Sarga 11

Verse 1

रामस्य वचनं श्रुत्वा हर्षपौरुषवर्धनम्।सुग्रीवः पूजयाञ्चक्रे राघवं प्रशशंस च4.11.1।।

ਰਾਮ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਹਰਖ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਵੀ ਕੀਤੀ।

Verse 2

असंशयं प्रज्वलितैस्तीक्ष्णैर्मर्मातिगैश्शरैः।त्वं दहेः कुपितो लोकान्युगान्त इव भास्करः4.11.2।।

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਜਦ ਤੂੰ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਵੇਂ, ਤਾਂ ਤੇਰੇ ਜ੍ਵਲੰਤ, ਤੀਖੇ ਅਤੇ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਯੁਗਾਂਤ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਵੇਂਗਾ।

Verse 3

वालिनः पौरुषं यत्तद्यच्च वीर्यं धृतिश्च या।तन्ममैकमनाश्श्रुत्वा विधत्स्व यदनन्तरम्4.11.3।।

ਵਾਲੀ ਦਾ ਪੌਰੁਸ਼, ਉਸ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਧੀਰਜ—ਇਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਸੁਣ; ਫਿਰ ਜੋ ਅਗਲਾ ਕਰਤਵ੍ਯ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਣੇ ਕਰਕੇ ਕਰ।

Verse 4

समुद्रात्पश्चिमात्पूर्वं दक्षिणादपि चोत्तरम्।क्रामत्यनुदिते सूर्ये वाली व्यपगतक्लमः4.11.4।।

ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਥਕਾਵਟ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਵਾਲੀ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ ਭਟਕਦਾ ਹੈ—ਆਪਣੇ ਨਿਯਮਤ ਨਿੱਤ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਅੰਗ ਵਜੋਂ।

Verse 5

अग्राण्यारुह्य शैलानां शिखराणि महान्त्यपि।ऊर्ध्वमुत्क्षिप्य तरसा प्रतिगृह्णाति वीर्यवान्4.11.5।।

ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਚੋਟਿਆਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਹ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵੀਰ ਤੁਰੰਤ ਉੱਪਰ ਨੂੰ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਚੋਟਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਲ ਨਾਲ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।

Verse 6

बहवस्सारवन्तश्च वनेषु विविधा द्रुमाः।वालिना तरसा भग्ना बलं प्रथयताऽत्मनः4.11.6।।

ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸਾਰਵੰਤ ਦਰੱਖ਼ਤ ਸਨ; ਆਪਣਾ ਬਲ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 7

महिषो दुन्दुभिर्नाम कैलासशिखरप्रभः।बलं नागसहस्रस्य धारयामास वीर्यवान्4.11.7।।

ਦੁੰਦੁਭਿ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹਿਸ ਸੀ, ਕੈਲਾਸ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨਾ ਬਲ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ॥4.11.7॥

Verse 8

वीर्योत्सेकेन दुष्टात्मा वरदानाच्च मोहितः।जगाम सुमहाकाय स्समुद्रं सरितां पतिम्।।4.11.8।।

ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮਸਤ ਅਤੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ, ਮਹਾਕਾਇ ਦੁਸ਼ਟ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਪਤੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 9

ऊर्मिमन्तमभिक्रम्य सागरं रत्नसञ्चयम्।मह्यं युद्धं प्रयच्छेति तमुवाच महार्णवम्4.11.9।।

ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਰਣਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਬਖ਼ਸ਼ੋ!”

Verse 10

ततस्समुद्रो धर्मात्मा समुत्थाय महाबलः।अब्रवीद्वचनं राजन्नसुरं कालचोदितम्4.11.10।।

ਤਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮਹਾਬਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਮੌਤ ਵੱਲ ਧੱਕੇ ਜਾ ਰਹੇ ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ, “ਰਾਜਨ,” ਕਹਿ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 11

समर्थो नास्मि ते दातुं युद्धं युद्धविशारद।श्रूयतां चाभिधास्यामि यस्ते युद्धं प्रदास्यति4.11.11।।

ਹੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ! ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੇਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਸੁਣ—ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਲੜਾਈ ਦੇਵੇਗਾ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।

Verse 12

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः4.11.12।।गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः।स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे4.11.13।।

ਉਸ ਮਹਾ-ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਸ਼ੈਲਰਾਜ, ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਪਰਮ ਆਸਰਾ, ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸ਼ਵਸ਼ੁਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ—ਹਿਮਵਾਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 13

शैलराजो महारण्ये तपस्विशरणं परम्।शङ्करश्वशुरो नाम्ना हिमवानिति विश्रुतः4.11.12।।गुहाप्रस्रवणोपेतो बहुकन्दरनिर्दरः।स समर्थस्तव प्रीतिमतुलां कर्तुमाहवे4.11.13।।

ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਤੇ ਝਰਨਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਅਨੇਕਾਂ ਕੰਦਰਾ ਅਤੇ ਖੱਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਤੁੱਲ ਯੁੱਧ-ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 14

तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः4.11.14।।ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः।चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च4.11.15।।

ਸਮੁੰਦਰ ਡਰ ਗਿਆ ਹੈ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਅਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੁੰਦੁਭੀ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟੇ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਿਆ।

Verse 15

तं भीत इति विज्ञाय समुद्रमसुरोत्तमः।हिमवद्वनमागच्छच्छरश्चापादिव च्युतः4.11.14।।ततस्तस्य गिरेश्श्वेता गजेन्द्रविप्रलाश्शिलाः।चिक्षेप बहुधा भूमौ दुन्दुभिर्विननाद च4.11.15।।

ਤਦੋਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨੇ ਉਸ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੀਆਂ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਸਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲ ਧਵਲ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਉਖਾੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਨਾਲ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਗੱਜਣਾ ਕੀਤੀ।

Verse 16

ततश्श्वेताम्बुदाकारः सौम्यः प्रीतिकराकृतिः।हिमवानब्रवीद्वाक्यं स्वे एव शिखरे स्थितः4.11.16।।

ਤਦੋਂ ਹਿਮਵਾਨ—ਧਵਲ ਬੱਦਲ ਵਰਗਾ, ਸੁਮਧੁਰ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ—ਆਪਣੇ ਹੀ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 17

क्लेष्टुमर्हसि मां न त्वं दुन्दुभे धर्मवत्सल।रणकर्मस्वकुशलस्तपस्विशरणं ह्यहम्4.11.17।।

ਹੇ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਧਰਮ-ਵਤਸਲ! ਮੈਨੂੰ ਕਲੇਸ਼ ਦੇਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਯੋਗ ਨਹੀਂ; ਮੈਂ ਤਪੱਸਵੀਆਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ।

Verse 18

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा गिरिराजस्य धीमतः। उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं क्रोधात्संरक्तलोचनः4.11.18।।

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਗਿਰਿਰਾਜ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੁੰਦੁਭੀ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 19

यदि युद्धेऽसमर्थस्त्वं मद्भयाद्वा निरुद्यमः।समाचक्ष्व प्रदद्यान्मे योऽद्य युद्धं युयुत्सतः4.11.19।।

ਜੇ ਤੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਹੈਂ, ਜਾਂ ਮੇਰੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਨਿਰੁਦਯਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਯੁੱਧ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮੈਨੂੰ ਕੌਣ ਮੁਕਾਬਲਾ ਦੇਵੇਗਾ—ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਦਵੰਦ-ਯੁੱਧ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ।

Verse 20

हिमवानब्रवीद्वाक्यं श्रुत्वा वाक्यविशारदः।अनुक्तपूर्वं धर्मात्मा क्रोधात्तमसुरोत्तमम्4.11.20।।

ਉਹ ਅਨੋਖੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਧਰਮਾਤਮਾ ਹਿਮਵਾਨ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਅਸੁਰੋਤਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 21

वाली नाम महाप्राज्ञश्शक्रतुल्य पराक्रमः।अध्यास्ते वानरश्श्रीमान् किष्किन्धामतुलप्रभाम्4.11.21।।

ਵਾਲੀ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਵਰਗਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ; ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵਿੱਚ ਵਸਦਾ ਹੈ।

Verse 22

स समर्थो महाप्राज्ञस्तव युद्धविशारदः।द्वन्द्वयुद्धं महद्दातुं नमुचेरिव वासवः4.11.22।।

ਉਹ ਸਮਰੱਥ, ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਯੁੱਧ-ਵਿਸ਼ਾਰਦ ਹੈ; ਨਮੁਚੀ ਨੂੰ ਵਾਸਵ ਜਿਵੇਂ, ਤਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਦਵੰਦਵ ਯੁੱਧ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 23

तं शीघ्रमभिगच्छ त्वं यदि युद्धमिहेच्छसि।स हि दुर्धर्षणो नित्यं शूरस्समरकर्मणि4.11.23।।

ਜੇ ਤੂੰ ਹੁਣ ਇੱਥੇ ਯੁੱਧ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਕੋਲ ਜਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਦੁರ್ಧਰਸ਼, ਸਮਰ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹੈ।

Verse 24

श्रुत्वा हिमवतो वाक्यं कोधाविष्टस्स दुन्दुभिः।जगाम तां पुरीं तस्य किष्किन्धां वालिनस्तदा4.11.24।।

ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਆਵਿਸ਼ਟ ਦੁੰਦੁਭੀ ਤਦੋਂ ਵਾਲੀ ਦੀ ਨਗਰੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 25

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले4.11.25।।ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा4.11.26।।

ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਦੁੰਦੁਭੀ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਭਾਰਿਤ ਮਹਾਂਮੇਘ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ ਸਮਾਨ ਗੱਜਿਆ।

Verse 26

धारयन्माहिषं रूपं तीक्ष्णशृङ्गो भयावहः।प्रावृषीव महामेघस्तोयपूर्णो नभस्स्थले4.11.25।।ततस्तु द्वारमागम्य किष्किन्धाया महाबलः।ननर्द कम्पयन्भूमिं दुन्दुभिर्दुन्दुभिर्यथा4.11.26।।

ਮਹਿਸ਼ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਤਿੱਖੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲਾ ਭਿਆਨਕ ਦੁੰਦੁਭੀ ਪ੍ਰਾਵ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਲ-ਭਾਰਿਤ ਮਹਾਂਮੇਘ ਵਰਗਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਬਲੀ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆ ਕੇ ਧਰਤੀ ਕੰਪਾ ਦੇਣ ਵਾਂਗ ਯੁੱਧ-ਨਗਾਰੇ ਸਮਾਨ ਗੱਜਿਆ।

Verse 27

समीपस्थान्द्रुमान्भञ्जन्वसुधां दारयन्खुरैः।विषाणेनोल्लिखन् दर्पात्तद्द्वारं द्विरदो यथा4.11.27।।

ਨੇੜਲੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜਦਾ, ਖੁਰਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਚੀਰਦਾ, ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਿੰਗ ਨਾਲ ਉਸ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਨੂੰ ਖੋਦਣ ਲੱਗਾ—ਜਿਵੇਂ ਦਵਿਰਦ ਹਾਥੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

अन्तःपुरगतो वाली श्रुत्वा शब्दममर्षणः।निष्पपात सह स्त्रीभिस्ताराभिरिव चन्द्रमाः4.11.28।।

ਅੰਦਰੂਨੀ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਵਾਲੀ, ਅਸਹਿਣਯ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਾਹਰ ਝਪਟ ਪਿਆ—ਜਿਵੇਂ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।

Verse 29

मितं व्यक्ताक्षरपदं तमुवाचाथ दुन्दुभिम्।हरीणामीश्वरो वाली सर्वेषां वनचारिणाम्4.11.29।।

ਤਦੋਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਿਰਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਹਰੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਵਾਲੀ, ਸਪਸ਼ਟ ਅੱਖਰਾਂ ਤੇ ਅਰਥ ਵਾਲੇ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 30

किमर्थं नगरद्वारमिदं रुध्द्वा विनर्दसि।दुन्दुभे विदितो मेऽसि रक्षप्राणान्महाबल4.11.30।।

“ਹੇ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਇਸ ਨਗਰ-ਦੁਆਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਗੱਜਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰਾ ਬਲ ਮੈਨੂੰ ਵਿਦਿਤ ਹੈ—ਹੇ ਮਹਾਬਲੀ, ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਬਚਾ।”

Verse 31

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा वानरेन्द्रस्य धीमतः।उवाच दुन्दुभिर्वाक्यं रोषात्संरक्तलोचनः4.11.31।।

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਦੁੰਦੁਭੀ ਉੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬੋਲਿਆ।

Verse 32

न त्वं स्त्रीसन्निधौ वीर वचनं वक्तुमर्हसि।मम युद्धं प्रयच्छाद्य ततो ज्ञास्यामि ते बलम्4.11.32।।

“ਹੇ ਵੀਰ, ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਬਚਨ ਬੋਲਣਾ ਤੈਨੂੰ ਸ਼ੋਭਦਾ ਨਹੀਂ। ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੇ; ਫਿਰ ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਬਲ ਜਾਣ ਲਵਾਂਗਾ।”

Verse 33

अथवा धारयिष्यामि क्रोधमद्य निशामिमाम्।गृह्यतामुदयस्स्वैरं कामभोगेषु वानर4.11.33।।

ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅੱਜ ਦੀ ਰਾਤ ਲਈ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਾਂਗਾ। ਹੇ ਵਾਨਰ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਆਰਾਮ ਕਰ; ਕਾਮ-ਭੋਗਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਮ ਲੈ।

Verse 34

दीयतां सम्प्रदानं च परिष्वज्य च वानरान्।सर्वशाखामृगेन्द्र स्त्वं संसादय सुहृज्जनान्4.11.34।।

ਦਾਨ-ਉਪਹਾਰ ਵੰਡ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ। ਹੇ ਸਭ ਟਾਹਣੀਆਂ-ਵਿਚਰਣ ਵਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਦੇ ਇੰਦਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸੁਹਿਰਦ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾ।

Verse 35

सुदृष्टां कुरु किष्किन्धां कुरुष्वात्मसमं पुरे।क्रीडस्व च सह स्त्रीभिरहं ते दर्पनाशनः4.11.35।।

ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖ ਲੈ; ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕਰ। ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰ—ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਦਰਪ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹਾਂ।

Verse 36

यो हि मत्तं प्रमत्तं वा सुप्तं वा रहितं भृशम्।हन्यात्स भ्रूणहा लोके त्वद्विधं मदमोहितम्4.11.36।।

ਜੋ ਕੋਈ ਮੱਤੇ ਨੂੰ, ਬੇਪਰਵਾਹ ਨੂੰ, ਸੁੱਤੇ ਨੂੰ ਜਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਾਵਧਾਨ ਨੂੰ—ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮਦ-ਮੋਹਿਤ ਨੂੰ—ਮਾਰੇ, ਉਹ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਭ੍ਰੂਣਹਾ (ਗਰਭ-ਹੰਤਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

स प्रहस्याब्रवीन्मन्दं क्रोधात्तमसुरोत्तमम्।विसृज्य ताः स्त्रियस्सर्वास्ताराप्रभृतिकास्तदा4.11.37।।

ਤਦ ਵਾਲੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹਾ ਹੱਸ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਆਦਿ ਸਭ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਸ ਦੈਤ੍ਯੋਤਮ ਨੂੰ ਮੰਦ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 38

मत्तोऽयमिति मा मंस्था यद्यभीतोऽसि संयुगे।मदोऽयं सम्प्रहारेऽस्मिन्वीरपानं समर्थ्यताम्4.11.38।।

ਮੈਨੂੰ ਮੱਤਾ ਸਮਝ ਕੇ ਨਾ ਸੋਚੀਂ; ਜੇ ਤੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਸ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੇ ਇਸ ‘ਮਦ’ ਨੂੰ ਵੀਰ-ਪਾਨ ਸਮਝ ਕੇ ਸਹਾਰ ਲੈ।

Verse 39

तमेवमुक्त्वा सङ्कृद्धो मालामुत्क्षिप्य काञ्चनीम्।पित्रा दत्तां महेन्द्रेण युद्धाय व्यवतिष्ठत4.11.39।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਵਾਲੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ; ਪਿਤਾ ਮਹੇਂਦਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਉਤਾਰ ਕੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੀ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਡਟ ਕੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 40

विषाणयोर्गृहीत्वा तं दुन्दुभिं गिरिसन्निभम्।आविध्यत तदा वाली विनदन्कपिकुञ्जरः4.11.40।।

ਫਿਰ ਕਪਿਕੁੰਜਰ ਸਮਾਨ ਵਾਲੀ ਨੇ, ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਤੋਂ ਫੜ ਕੇ ਘੁਮਾ ਕੇ ਪਟਕਿਆ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਗਰਜ ਨਾਲ ਨਾਦ ਕੀਤਾ।

Verse 41

वाली व्यापातयाञ्चक्रे ननर्द च महास्वनम्।श्रोत्राभ्यामथ रक्तं तु तस्य सुस्राव पात्यतः4.11.41।।

ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਘੁਮਾ ਕੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਪਟਕਿਆ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਨਾਲ ਗਰਜਿਆ; ਡਿੱਗਦਿਆਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਕੰਨਾਂ ਤੋਂ ਲਹੂ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 42

तयोस्तु क्रोधसंरम्भात्परस्परजयैषिणोः।युद्धं समभवद्घोरं दुन्दुभेर्वानरस्यच4.11.42।।

ਕ੍ਰੋਧ ਦੇ ਉਗ੍ਰ ਆਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਵਾਲੀ ਵਿਚਕਾਰ ਭਿਆਨਕ ਯੁੱਧ ਛਿੜ ਗਿਆ।

Verse 43

अयुद्ध्यत तदा वाली शक्रतुल्यपराक्रमः।मुष्टिभिर्जानुभिश्चैव शिलाभिः पादपैस्तथा4.11.43।।

ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ ਵਰਗੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਲੀ ਨੇ ਯੁੱਧ ਜਾਰੀ ਰੱਖਿਆ—ਮੁੱਕਿਆਂ ਅਤੇ ਘੁੱਟਣਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਪੱਥਰਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 44

परस्परं घ्नतो स्तत्र वानरासुरयोस्तदा।आसीदसुरो युद्धे शक्रसूनुर्व्यवर्धत4.11.44।।

ਉੱਥੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਸੁਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟਦੀ ਗਈ, ਪਰ ਸ਼ਕ੍ਰ-ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ ਦਾ ਬਲ ਤੇ ਜੋਸ਼ ਵਧਦਾ ਗਿਆ।

Verse 45

व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः।तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।।4.11.45।।युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा।पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः4.11.46।।

ਜਦੋਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਾਕਤ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਘਿਸ ਗਏ, ਤਦ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਣਹਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ; ਮਹਾਕਾਇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 46

व्यापारवीर्यधैर्यैश्च परिक्षीणं पराक्रमैः।तं तु दुन्दुभिमुद्यम्य धरण्यामभ्यपातयत्।।4.11.45।।युद्धे प्राणहरे तस्मिन्निष्पिष्टो दुन्दुभिस्तदा।पपात च महाकायः क्षितौ पञ्चत्वमागतः4.11.46।।

ਜਦੋਂ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀ ਮਿਹਨਤ, ਤਾਕਤ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਘਿਸ ਗਏ, ਤਦ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਟਕ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਾਣਹਾਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਦੁੰਦੁਭੀ ਕੁਚਲਿਆ ਗਿਆ; ਮਹਾਕਾਇ ਉਹ ਧਰਤੀ ਤੇ ਡਿੱਗ ਕੇ ਪੰਚਤੱਤਵ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 47

तं तोलयित्वा बाहुभ्यां गतसत्त्वमचेतनम्।चिक्षेप बलवान्वाली वेगेनैकेन योजनम्4.11.47।।

ਫਿਰ ਬਲਵਾਨ ਵਾਲੀ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ-ਸ਼ਕਤੀ ਰਹਿਤ ਬੇਹੋਸ਼ ਦੇਹ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਇਕੋ ਝਟਕੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 48

तस्य वेगप्रविद्धस्य वक्त्रात्क्षतजबिन्दवः।प्रपेतुर्मारुतोत्क्षिप्ता मतङ्गप्याश्रमं प्रति4.11.48।।

ਉਸ ਬਲ ਨਾਲ ਸੁੱਟੇ ਗਏ ਦੇਹ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਉੱਛਲ ਕੇ ਛਿਟਕਦੀਆਂ, ਮਤੰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਡਿੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 49

तान्दृष्ट्वा पतितांस्तस्य मुनिश्शोणितविप्रुषः।क्रुद्धस्तत्र महाभागश्चिन्तयामास कोन्वयम्4.11.49।।

ਉੱਥੇ ਡਿੱਗੀਆਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਭਾਗ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ: “ਇਹ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?”

Verse 50

येनाहं सहसा स्पृष्टश्शोणितेन दुरात्मना। कोऽयं दुरात्मा दुर्भुदि्घरकृतात्मा च बालिशः4.11.50।।

“ਕਿਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਲਹੂ ਨਾਲ ਛੂਹ ਦਿੱਤਾ? ਇਹ ਕੌਣ ਦੁਰਾਤਮਾ ਹੈ—ਦੁਰਬੁੱਧੀ, ਅਕ੍ਰਿਤਾਤਮਾ ਅਤੇ ਮੂਰਖ?”

Verse 51

इत्युक्त्वाऽथ विनिष्क्रम्य ददर्श मुनिसत्तमः।महिषं पर्वताकारं गतासुं पतितं भुवि4.11.51।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਫਿਰ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮੁਨਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ ਮਹਾਂਕਾਇ ਮਹਿਸ਼ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰਾਣਹੀਨ ਵੇਖਿਆ।

Verse 52

स तु विज्ञाय तपसा वानरेण कृतं हि तत्।उत्ससर्ज महाशापं क्षेप्तारं वालिनं प्रति4.11.52।।

ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਵਾਨਰ ਨੇ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੇ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮਹਾਂਸ਼ਾਪ ਉਚਾਰਿਆ।

Verse 53

इह तेनाप्रवेष्टव्यं प्रविष्टस्य वधो भवेत्।वनं मत्संश्रयं येन दूषितं रुधिरस्रवैः4.11.53।।

‘ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਵਾਲੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਨਾ ਹੋਵੇ; ਜੇ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਮੌਤ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।’

Verse 54

सम्भग्नाः पादपाश्चैमेक्षिपतेहासुरीं तनुम्।समन्तादाद्योजनं पूर्णमाश्रमं मामकं यदि4.11.54।।आगमिष्यति दुर्बुद्धिर्व्यक्तं स न भविष्यति।

‘ਅਸੁਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਸੁੱਟਣ ਵਾਲੇ ਨੇ ਇਹ ਦਰੱਖ਼ਤ ਵੀ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ; ਜੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਬੁੱਧੀ ਮੇਰੇ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਪੂਰੀ ਯੋਜਨ ਦੀ ਹੱਦ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਬਚੇਗਾ ਨਹੀਂ।’

Verse 55

ये चापि सचिवाः स्तस्य संश्रिता मामकं वनम्4.11.55।।न च तैरिह वस्तव्यं श्रुत्वा यान्तु यथासुखम्।

‘ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਜੋ ਸੇਵਕ-ਸਾਥੀ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇੱਥੇ ਨਾ ਵੱਸਣ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਜਿਥੇ ਚਾਹੁਣ ਚਲੇ ਜਾਣ।’

Verse 56

यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्4.11.56।।वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते।पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च4.11.57।।

ਜੇ ਉਹ ਹਜੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੇ ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ।

Verse 57

यदि तेऽपी ह तिष्ठन्ति शपिष्ये तानपि ध्रुवम्4.11.56।।वनेऽस्मिन्मामके नित्यं पुत्रवत्परिरक्षिते।पत्राङ्कुरविनाशाय फलमूलाभवाय च4.11.57।।

ਜੇ ਉਹ ਹਜੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸ਼ਾਪ ਦੇਵਾਂਗਾ—ਇਸ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਜਿਸ ਦੀ ਮੈਂ ਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ—ਜੇ ਉਹ ਪੱਤਿਆਂ ਤੇ ਕੋਪਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਪੈਦਾ ਕਰਨ।

Verse 58

दिवसश्चास्य मर्यादा यं द्रष्टा श्वोऽस्मि वानरम्।बहुवर्षसहस्राणि स वै शैलो भविष्यति4.11.58।।

ਉਸ ਲਈ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੱਦ ਇਕ ਦਿਨ ਹੈ। ਕੱਲ੍ਹ ਮੈਂ ਜਿਸ ਵੀ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅਨੇਕਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਪਹਾੜ ਬਣ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 59

ततस्ते वानराश्श्रुत्वा गिरं मुनिसमीरिताम्।निश्चक्रमुर्वनात्तस्मात्तान्दृष्ट्वा वालिरब्रवीत्4.11.59।।

ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਨਰ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕਹੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਗਏ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਵਾਲੀ ਬੋਲਿਆ।

Verse 60

किं भवन्तस्समस्ताश्च मतङ्गवनवासिनः।मत्समीपमनुप्राप्ता अपि स्वस्ति वनौकसाम्4.11.60।।

ਮਤੰਗ ਮੁਨੀ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨੇੜੇ ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ? ਅਤੇ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਵਾਨਰ ਸਭ ਸੁਖ-ਸਲਾਮਤ ਤਾਂ ਹਨ ਨਾਂ?

Verse 61

ततस्ते कारणं सर्वं तदा शापं च वालिनः।शशंसुर्वानरास्सर्वे वालिने हेममालिने4.11.61।।

ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਕਾਰਨ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸ਼ਾਪ ਵੀ ਸੁਣਾਇਆ।

Verse 62

एतच्छ्रुत्वा तदा वाली वचनं वानरेरितम्।स महर्षिंतदाऽसाद्य याचते स्म कृताञ्जलिः4.11.62।।

ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਕਹੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵਾਲੀ ਤਦ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਬੇਨਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 63

महर्षिस्तमनादृत्य प्रविवेशाश्रमं तदा।शापधारणभीतस्तु वाली विह्वलतां गतः4.11.63।।

ਪਰ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰਦਿਆਂ ਤਦ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਸ਼ਾਪ ਝੱਲਣ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਵਾਲੀ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 64

ततश्शापभयाद्भीत ऋश्यमूकं महागिरिम्।प्रवेष्टुं नेच्छति हरिर्द्रष्टुं वापि नरेश्वर4.11.64।।

ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭੈਭੀਤ ਉਹ ਹਰੀ—ਵਾਲੀ—ਹੇ ਨਰੇਸ਼ਵਰ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ।

Verse 65

तस्याप्रवेशं ज्ञात्वाऽहमिदं राम महावनम्।विचरामि सहामात्यो विषादेन विवर्जितः4.11.65।।

ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਅੰਦਰ ਦਾਖ਼ਲਾ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਮਾਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਇਸ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਦ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 66

एषोऽस्थिनिचयस्तस्य दुन्दुभेस्सम्प्रकाशते।वीर्योत्सेकान्निरस्तस्य गिरिकूटोपमो महान्4.11.66।।

ਇੱਥੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਢੇਰ ਚਮਕਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ; ਵੀਰਤਾ ਦੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ, ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ।

Verse 67

इमे च विपुलास्सालास्सप्त शाखावलम्बिनः।यत्रैकं घटते वाली निष्पत्रयितुमोजसा4.11.67।।

ਇਹ ਸੱਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੂੰਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਵਾਲੀ ਕੋਲ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਇਕੋ ਸਾਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਨੂੰ ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਸੀ।

Verse 68

एतदस्यासमं वीर्यं मया राम प्रकीर्तितम्।कथं तं वालिनं हन्तुं समरे शक्ष्यसे नृप4.11.68।।

ਹੇ ਰਾਮ, ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਅਤੁੱਲ ਵੀਰਤਾ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰ ਸਕੇਂਗਾ?

Verse 69

तथा ब्रुवाणं सुग्रीवं प्रहसन् लक्ष्मणोऽब्रवीत्।कस्मिन्कर्मणि निर्वृत्ते श्रद्दध्या वालिनो वधम्4.11.69।।

ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹੱਸ ਕੇ ਬੋਲੇ: “ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਧ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੋਵੇਗਾ?”

Verse 70

तमुवाचाथ सुग्रीवस्सप्त सालानिमान्पुरा।एवमेकैकशो वाली विव्याथाथ स चासकृत्। 4.11.70।।

ਤਦ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਇਕ ਇਕ ਕਰਕੇ ਭੇਦ ਦਿੱਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਕੰਮ ਵਾਰ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।”॥4.11.70॥

Verse 71

रामोऽपिदारयेदेषां बाणेनैकेन च द्रुमम्।वालिनं निहतं मन्ये दृष्ट्वा रामस्य विक्रमम्4.11.71।।

ਜੇ ਰਾਮ ਵੀ ਇਕੋ ਬਾਣ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਦਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਮਾਨੋ ਮਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੀ ਸਮਝਾਂਗਾ॥4.11.71॥

Verse 72

हतस्य महिषस्यास्थि पादेनैकेन लक्ष्मण।उद्यम्याथ प्रक्षिपेच्चेत्तरसा द्वे धनुश्शते4.11.72।।

ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਰਾਮ ਇਕੋ ਪੈਰ ਨਾਲ ਉਸ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਮਹਿਸ ਦੀਆਂ ਹੱਡੀਆਂ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੋ ਸੌ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਜਿਤਨੀ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਸਕੇ॥4.11.72॥

Verse 73

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवो रामं रक्तान्तलोचनम्।ध्यात्वा मुहूर्तं काकुत्स्थं पुनरेव वचोऽब्रवीत्4.11.73।।

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਲਾਲ ਹੋਈਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਤੱਕਿਆ; ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਮੁੜ ਬੋਲਿਆ॥4.11.73॥

Verse 74

शूरश्च शूरघाती च प्रख्यातबलपौरुषः।बलवान्वानरो वाली संयुगेष्वपराजितः4.11.74।।

ਵਾਲੀ ਸ਼ੂਰ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਵੀ; ਬਲ ਅਤੇ ਪੌਰੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਵਾਨਰ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਅਪਰਾਜਿਤ ਰਿਹਾ ਹੈ।

Verse 75

दृश्यन्ते चास्य कर्माणि दुष्कराणि सुरैरपि।यानि सञ्चिन्त्य भीतोऽहमृश्यमूकं समाश्रितः4.11.75।।

ਉਸ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ।

Verse 76

तमजय्यमधृष्यं च वानरेन्द्रममर्षणम्।विचिन्तयन्न मुञ्चामि ऋश्यमूकमहन्विमम्4.11.76।।

ਉਸ ਅਜੇਯ, ਅਧਰਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਾਨਰ-ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਇਸ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਰਬਤ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ।

Verse 77

उद्विग्नश्शङ्कितश्चापि विचरामि महावने।अनुरक्तैः सहामात्यैर्हनुमत्प्रमुखैर्वरैः4.11.77।।

ਘਬਰਾਇਆ ਤੇ ਸ਼ੰਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਮਹਾਂ-ਵਨ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦਾ ਹਾਂ, ਹਨੁਮਾਨ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰ ਅਮਾਤਿਆਂ ਸਮੇਤ।

Verse 78

उपलब्धं च मे श्लाघ्यं सन्मित्रं मित्रवत्सल।त्वामहं पुरुषव्याघ्र हिमवन्तमिवाश्रितः4.11.78।।

ਹੇ ਮਿੱਤਰ-ਵਤਸਲ! ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਲਾਘਯ ਸੱਚਾ ਮਿੱਤਰ ਮਿਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਵਿਆਘ੍ਰ! ਜਿਵੇਂ ਹਿਮਵੰਤ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਸ਼ਰਨ ਲਈ ਹੈ।

Verse 79

किं तु तस्य बलज्ञोऽहं दुर्भ्रातुर्बलशालिनः।अप्रत्यक्षं तु मे वीर्यं समरे तव राघव4.11.79।।

ਪਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਤੇ ਬਲਵਾਨ ਭਰਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਰਾਘਵ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਮੈਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 80

न खल्वहं त्वां तुलये नावमन्ये न भीषये।कर्मभिस्तस्य भीमैस्तु कातर्यं जनितं मम4.11.80।।

ਸੱਚਮੁੱਚ, ਮੈਂ ਨਾਂ ਤਾਂ ਤੇਰੀ ਉਸ ਨਾਲ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਨਾਂ ਤੈਨੂੰ ਡਰਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਵਾਲੀ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਹੀ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਕਾਇਰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 81

कामं राघव ते वाणी प्रमाणं धैर्यमाकृतिः।सूचयन्ति परं तेजो भस्मच्छन्नमिवानलम्4.11.81।।

ਹੇ ਰਾਘਵ, ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਤੇਰੀ ਬਾਣੀ, ਤੇਰਾ ਧੀਰਜ, ਤੇਰਾ ਹੌਸਲਾ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਪਰਮ ਤੇਜ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਵੇਂ ਰਾਖ ਹੇਠ ਲੁਕਿਆ ਅੱਗ।

Verse 82

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सुग्रीवस्य महात्मनः।स्मितपूर्वमथो रामः प्रत्युवाच हरिं प्रभुः4.11.82।।

ਮਹਾਤਮਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 83

यदि न प्रत्ययोऽस्मासु विक्रमे तव वानर।प्रत्ययं समरे श्लाघ्यमहमुत्पादयामि ते4.11.83।।

ਹੇ ਵਾਨਰ! ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਸਾਡੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਉੱਤੇ ਹਾਲੇ ਭਰੋਸਾ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਸ਼ਲਾਘਾਯੋਗ ਐਸਾ ਭਰੋਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਦਿਖਾਵਾਂਗਾ।

Verse 84

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः।राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया4.11.84।।तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्4.11.85।।

ਇਉਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਕੇ ਕਹਿ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਦੈਤ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਚੁੱਕਿਆ ਅਤੇ ਦਸ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 85

एवमुक्त्वा तु सुग्रीवं सान्त्वं लक्ष्मणपूर्वजः।राघवो दुन्दुभेः कायं पादाङ्गुष्ठेन लीलया4.11.84।।तोलयित्वा महाबाहुश्चिक्षेप दशयोजनम्।असुरस्य तनुं शुष्कं पादाङ्गुष्ठेन वीर्यवान्4.11.85।।

ਇਉਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਰਾਘਵ ਨੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਦੈਤ-ਦੇਹ ਨੂੰ ਪੈਰ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਬਿਨਾ ਜਤਨ ਚੁੱਕਿਆ; ਅਤੇ ਮਹਾਬਾਹੂ ਵੀਰ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਸ ਯੋਜਨ ਦੂਰ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ।

Verse 86

क्षिप्तं दृष्ट्वा ततः कायं सुग्रीवः पुनरब्रवीत्।लक्ष्मणस्याग्रतो राममिदं वचनमर्थवत्4.11.86।।

ਇਉਂ ਸੁੱਟਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਸ੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼-ਭਰਿਆ, ਅਰਥਵਾਨ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 87

आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे4.11.87।।लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव।परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा4.11.88।।क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन।

“ਹੇ ਸਖਾ! ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਹ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਨਿਰਮਾਸ ਅਤੇ ਹਲਕੀ—ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਰਗੀ—ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਲੀ, ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ!”

Verse 88

आर्द्रस्समांसः प्रत्यग्रः क्षिप्तः कायः पुरा सखे4.11.87।।लघुस्सम्प्रति निर्मांस स्तृणभूतश्च राघव।परिश्रान्तेन मत्तेन भ्रात्रा मे वालिना तदा4.11.88।।क्षिप्तमेवं प्रहर्षेण भवता रघुनन्दन।

“ਹੇ ਸਖਾ! ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਦੇਹ ਭਿੱਜੀ ਹੋਈ, ਮਾਸ ਨਾਲ ਭਰੀ ਅਤੇ ਤਾਜ਼ਾ ਸੀ, ਤਦ ਸੁੱਟੀ ਗਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਹ ਨਿਰਮਾਸ ਅਤੇ ਹਲਕੀ—ਘਾਹ ਦੇ ਤਿੰਨੇ ਵਰਗੀ—ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵਾਲੀ, ਥੱਕਿਆ ਤੇ ਮੱਤ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਤੁਸੀਂ ਤਾਂ ਹੁਣ ਇਸ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ!”

Verse 89

नात्र शक्यं बलं ज्ञातुं तव वा तस्य वाऽधिकम्।आर्द्रं शुष्कमिति ह्येतत्सुमहद्राघवान्तरम्4.11.89।।

ਇੱਥੇ ਇਹ ਜਾਣਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਕਿ ਤੇਰਾ ਬਲ ਵੱਧ ਹੈ ਜਾਂ ਉਸ ਦਾ; ‘ਭਿੱਜਾ’ ਅਤੇ ‘ਸੁੱਕਾ’—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਲਾ ਅੰਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਘਵ।

Verse 90

स एव संशयस्तात तव तस्य च यद्बले4.11.90।।सालमेकं तु निर्भिद्या भवेद्व्यक्तिर्बलाबले।

ਹੇ ਤਾਤ, ਤੇਰੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਲ ਬਾਰੇ ਉਹੀ ਸੰਦੇਹ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੂੰ ਇਕੋ ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿੱਖ ਨੂੰ ਭੇਦ ਸਕੇਂ, ਤਾਂ ਬਲ ਤੇ ਅਬਲ ਦੀ ਗੱਲ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

Verse 91

कृत्वेदं कार्मुकं सज्यं हस्तिहस्त मिवाततम्4.11.91।।आकर्णपूर्णमायम्य विसृजस्व महाशरम्।

ਇਸ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਸਜਾ ਕੇ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਫੈਲੀ ਸੁੰਡ ਵਾਂਗ ਤਾਣ; ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਕਾਨ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਖਿੱਚ ਕੇ, ਮਹਾਂਸ਼ਰ ਛੱਡ।

Verse 92

इमं हि सालं सहित स्त्वया शरोन संशयोऽत्रास्ति विदारयिष्यति।अलं विमर्शेन मम प्रियं ध्रुवंकुरुष्व राजात्मज शापितो मया4.11.92।।

ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਛੱਡਿਆ ਇਹ ਤੀਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਸ ਸ਼ਾਲ ਵ੍ਰਿੱਖ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦੇਵੇਗਾ—ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਵਿਚਾਰ ਬਸ; ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜੋ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ ਉਹ ਕਰ—ਮੈਂ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਨਾਲ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਂ।

Verse 93

यथा हि तेजस्सु वरस्सदा रविर्यथा हि शैलो हिमवान्महाद्रिषु।यथा चतुष्पात्सु च केसरी वरस्तथा नरणामसि विक्रमे वरः4.11.93।।

ਜਿਵੇਂ ਤੇਜਸਵੀਅਾਂ ਵਿਚ ਸਦਾ ਸੂਰਜ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚ ਹਿਮਵਾਨ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਚੌਪਾਇਆਂ ਵਿਚ ਕੇਸਰੀ (ਸਿੰਘ) ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈਂ।