Adhyaya 51

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਜ੍ਯੇਠ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ‘ਨਿਰਜਲਾ’ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ—ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਜਲ ਤੱਕ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਕੇ ਵਰਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੇਦਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਲਿਯੁਗ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਵੈਦਿਕ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣੇ ਔਖੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਪੁਰਾਣਿਕ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਾ ਸੁਗਮ ਸਾਰ ਹੈ। ਭੀਮਸੇਨ ਅਤਿ ਭੁੱਖ ਕਾਰਨ ਨਿਯਮਿਤ ਉਪਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਇੱਕੋ ਐਸਾ ਵਰਤ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਏਕਾਦਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨਿਰਜਲਾ ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਦਾ ਵਿਧਾਨ ਦੱਸਦੇ ਹਨ: ਏਕਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਅੰਨ-ਜਲ ਤਿਆਗ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਨਾਨ, ਵਿਸ਼ਨੁ-ਪੂਜਾ, ਦਾਨ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ। ਇਸ ਵਰਤ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਾਸ, ਯਮਦੂਤਾਂ ਤੋਂ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਦਾਨ ਦੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ—ਜਲ-ਘੜੇ, ਗੋ-ਦਾਨ ਜਾਂ ਜਲਧੇਨੂ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀਕ, ਵਸਤ੍ਰ, ਪਾਦੁਕਾ, ਛਤਰੀ ਆਦਿ—ਦਾ ਉਲੇਖ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਇਹ ਵਰਤ ‘ਪਾਂਡਵ-ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ।