Adhyaya 140

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰ ਖੰਡ ਦੇ ਤੀਰਥ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ ਅੰਦਰ ਹਿਰਣ੍ਯਾਸੰਗਮ ਨਾਮਕ ਸੰਗਮ-ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੇਵੀ ਉਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਗੰਗਾ ਸੱਤ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਾਲੀ ਹੋਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੱਤਵੀਂ ਧਾਰਾ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਾ’ ਕਹੀ ਗਈ। ਇਹ ਤੀਰਥ ਸਤ੍ਯਵਾਨ ਪਹਾੜ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਰਿਕ੍ਸ਼ੁ ਅਤੇ ਮੰਜੁਮਯ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਜਲ ਪਾਨ ਪਾਪ-ਨਾਸਕ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ। ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਵਨਸਥਲੀ, ਨਾਰਾਯਣ/ਹਰੀ ਅਤੇ ‘ਹਿਰਣ੍ਯਾਸੰਗਮੇਸ਼੍ਵਰ’ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਨਰ-ਨਾਰਾਯਣ ਦੇ ਤਪ ਅਤੇ ਉਰਵਸ਼ੀ ਦੇ ਜਨਮ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਸਨਾਨ ਦਾ ਫਲ ਹਜ਼ਾਰ ਕਪਿਲਾ ਗਊਆਂ ਦੇ ਦਾਨ, ਦਸ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ, ਗ੍ਰਹਣ-ਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਤੁਲਾਪੁਰੁਸ਼-ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਹਿਰਣ੍ਯਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਤਪ, ਜਨਮੇਜਯ ਦਾ ਸੁਵਰਨ-ਦੇਹ ਧਾਰਣ ਕਰਨਾ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦਾ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰਕ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ਿਵ-ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੁੰਨ-ਮਾਰਗ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਲਈ ਉਪਲਬਧ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।