Sarga 36
किष्किन्धाकाण्डे षट्त्रिंशः सर्गः — सुग्रीवस्य भय-त्यागः, कृतज्ञता, तथा लक्ष्मणेन सान्त्वन-प्रेरणा (Sugriva’s Reassurance and Lakshmana’s Counsel)
किष्किन्धाकाण्ड
ਇਸ ਸರ್ಗ ਵਿੱਚ ਤਾਰਾ ਦੇ ਧਰਮਯੁਕਤ, ਨਿਮਰ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਮਹਾਂਭਯ ਨੂੰ ਇਉਂ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ; ਮਦ ਦੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਗਲੇ ਦੀ ਵੱਡੀ ਮਾਲਾ ਵੀ ਉਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਆਤਮ-ਨਿਯਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ। ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਿਨਯ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ: ਰਾਮ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਸ਼੍ਰੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਯਾਦ ਕਰਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ ਪਰਾਕ੍ਰਮ—ਸੱਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦਾ ਭੇਦਨ, ਸ਼ੈਲ-ਭੇਦਨ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਕੰਪਨ—ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ‘ਅਨੁਯਾਤਰਾ’ ਤੱਕ ਸੀਮਿਤ ਮੰਨ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ-ਪ੍ਰੇਮ ਤੋਂ ਉਪਜਿਆ ਕਹਿ ਕੇ ਸੇਵਕ ਵਾਂਗ ਖ਼ਿਮਾ ਮੰਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਕਹੇ ਕਠੋਰ ਬਚਨਾਂ ਲਈ ਵੀ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ਿਸ਼ਟਾਚਾਰ ਨੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਨਾਥਤਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਜੋਂ ਸਰਾਹਦੇ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਅਤੇ ਆਰਜਵ ਨੂੰ ਰਾਜਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਯੋਗ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ੀਘ੍ਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਵਧ ਦੇ ਨਿਸ਼ਚਯ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਭਾਰਿਆ-ਹਰਨ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਮਿਲੇ—ਇੱਥੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ, ਖ਼ਿਮਾ, ਸਮੇਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਅਤੇ ਕਾਰਜ-ਪ੍ਰਵਰਤੀ ਇਕੱਠੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Shlokas
Verse 1
इत्युक्तस्तारया वाक्यं प्रश्रितं धर्मसंहितम्।मृदुस्वभावस्सौमित्रिः प्रतिजग्राह तद्वचः।।।।
ਤਾਰਾ ਦੇ ਧਰਮ-ਸੰਮਤ, ਨਿਮਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮ੍ਰਿਦੁ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਹ ਸਲਾਹ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤੀ।
Verse 2
तस्मिन्प्रतिगृहीते तु वाक्ये हरिगणेश्वरः।लक्ष्मणात्सुमहत्त्रासं वस्त्रं क्लिन्नमिवात्यजत्।।।।
ਉਹ ਬਚਨ ਸਵੀਕਾਰ ਹੋਣ ਤੇ ਹਰਿਗਣੇਸ਼ਵਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂ ਡਰ ਨੂੰ ਭਿੱਜੇ ਕੱਪੜੇ ਵਾਂਗ ਉਤਾਰ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।
Verse 3
ततः कण्ठगतं माल्यं चित्रं बहुगुणं महत्।चिच्छेद विमदश्चासीत्सुग्रीवो वानरेश्वरः।।।।
ਤਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਾਈ ਹੋਈ ਮਹਾਨ, ਬਹੁ-ਗੁਣੀ, ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀ ਮਾਲਾ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ ਉਤਾਰ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਦ ਉਤਰ ਗਿਆ।
Verse 4
स लक्ष्मणं भीमबलं सर्ववानरसत्तमः।अब्रवीत्प्रश्रितं वाक्यं सुग्रीव स्सम्प्रहर्षयन्।।।।
ਤਦ ਸਭ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਭੀਮ ਬਲ ਵਾਲੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਆਸ਼ਵਾਸਨ ਦੇਣ ਲਈ ਨਿਮਰ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 5
प्रणष्टा श्रीश्च कीर्तिश्च कपिराज्यं च शाश्वतम्।रामप्रसादात्सौमित्रे पुन: प्राप्तमिदं मया।।।।
ਹੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ! ਮੇਰੀ ਸ਼੍ਰੀ, ਮੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦਾ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਰਾਜਪਣ—ਜੋ ਇਕ ਵਾਰ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸਾਦ ਨਾਲ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 6
कश्शक्तस्तस्य देवस्य ख्यातस्य स्वेन कर्मणा।तादृशं विक्रमं वीर प्रतिकर्तुमरिन्दम।।।।
ਹੇ ਵੀਰ, ਅਰਿੰਦਮ! ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਉਸ ਦੇਵ-ਸਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਐਸੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦਾ ਬਦਲਾ ਕੌਣ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 7
सीतां प्राप्स्यति धर्मात्मा वधिष्यति च रावणम्।सहायमात्रेण मया राघव स्स्वेन तेजसा।।।।
ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਗਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਰਾਵਣ ਦਾ ਵਧ ਕਰੇਗਾ; ਮੈਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਸਹਾਇਕ ਮਾਤਰ ਹਾਂ।
Verse 8
सहायकृत्यं किं तस्य येन सप्त महाद्रुमाः।शैलश्च वसुधा चैव बाणेनैकेन दारिताः।।।।
ਜਿਸ ਨੇ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਸੱਤ ਮਹਾਵ੍ਰਿੱਖ, ਇਕ ਪਹਾੜ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਤੱਕ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ—ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ?
Verse 9
धनुर्विष्फारयानस्य यस्य शब्देन लक्ष्मण।सशैला कम्पिता भूमिस्सहायै: किन्नु तस्य वै।।।।
ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ! ਜਿਸ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਸਮੇਤ ਧਰਤੀ ਕੰਬ ਉਠੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਹਾਇਕਾਂ ਦੀ ਕੀ ਲੋੜ ਹੈ?
Verse 10
अनुयात्रां नरेन्द्रस्य करिष्येऽहं नरर्षभ।गच्छतो रावणं हन्तुं वैरिणं सपुरस्सरम्।।।।
ਹੇ ਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਨਰੇਂਦ੍ਰ ਵੈਰੀ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਮਾਰਣ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇਗਾ, ਮੈਂ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨੁਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।
Verse 11
यदि किञ्चिदतिक्रान्तं विश्वासात्प्रणयेन वा।प्रेष्यस्य क्षमितव्यं मे न कश्चिन्नापराध्यति।।।।
ਜੇ ਭਰੋਸੇ ਜਾਂ ਪ੍ਰੇਮ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਰਤਾ ਭਰ ਵੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਵੱਧ ਗਿਆ ਹੋਵਾਂ, ਤਾਂ ਸੇਵਕ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਂਗ ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 12
ति तस्य ब्रुवाणस्य सुग्रीवस्य महात्मनः।अभवल्लक्ष्मणः प्रीतः प्रेम्णा चैवमुवाच ह।।।।
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਬੋਲਣ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਇਉਂ ਬਚਨ ਕਹੇ।
Verse 13
सर्वथा हि मम भ्राता सनाथो वानरेश्वर।त्वया नाथेन सुग्रीव प्रश्रितेन विशेषतः।।।।
ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਤੂੰ ਉਸ ਦਾ ਨਾਥ ਤੇ ਰੱਖਿਆਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਤੇਰੀ ਨਿਮਰਤਾ ਕਰਕੇ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਤੇ ਸਨਾਥ ਹੈ।
Verse 14
यस्ते प्रभाव स्सुग्रीव यच्च ते शौचमार्जवम्।अर्हस्त्वं कपिराज्यस्य श्रियं भोक्तुमनुत्तमाम्।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਐਸਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਤੇ ਸਿੱਧਾਪਣ ਵੀ ਐਸੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਵਾਨਰ-ਰਾਜ ਦੀ ਅਨੁੱਤਮ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਨ ਲਈ ਸੱਚਮੁੱਚ ਯੋਗ ਹੈਂ।
Verse 15
सहायेन तु सुग्रीव त्वया रामः प्रतापवान्।वधिष्यति रणे शत्रूनचिरान्नात्र संशयः।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਤੇਰੇ ਸਹਾਇਕ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਰਾਮ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 16
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनः।उपपन्नं च युक्तं च सुग्रीव तव भाषितम्।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ! ਤੂੰ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਕ੍ਰਿਤਗ੍ਯ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਾ ਹਟਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਤੇਰਾ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਬਚਨ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗ ਵੀ।
Verse 17
दोषज्ञस्सति सामर्थ्ये कोऽन्यो भाषितुमर्हति।वर्जयित्वा मम ज्येष्ठं त्वां च वानरसत्तम।।।।
ਹੇ ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸਮਰੱਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਦੋਸ਼ ਪਛਾਣਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਐਸੇ ਬਚਨ ਕਹਿਣ ਦਾ ਹੱਕ ਹੋਰ ਕਿਸ ਨੂੰ ਹੈ?—ਮੇਰੇ ਜੇਠੇ ਭਰਾ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ।
Verse 18
सदृशश्चासि रामस्य विक्रमेण बलेन च।सहायो दैवतैर्दत्तश्चिराय हरिपुङ्गव।।।।
ਹੇ ਹਰਿਪੁੰਗਵ! ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸਹਾਇਕ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।
Verse 19
किं तु शीघ्रमितो वीर निष्क्रम त्वं मया सह।सान्त्वयस्व वयस्यं च त्वं भार्याहरणकर्शितम्।।।।
ਪਰ ਹੁਣ, ਹੇ ਵੀਰ! ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ; ਅਤੇ ਪਤਨੀ-ਹਰਨ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਤੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ।
Verse 20
यच्च शोकाभिभूतस्य श्रुत्वा रामस्य भाषितम्।मया त्वं परुषाण्युक्तस्तच्चत्वं क्षन्तु मर्हसि।।।।
ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੋ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਕਹੇ, ਉਹ ਤੂੰ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮਾਫ਼ ਕਰ; ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਿਮਾ ਕਰਨਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
Frequently Asked Questions
The dharma-tension is Sugriva’s delay and lapse into indulgence versus his duty to assist Rama: he acknowledges possible transgression, requests pardon as a dependent ally/servant, and recommits to timely participation in the Ravana-directed expedition.
Accountability is compatible with dignity: a ruler restores moral authority by fear-tyāga, self-regulation, gratitude, and explicit apology; alliance-dharma is sustained through courteous speech (praśrita-vākya) and reciprocal affirmation of virtues.
Rather than new places, the Sarga foregrounds cultural-ethical ‘landmarks’ of courtly governance in Kishkindha—royal assembly decorum, symbols like the garland (mālya), and remembered feats (seven trees, mountain, earth pierced) used as authoritative narrative markers of Rama’s prowess.