Adhyaya 130

ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ “ਪਰਮ ਭਕਤੀ” ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਇਹ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਪ੍ਰਭੂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ ਦੁਆਰਾ ਉਪਦੇਸ਼ਿਤ ਦਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਹੋਵੇ। ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੰਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ (ਸਰਵੋਤਮ), ਰਾਜਸੀ (ਮੱਧਮ) ਅਤੇ ਤਾਮਸੀ (ਅਧਮ)। ਅਹੰਕਾਰ, ਪਖੰਡ, ਈਰਖਾ, ਛਲ, ਯਸ਼ ਦੀ ਲਾਲਸਾ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਆਸਕਤੀ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲੇ ਕਰਮ ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਤਮਸ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਸੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨੂੰ ਮੂਰਤੀ-ਆਧਾਰਿਤ ਪੂਜਾ ਵਜੋਂ ਦਰਸਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇਪਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਉਦੇਸ਼ ਕਰਮ-ਸ਼ੇਸ਼ ਨੂੰ ਖਪਾਉਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਭਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਣੁ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕਰਕੇ ਹਰਿ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ। ਅਧਿਆਇ ਤੀਖੀ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਕਰਮਕਾਂਡੀ ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੇਦਿਕ ਧਰਮ ਤੋਂ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਗੋਵਿੰਦ ਦੇ ਭਕਤਾਂ ਨੂੰ ਲੋਕਿਕ ਤੇ ਆਲੌਕਿਕ ਮੰਗਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਵਿਘਨ ਦੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਤੀਵ੍ਰ ਭਕਤੀ ਵਰਣ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।