Sarga 34
कृतघ्ननिन्दा तथा सुग्रीवप्रबोधनम् (Condemnation of Ingratitude and Admonition of Sugriva)
किष्किन्धाकाण्ड
ਸਰਗ 34 ਵਿੱਚ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਰਾਜਸੀ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਤੀਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਘਟਨਾ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਪਰਖ ਵਾਂਗ ਰਚੀ ਗਈ ਹੈ। “ਅਵਰੋਧ-ਰਹਿਤ” ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਉਠਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੋਂ ਖੜਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰੁਮਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਖੜੀਆਂ ਹੋ ਕੇ ਦਰਬਾਰ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਾਰੇ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: ਆਦਰਸ਼ ਰਾਜਾ ਉੱਚ ਕੁਲਜਨਮ, ਦਇਆਲੂ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹੀ, ਕ੍ਰਿਤਜਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਉਪਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਅਧਰਮੀ ਹੋ ਕੇ ਝੂਠੇ ਵਚਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੋਸ਼ੀ ਹੈ। ਅਸੱਤ ਦੇ ਪਾਪ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਦੱਸਦਿਆਂ ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਤਰ ਤੋਂ ਲਾਭ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ ਅਤੇ ਦੰਡਯੋਗ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਾਕ ਉਧਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆ, ਮਦਪਾਨ, ਚੋਰੀ, ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ ਆਦਿ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨਤਾ ਲਈ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਦਬਾਅ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਵਚਨ ਨਿਭਾ ਕੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਸੱਚੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਬਾਲੀ-ਵਧ ਦੀ ਨਜ਼ੀਰ ਯਾਦ ਕਰਵਾ ਕੇ ਉਹੀ ਮਾਰਗ ਦੁਬਾਰਾ ਵਰਤਣ ਦੀ ਧਮਕੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
तमप्रतिहतं क्रुद्धं प्रविष्टं पुरुषर्षभम्।सुग्रीवो लक्ष्मणं दृष्ट्वा बभूव व्यथितेन्द्रियः।।।।
ਅਟੱਲ, ਕ੍ਰੋਧੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲ ਹੁੰਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ; ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।
Verse 2
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।।।उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्।महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।।।
ਦਸ਼ਰਥ-ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ—ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੀ ਵਿਪੱਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤਪਿਆ ਹੋਇਆ—ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਝਟ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਮਹੇਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਮਹਾਨ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਧਵਜ ਅਚਾਨਕ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 3
क्रुद्धं निश्श्वसमानं तं प्रदीप्तमिव तेजसा।भ्रातुर्व्यसनसन्तप्तं दृष्ट्वा दशरथात्मजम्।।4.34.2।।उत्पपात हरिश्रेष्ठो हित्वा सौवर्णमासनम्।महान्महेन्द्रस्य यथा स्वलङ्कृत इव ध्वजः।।4.34.3।।
ਦਸ਼ਰਥ-ਪੁੱਤਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ—ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਭਾਰੀ ਸਾਹ ਲੈਂਦਾ, ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦੀਪਤ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਤਪਿਆ—ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਸੋਨੇ ਦੇ ਆਸਨ ਤੋਂ ਝਟ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ; ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦਾ ਮਹਾਨ, ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਧਵਜ ਉੱਚਾ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਵੇ।
Verse 4
उत्पतन्तमनूत्पेतू रुमाप्रभृतयः स्त्रियः।सुग्रीवं गगने पूर्णचन्द्रं तारागणा इव।।।।
ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਉੱਠ ਛਲਾਂਗ ਮਾਰਦੇ ਹੀ, ਰੂਮਾ ਆਦਿ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਉੱਠ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ; ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਚੰਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਉਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
Verse 5
संरक्तनयनः श्रीमान्विचचाल कृताञ्जलिः।बभूवावस्थितस्तत्र कल्पवृक्षो महानिव।।।।
ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕੰਬ ਉਠਿਆ; ਫਿਰ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਅਡੋਲ ਖੜਾ ਰਹਿ ਗਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਥਾਂ ਤੇ ਹੀ ਹਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਕਲਪਵ੍ਰਿਕਸ਼।
Verse 6
रुमाद्वितीयं सुग्रीवं नारीमध्यगतं स्थितम्।अब्रवील्लक्ष्मणः क्रुद्धस्सतारं शशिनं यथा।।।।
ਰੂਮਾ ਨਾਲ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਸੀ—ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਲਕਸ਼ਮਣ ਬੋਲ ਪਿਆ।
Verse 7
सत्त्वाभिजनसम्पन्नस्सानुक्रोशो जितेन्द्रियः।कृतज्ञस्सत्यवादी च राजा लोके महीयते।।।।
ਜੋ ਰਾਜਾ ਸਤ੍ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਕੁਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਦਇਆਵਾਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਅ-ਜਿਤ, ਕ੍ਰਿਤਜ੍ਞ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 8
यस्तु राजा स्थितोऽधर्मे मित्राणामुपकारिणाम्।मिथ्या प्रतिज्ञां कुरुते को नृशंसतरस्ततः।।।।
ਜੋ ਰਾਜਾ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਪਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਝੂਠੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰੇ—ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਨਿਰਦਈ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਰਾਜਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 9
शतमश्वानृते हन्ति सहस्रं तु गवानृते।आत्मानं स्वजनं हन्ति पुरुषः पुरुषानृते।।।।
ਘੋੜੇ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਸੌ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਗਾਂ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਹੱਤਿਆਵਾਂ ਦਾ; ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਸਵਜਨਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 10
पूर्वं कृतार्थो मित्राणां न तत्प्रतिकरोति यः।कृतघ्नस्सर्वभूतानां स वध्यः प्लवगेश्वर।।।।
“ਹੇ ਪਲਵਗੇਸ਼ਵਰ! ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਪਹਿਲਾਂ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਹੈ ਅਤੇ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।”
Verse 11
गीतोऽयं ब्रह्मणा श्लोक स्सर्वलोकनमस्कृतः।दृष्ट्वा कृतघ्नं क्रुद्धेन तन्निबोध प्लवङ्गम।।।।
ਹੇ ਪਲਵੰਗ-ਨਾਥ, ਸੁਣ: ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ, ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਗਾਇਆ ਸੀ।
Verse 12
ब्रह्मघ्ने च सुरापे च चोरे भग्नव्रते तथा।निष्कृतिर्विहिता सद्भि: कृतघ्ने नास्ति निष्कृतिः।।।।
ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆਰੇ, ਸ਼ਰਾਬੀ, ਚੋਰ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗੀ ਲਈ ਸੱਜਣ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਲਈ ਕੋਈ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਨਹੀਂ।
Verse 13
अनार्यस्त्वं कृतघ्नश्च मिथ्यावादी च वानर।पूर्वं कृतार्थो रामस्य न तत्प्रतिकरोषि यत्।।।।
ਹੇ ਵਾਨਰ! ਰਾਮ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਨਾਲ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਸਿੱਧ ਕਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈਂ, ਪਰ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉਪਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਅਨਾਰਯ, ਕ੍ਰਿਤਘਨ ਅਤੇ ਝੂਠ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।
Verse 14
ननु नाम कृतार्थेन त्वया रामस्य वानर।सीताया मार्गणे यत्नः कर्तव्यः कृतमिच्छता।।।।
ਹੇ ਵਾਨਰ! ਰਾਮ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਤੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਧਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਹੁਣ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 15
स त्वं ग्राम्येषु भोगेषु सक्तो मिथ्याप्रतिश्रवः।न त्वां रामो विजानीते सर्पं मण्डूकराविणम्।।।।
ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਨੀਚ ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ, ਝੂਠੇ ਵਾਅਦਿਆਂ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਰਾਮ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ ਤਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ—ਤੂੰ ਮੇਡਕ ਵਾਂਗ ਟਰਟਰ ਕਰ ਕੇ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਣ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਹੈਂ।
Verse 16
महाभागेन रामेण पापः करुणवेदिना।हरीणां प्रापितो राज्यं त्वं दुरात्मा महात्मना।।।।
ਮਹਾਤਮਾ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਮਹਾਭਾਗ ਰਾਮ ਨੇ—ਤੂੰ ਪਾਪੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਟ-ਚਿੱਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ—ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਤੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਵਾਇਆ।
Verse 17
कृतं चेन्नाभिजानीषे रामस्याक्लिष्टकर्मणः।सद्यस्त्वं निशितैर्भावार्हतो द्रक्ष्यसि वालिनम्।।।।
ਜੇ ਤੂੰ ਅਕਲਿਸ਼ਟ-ਕਰਮ ਰਾਮ ਨੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਜੋ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮੰਨੇ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੱਧਿਆ ਹੋ ਕੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ।
Verse 18
न च सङ्कुचितः पन्था येन वाली हतो गतः।समये तिष्ठ सुग्रीव मा वालिपथमन्वगाः।।।।
ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਵਾਲ਼ੀ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਰਾਹ ਨਾ ਤਾਂ ਤੰਗ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਵੇਲੇ ਅਡੋਲ ਰਹੁ; ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਰਾਹ ਨੂੰ ਨਾ ਅਪਣਾ।
Verse 19
न नूनमिक्ष्वाकुवरस्य कार्मुकच्युतान् शरान्पश्यसि वज्र सन्निभान्।तत स्सुखं नाम निषेवसे सुखी।न रामकार्यं मनसाऽप्यवेक्षसे।।।।
ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੂੰ ਇਖ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਵਜ੍ਰ-ਸਮਾਨ ਬਾਣਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਬੈਠਾ ਹੈਂ; ਰਾਮ-ਕਾਰਜ ਵੱਲ ਮਨ ਨਾਲ ਵੀ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
Frequently Asked Questions
The pivotal dilemma is alliance accountability: Sugrīva has gained his kingdom through Rāma’s aid yet delays reciprocation by initiating Sītā’s search. Lakṣmaṇa treats this as a breach of promise and a failure of rājadharma, demanding immediate fulfillment of the agreed duty.
The upadeśa elevates gratitude and truth as non-negotiable civic virtues: a ruler is honored for self-restraint, compassion, and kṛtajñatā, while ingratitude is portrayed as uniquely corrosive—so severe that traditional expiation is declared unavailable for the kṛtaghna.
The sarga foregrounds Kiṣkindhā’s courtly environment (golden throne, royal household with Rumā and women attendants) and uses cultural-ethical touchstones—brāhmaṇa-uttered revered śloka, lists of expiable sins, and iconic similes (Indra’s banner, kalpavṛkṣa, moon-and-stars)—to frame political conduct within a recognizable dharmic culture.