिज्ञा गतिं ज्ञात्वा पृथिव्यां सर्ववानराः।आनयन्तु हरीन् सर्वांस्त्वरिता शसनान्मम।।4.37.15।।
ਜੋ ਗਤੀਆਂ ਤੇ ਰਾਹ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਤੀ ਭਰ ਤੋਂ ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ-ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਕੇ ਲਿਆਉਣ।
Verse 16
तस्य वानर राजस्य श्रुत्वा वायुसुतो वचः।दिक्षु सर्वासु विक्रान्तान्प्रेषयामास वानरान्।।।।
ਉਸ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਯੁਪੁੱਤਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੇ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।
Verse 17
ते पदं विष्णुविक्रान्तं पतत्रिज्योतिरध्वगाः।प्रयाताः प्रहिता राज्ञा हरयस्तत्क्षणेन वै।।।।
ਰਾਜੇ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਹਰੀ ਉਸੇ ਪਲ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਹ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਜੋਤੀਆਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ, ‘ਵਿਸ਼ਨੁ-ਵਿਕ੍ਰਾਂਤ ਪਦ’ ਅਰਥਾਤ ਆਕਾਸ਼-ਮਾਰਗ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਪਏ।
Verse 18
ते समुद्रेषु गिरिषु वनेषु च सरस्सु च।वानरा वानरान्सर्वान्रामहेतोरचोदयन्।।।।
ਸਮੁੰਦਰਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰੋਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਾਨਰ ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਲਈ ਹਰ ਥਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।
Verse 19
मृत्युकालोपमस्याऽज्ञां राजराजस्य वानराः।सुग्रीवस्याययु श्श्रुत्वा सुग्रीवभयदर्शिनः।।।।
ਮੌਤ-ਕਾਲ ਵਰਗੀ ਭਿਆਨਕ ਆਗਿਆ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣਦੇ ਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਨਰ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜ ਪਏ।
Verse 20
ततस्तेऽञ्जनसङ्काशा गिरेस्तस्मान्महाजवाः।तिस्रः कोट्यः प्लवङ्गानां निर्ययुर्यत्र राघवः।।।।
ਫਿਰ ਉਸ ਪਰਬਤ ਤੋਂ ਅੰਜਨ ਵਰਗੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਣ ਵਾਲੇ, ਮਹਾ ਵੇਗਸ਼ਾਲੀ ਪਲਵੰਗਮਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਫੌਜ ਰਾਘਵ ਜਿੱਥੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵੱਲ ਝਪਟ ਪਈ।
Verse 21
अस्तं गच्छति यत्रार्कस्तस्मिन्गिरिवरे स्थिताः।सन्तप्त हेममहाभासस्तस्मात्कोट्यो दश च्युताः।।।।
ਜਿੱਥੇ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਖੇਤਰ ਦੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪਰਬਤ ਤੋਂ, ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਵਰਗੀ ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀਆਂ ਦਸ ਕਰੋੜ ਟੋਲੀਆਂ ਨਿਕਲ ਪਈਆਂ।
Verse 22
कैलासशिखरेभ्यश्च सिंहकेसरवर्चसाम्।ततः कोटिसहस्राणि वानराणामुपागमन्।।।।
ਫਿਰ ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰਾਂ ਤੋਂ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕੇਸਰੀ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 23
फलमूलेन जीवन्तो हिमवन्तमुपाश्रिताः।तेषां कोटिसहस्राणां सहस्रं समवर्तत।।।।
ਫਲਾਂ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਉੱਤੇ ਜੀਊਂਦੇ, ਹਿਮਵੰਤ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਉਹ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰੋੜਾਂ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਹੋਰ ਇੱਕ ਹਜ਼ਾਰ ਮਹਾਦਲ ਤਿਆਰ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਗਿਆ।
Verse 24
अङ्गारकसमानानां भीमानां भीमकर्मणाम्।विन्ध्याद्वानरकोटीनां सहस्राण्यपतन्द्रुतम्।।।।
ਅੰਗਾਰ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਅਤੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮ ਵਾਲੇ ਵਿਂਧਿਆ ਦੇ ਵਾਨਰ-ਕੋਟੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਦਲ ਬਿਨਾ ਢਿੱਲ ਕੀਤੇ ਤੁਰੰਤ ਹੇਠਾਂ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।
Verse 25
क्षीरोदवेलानिलयास्तमालवनवासिनः।नारिकेलाशनाश्चैव तेषां सङ्ख्या न विद्यते।।।।
ਖੀਰ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਤਮਾਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਨਾਰੀਅਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਜਾਣੀ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦੀ।
Verse 26
वनेभ्यो गह्वरेभ्यश्च सरिद्भ्यश्च महाजवा।आगच्छद्वानरी सेना पिबन्तीव दिवाकरम्।।।।
ਜੰਗਲਾਂ, ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦਰਿਆ-ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਮਹਾਵੇਗੀ ਵਾਨਰੀ ਸੈਨਾ ਆਈ—ਇੰਨੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਿ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਹੀ ਪੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।
Verse 27
ये तु त्वरयितुं याता वानरास्सर्ववानरान्।ते वीरा हिमवच्छैलं ददृशुस्तं महाद्रुमम्।।।।
ਪਰ ਜੋ ਵੀਰ ਵਾਨਰ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ-ਦਲਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਕਰਨ ਲਈ ਗਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਹਿਮਵੰਤ—ਉਸ ਮਹਾਂ ਪਰਬਤ ਨੂੰ—ਵੱਡੇ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਾਂਗ ਉਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।
Verse 28
तस्मिन्गिरिवरे रम्ये यज्ञो माहेश्वरः पुरा।सर्वदेवमनस्तोषो बभौ दिव्यो मनोहरः।।।।
ਉਸ ਰਮਣੀਕ ਤੇ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਇਕ ਯੱਗ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਨੋਹਰ, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ।
Verse 29
अन्ननिष्यन्दजातानि मूलानि च फलानि च।अमृतास्वादकल्पानि ददृशुस्तत्र वानराः।।।।
ਉੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਯੱਗ ਦੇ ਅੰਨ ਦੇ ਨਿਸ਼੍ਯੰਦ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮੂਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵੇਖੇ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਵਾਦ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਰਗਾ ਸੀ।
Verse 30
तदन्नसम्भवं दिव्यं फलमूलं मनोहरम्।यः कश्चित्सकृदश्नाति मासं भवति तर्पितः।।।।
ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਆਹੁਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਫਲ-ਮੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਕੋਈ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਖਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਤੱਕ ਤ੍ਰਿਪਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
तानि मूलानि दिव्यानि फलानि च फलाशनाः।औषधानि च दिव्यानि जगृहुर्हरियूथपाः।।।।
ਫਲਾਹਾਰੀ ਵਾਨਰ ਯੂਥਪਤੀਆਂ ਨੇ ਉਹ ਦਿਵ੍ਯ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ, ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਵੀ ਇਕੱਠੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।
Verse 32
तस्माच्च यज्ञायतनात्पुष्पाणि सुरभीणि च।आनिन्युर्वानरा गत्वा सुग्रीवप्रियकारणात्।।।।
ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਵਾਨਰ ਯੱਗ-ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਵੀ ਜਾ ਕੇ ਲਿਆਏ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ।
Verse 33
ते तु सर्वे हरिवराः पृथिव्यां सर्ववानरान्।सञ्चोदयित्वा त्वरिता यूथानां जग्मुरग्रतः।।।।
ਫਿਰ ਉਹ ਸਭ ਉੱਤਮ ਹਰਿਵਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਕੇ ਇਕੱਠਾ ਤੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਯੂਥਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਅੱਗੇ ਚਲ ਪਏ।
Verse 34
ते तु तेन मुहूर्तेन यूथपाश्शीघ्रगामिनः।किष्किन्धां त्वरया प्राप्ता स्सुग्रीवो यत्र वानरः।।।।
ਉਸੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਯੂਥਪਤੀ ਹੜਬੜਾਹਟ ਨਾਲ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ—ਜਿੱਥੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸਨ।
Verse 35
ते गृहीत्वौषधीस्सर्वाः फलमूलं च वानराः।तं प्रतिग्राहयामासुर्वचनं चेदमब्रुवन्।।।।
ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਨਾਲ ਹੀ ਫਲ ਅਤੇ ਮੂਲ ਇਕੱਠੇ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ (ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ) ਭੇਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 36
सर्वे परिगताश्शैलास्समुद्राश्च वनानि च।पृथिव्यां वानरास्सर्वे शासनादुपयान्ति ते।।4.37.36।।
“ਪਹਾੜ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਜੰਗਲ—ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੰਗਾਲ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਤੁਹਾਡੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਹੁਣ ਆ ਰਹੇ ਹਨ।”
Verse 37
एवं श्रुत्वा ततो हृष्ट स्सुग्रीवः प्लवगाधिपः।प्रतिजग्राह तत्प्रतीतस्तेषां सर्वमुपायनम्।।।।
ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤੋਂ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਲਿਆਂਦੇ ਸਾਰੇ ਉਪਹਾਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਏ।
Frequently Asked Questions
The pivotal action is Sugriva’s transition from delayed obligation to enforceable rajadharma: he mandates universal attendance, explicitly includes negligent groups, and prescribes punitive measures for disobedience—framing mission duty as a binding ethical-legal order.
The chapter teaches that righteous objectives require disciplined execution: dharma is not only intention but also timely action, organizational clarity, and accountability—implemented through measured means (sama–dana) and, where necessary, sanction.
A wide ‘digital map’ of vanara habitats is enumerated—Mahendra, Himavan, Vindhya, Kailasa, Mandara, Meru, Dhumragiri, Maharuna, Padmatala, Anjana, Manashila caves—along with cultural memory of a Maheshvara-yajna on Himavat and the cosmological marker of Vishnupada (the sky-path).