Adhyaya 225

ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ ਅਧਿਆਇ 225 ਵਿੱਚ ਊਰਧ੍ਵ-ਪੁੰਡ੍ਰ (ਵੈਸ਼ਣਵ ਲੰਬਕਾਰੀ ਤਿਲਕ) ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਿਧਾਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਰਣੀ ਗਈ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤਿਲਕ ਦੇ ਮੱਧਲੇ ਖਾਲੀ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰਿ (ਜਨਾਰਦਨ) ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਤਿਲਕ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਦੇਹ-ਮੰਦਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿਲਕ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਕਰਮ ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ, ਊਰਧ੍ਵ-ਪੁੰਡ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੀਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਦਾਨ-ਜਪ ਆਦਿ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਫਲ ਜਾਂ ਹਾਨਿਕਾਰਕ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਤਿਲਕ ਦੀ ਸਹੀ ਆਕ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਸਿੱਧਾ, ਦੰਡ-ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਪਿਆ ਹੋਇਆ ਖੁਲ੍ਹਾ ਅੰਤਰ। ਤਿਲਕ-ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰੋਤ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ—ਵੇਂਕਟਾਦ੍ਰਿ, ਗੰਗਾ-ਤਟ, ਤੁਲਸੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਕਸ਼ੇਤਰ। ਵਰਣ ਅਤੇ ਲਿੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੰਡ੍ਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ/ਮਾਪ, ਅਤੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਨਾਮਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ।