Adhyaya 60

Verse 1

व्यास उवाच । एवं त्वाश्रमनिष्ठानां यतीनां नियतात्मनाम् । भैक्ष्येण वर्तनं प्रोक्तं फलमूलैरथापि वा

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਨਿਗ੍ਰਹ ਵਾਲੇ ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਜੀਵਿਕਾ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਜਾਂ ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 2

एककालं चरेद्भैक्ष्यं न प्रसज्येत विस्तरम् । भैक्ष्ये प्रसक्तो हि यतिर्विषयेष्वपि सज्जति

ਯਤੀ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਇਕ ਵਾਰ ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਲੰਮਾ ਨਾ ਕਰੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਯਤੀ ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਲਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

सप्तागारं चरेद्भैक्ष्यमलाभे न पुनश्चरेत् । गोदोहमात्रं तिष्ठेत कालं भिक्षुरधोमुखः

ਭਿਖਿਆ ਲਈ ਸੱਤ ਘਰਾਂ ਤੱਕ ਜਾਵੇ; ਨਾ ਮਿਲੇ ਤਾਂ ਮੁੜ ਨਾ ਜਾਵੇ। ਭਿਖਸ਼ੂ ਅਧੋਮੁਖ ਹੋ ਕੇ ਉਤਨਾ ਹੀ ਸਮਾਂ ਠਹਿਰੇ ਜਿੰਨਾ ਗਾਂ ਦੁੱਧਣ ਵਿੱਚ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 4

भिक्षेत्युक्त्वा सकृत्तूष्णीमादद्याद्वाग्यतः शुचिः । प्रक्ष्याल्य पाणी पादौ च समाचम्य यथाविधि

‘ਭਿਖਿਆ’ ਕਹਿ ਕੇ ਇਕ ਵਾਰ, ਵਾਕ-ਸੰਯਮੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਮਨ ਵਾਲਾ ਚੁੱਪਚਾਪ (ਦਾਨ) ਲੈ ਲਵੇ। ਫਿਰ ਹੱਥ ਪੈਰ ਧੋ ਕੇ, ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਚਮਨ ਕਰੇ।

Verse 5

आदित्यं दर्शयित्वान्नं भुंजीत प्राङ्मुखो नरः । हुत्वा प्राणाहुतीः पंच ग्रासानष्टौ समाहितः

ਸੂਰਜ ਦੇਵ ਨੂੰ ਅੰਨ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣਾਹੁਤੀ ਵਾਲੇ ਗ੍ਰਾਸ ਅਰਪੇ, ਫਿਰ ਬਾਕੀ ਅੱਠ ਗ੍ਰਾਸ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।

Verse 6

आचम्य देवं ब्रह्माणं ध्यायेत परमेश्वरम् । आलाबुदारुपात्रे च मृण्मयं वैणवं तथा

ਆਚਮਨ ਕਰ ਕੇ ਪਰਮੇਸ਼्वर ਦੇਵ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਲੌਕੀ ਜਾਂ ਲੱਕੜ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ, ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅਤੇ ਬਾਂਸ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਵੀ ਵਿਧੀ ਕਰੇ।

Verse 7

चत्वारि यतिपात्राणि मनुराह प्रजापतिः । प्राग्रात्रे मध्यरात्रे च पररात्रे तथैव च

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਯਤੀ ਲਈ ਭਿਖਿਆ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਚਾਰ ਸਮੇਂ ਹਨ: ਰਾਤ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅੱਧੀ ਰਾਤ ਨੂੰ, ਰਾਤ ਦੇ ਅੰਤਿਮ ਭਾਗ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ (ਉਚਿਤ) ਹੋਰ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੀ।

Verse 8

संध्यासूक्तिविशेषेण चिंतयेन्नित्यमीश्वरम् । कृत्वा हृत्पद्मनिलये विश्वाख्यं विश्वसंभवम्

ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਸੂਕਤਾਂ ਦੇ ਜਪ ਨਾਲ ਨਿਤ੍ਯ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਕਮਲ-ਨਿਵਾਸ ਵਿੱਚ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮਕ, ਵਿਸ਼ਵ-ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਕਾਰਣ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ।

Verse 9

आत्मानं सर्वभूतानां परस्तात्तमसः स्थितम् । सर्वस्याधारमव्यक्तमानंदं ज्योतिरव्ययम्

ਉਹ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਅੰਧਕਾਰ ਤੋਂ ਪਰੇ ਸਥਿਤ ਹੈ। ਸਭ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ—ਅਵ੍ਯਕਤ, ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਅਖੰਡ ਜੋਤਿ।

Verse 10

प्रधानपुरुषातीतमाकाशं दहनं शिवम् । तदंतं सर्वभावानामीश्वरं ब्रह्मरूपिणम्

ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਪਰੇ ਆਕਾਸ਼ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰੇ ਅਗਨਿ-ਸਰੂਪ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਿਵ ਹੈ—ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੀ ਸੀਮਾ, ਪ੍ਰਭੂ, ਬ੍ਰਹਮ-ਰੂਪੀ।

Verse 11

ओंकारांतेथवात्मानं समाप्य परमात्मनि । आकाशे देवमीशानं ध्यायीताकाशमध्यगम्

ਓਂਕਾਰ ਨਾਲ ਅੰਤ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਦੇ ਮੱਧ ਵੱਸਦੇ ਦੇਵ-ਈਸ਼ਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ।

Verse 12

कारणं सर्वभावानामानंदैकसमाश्रयम् । पुराणपुरुषं विष्णुं ध्यायन्मुच्येत बंधनात्

ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦਾ ਕਾਰਣ, ਆਨੰਦ ਦਾ ਇਕੋ ਆਸਰਾ, ਪੁਰਾਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 13

यद्वा गुहादौ प्रकृतौ जगत्संमोहनालये । विचिंत्य परमं व्योम सर्वभूतैककारणम्

ਜਾਂ ਫਿਰ ਗੁਫਾ ਆਦਿ ਵਿੱਚ—ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ, ਜਗਤ ਦੇ ਮੋਹ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ—ਸਰਵਭੂਤਾਂ ਦੇ ਇਕੋ ਕਾਰਣ, ਪਰਮ ਵ੍ਯੋਮ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 14

जीवनं सर्वभूतानां यत्र लोकः प्रलीयते । आनंदं ब्रह्मणः सूक्ष्मं यत्पश्यंति मुमुक्षवः

ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸੁਖਮ ਆਨੰਦ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ-ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 15

तन्मध्ये निहितं ब्रह्म केवलं ज्ञानलक्षणम् । अनंतं सत्यमीशानं विचिंत्यासीत वाग्यतः

ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿਚ ਕੇਵਲ ਬ੍ਰਹਮ ਨਿਹਿਤ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਲੱਛਣ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਹੈ—ਅਨੰਤ, ਸਤ੍ਯ, ਪਰਮੇਸ਼ੁਰ; ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਵਾਣੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਸਥਿਤ ਰਿਹਾ।

Verse 16

गुह्याद्गुह्यतमं ज्ञानं यतीनामेतदीरितम् । योवतिष्ठेत्सदानेन सोश्नुते योगमैश्वरम्

ਇਹ ਗਿਆਨ ਸਭ ਗੁਪਤਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਅਤਿ ਗੁਪਤ ਹੈ, ਯਤੀਆਂ ਲਈ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਸਦਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਈਸ਼ਵਰੀ, ਸਰਬਸੱਤਾ ਵਾਲਾ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तस्माज्ज्ञानरतो नित्यमात्मविद्यापरायणः । ज्ञानं समभ्यसेद्ब्रह्म येन मुच्येत बंधनात्

ਇਸ ਲਈ ਸਦਾ ਗਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹੇ। ਬ੍ਰਹਮ-ਗਿਆਨ ਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਹੋਵੇ।

Verse 18

मत्वा पृथक्त्वमात्मानं सर्वस्मादेव केवलम् । आनंदमक्षरं ज्ञानं ध्यायेत च ततः परम्

ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਇਕਾਂਤ ਜਾਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਤੱਤ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰੇ—ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ, ਅਕਸ਼ਰ, ਚੇਤਨਾ-ਗਿਆਨ।

Verse 19

यस्माद्भवंति भूतानि यज्ज्ञात्वा नेह जायते । स तस्मादीश्वरो देवः परस्ताद्योधितिष्ठति

ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਇੱਥੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਉਹੀ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਦਿਵ੍ਯ ਈਸ਼ਵਰ, ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 20

यदंतरे तद्गमनं शाश्वतं शिवमव्ययम् । य इदं स्वपरोक्षस्तु स देवः स्यान्महेश्वरः

ਜੋ ਅੰਦਰਲੇ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਗਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ-ਥਿਰ, ਸ਼ਿਵ-ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਦਾ ਅੰਤਰਸਾਕਸ਼ੀ ਹੈ—ਆਪ ਹੀ ਅਤੇ ਆਪ ਤੋਂ ਪਰੇ ਵੀ—ਉਹੀ ਦੇਵ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਹੈ।

Verse 21

व्रतानि यानि भिक्षूणां तथैवायं व्रतानि च । एकैकातिक्रमेणैव प्रायश्चित्तं विधीयते

ਭਿਖਸ਼ੂਆਂ ਲਈ ਜੋ ਵਰਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਰਤਾਂ ਲਈ ਵੀ—ਹਰ ਇਕ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਣ ਤੇ, ਹਰ ਇਕ ਭੰਗ ਲਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਵਿਧੀਵਤ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

उपेत्य च स्त्रियं कामात्प्रायश्चित्तं समाहितः । प्राणायामसमायुक्तं कुर्य्यात्सांतपनं शुचिः

ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰੇ। ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਾਂਤਪਨ ਤਪ ਕਰੇ।

Verse 23

ततश्चरेत नियमात्कृच्छ्रं संयतमानसः । पुनराश्रममागम्य चरेद्भिक्षुरतंद्रितः

ਫਿਰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਸੰਯਤ ਮਨ ਨਾਲ, ਕ੍ਰਿਚ੍ਛ੍ਰ ਤਪ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਮੁੜ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਭਿਖਸ਼ੂ ਆਲਸ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਿਖਿਆ-ਚਰਿਆ ਜਾਰੀ ਰੱਖੇ।

Verse 24

न धर्मयुक्तमनृतं हिनस्तीति मनीषिणः । तथापि च न कर्तव्यः प्रसंगो ह्येष दारुणः

ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਸੱਤ ਸੱਚ ਨੂੰ ਹਾਨੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਂਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ, ਐਸਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਬਹੁਤ ਭਿਆਨਕ ਫਸਾਵ ਹੈ।

Verse 25

एकरात्रोपवासश्च प्राणायामशतं तथा । उक्त्वानृतं प्रकर्तव्यं यतिना धर्मलिप्सुना

ਜੋ ਯਤੀ ਧਰਮ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਦਾ ਹੋਵੇ, ਅਸੱਤ ਬੋਲਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸ ਨੂੰ ਇਕ ਰਾਤ ਦਾ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

Verse 26

परमापद्गतेनापि न कार्यं स्तेयमन्यतः । स्तेयादभ्यधिकः कश्चिन्नास्त्यधर्म इति स्मृतिः

ਘੋਰ ਵਿਪੱਤੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਚੋਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਚੋਰੀ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਧਰਮ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 27

हिंसा चैवापरा तृष्णा याच्ञात्मज्ञाननाशिका । यदेतद्द्रविणं नाम प्राणा ह्येते बहिश्चराः

ਹਿੰਸਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਦੋਸ਼—ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ—ਅਤੇ ਮੰਗਣਾ, ਆਤਮ-ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ‘ਧਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਦੌੜਦੇ ਹਨ।

Verse 28

स तस्य हरते प्राणान्यो यस्य हरते धनम् । एवं कृत्वा स दुष्टात्मा भिन्नवृत्तो व्रतच्युतः

ਜਿਸ ਦਾ ਧਨ ਉਹ ਚੁਰਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਖੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ-ਆਤਮਾ ਸਦਾਚਾਰ ਤੋਂ ਡਿੱਗਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵਰਤਾਂ ਤੋਂ ਭ੍ਰਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

भूयो निर्वेदमापन्नश्चरेद्भिक्षुरतंद्रितः । अकस्मादेव हिंसां तु यदि भिक्षुः समाचरेत्

ਫਿਰ ਵੈਰਾਗ (ਪਛਤਾਵੇ ਵਾਲੀ ਅਲਿਪਤਤਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਭਿਖਸ਼ੂ ਨੂੰ ਚੌਕਸ ਤੇ ਅਲਸ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਭਿੱਖਿਆ-ਵ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਚਲਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਕੋਈ ਭਿਖਸ਼ੂ ਅਚਾਨਕ ਹੀ ਹਿੰਸਾ ਕਰ ਬੈਠੇ,

Verse 30

कुर्यात्कृच्छ्रातिकृच्छ्रं तु चांद्रायणमथापि वा । स्कंदेतेंद्रियदौर्बल्यात्स्त्रियं दृष्ट्वा यतिर्यदि

ਜੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਦੁਰਬਲਤਾ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਯਤੀ ਨੂੰ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਣਚਾਹੀ ਸ੍ਰਾਵ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕ੍ਰਿਚ੍ਰਾਤਿਕ੍ਰਿਚ੍ਰ ਨਾਮਕ ਘੋਰ ਤਪ ਜਾਂ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਵਰਤ ਕਰੇ।

Verse 31

तेन धारयितव्या वै प्राणायामास्तु षोडश । दिवास्कंदे त्रिरात्रं स्यात्प्राणायामशतं बुधाः

ਇਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਧਾਰਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਦਿਵਾਸਕੰਦ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਲਈ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਇੱਕ ਸੌ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 32

एकान्ने मधुमांसे च नवश्राद्धे तथैव च । प्रत्यक्षलवणे चोक्तं प्राजापत्यं विशोधनम्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰਨ, ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਦ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਣ, ਜਾਂ ਨਵਾਂ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੂਣ ਲੈਣ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 33

ध्याननिष्ठस्य सततं नश्यते सर्वपातकम् । तस्मान्नारायणं ध्यात्वा तस्य ध्यानपरो भवेत्

ਜੋ ਸਦਾ ਧਿਆਨ-ਨਿਸ਼ਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਿੱਤ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਨਾਰਾਇਣ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪਰਾਇਣ ਹੋਵੇ।

Verse 34

यद्ब्रह्मणः परं ज्योतिः प्रविष्टाक्षरमव्ययम् । योंतरात्मा परं ब्रह्म स विज्ञेयो महेश्वरः

ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਪਰੇ ਪਰਮ ਜੋਤਿ ਹੈ, ਜੋ ਅਕਸ਼ਰ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਤ ਹੈ; ਜੋ ਅੰਤਰਾਤਮਾ, ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਹੀ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਵੇ।

Verse 35

एष देवो महादेवः केवलः परमं शिवः । तदेवाक्षरमद्वैतं तदा नित्यं परं पदम्

ਉਹੀ ਇਕ ਦੇਵ ਹੈ—ਮਹਾਦੇਵ, ਪਰਮ ਸ਼ਿਵ। ਉਹੀ ਅਖੰਡ ਅਕਸ਼ਰ ਅਦ੍ਵੈਤ ਤੱਤ ਹੈ; ਉਹੀ ਨਿਤ੍ਯ ਪਰਮ ਪਦ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਧਾਮ ਹੈ।

Verse 36

तस्मान्महीयते देवे स्वधाम्नि ज्ञानसंज्ञिते । आत्मयोगात्परे तत्वे महादेवस्ततः स्मृतः

ਇਸ ਲਈ ਗਿਆਨ ਨਾਮਕ ਆਪਣੇ ਹੀ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਹੁਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਆਤਮ-ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਪਰਮ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 37

नान्यं देवं महादेवाद्व्यतिरिक्तं प्रपश्यति । तमेवात्मानमन्वेति यः स याति परं पदम्

ਉਹ ਮਹਾਦੇਵ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਜੋ ਉਸੇ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਜਾਣ ਕੇ ਖੋਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

मन्यंते ये स्वमात्मानं विभिन्नं परमेश्वरात् । न ते पश्यंति तं देवं वृथा तेषां परिश्रमः

ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿਹਨਤ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 39

एकमेव परं ब्रह्म विज्ञेयं तत्त्वमव्ययम् । स देवस्तु महादेवो नैतद्विज्ञाय बध्यते

ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਇਕ ਹੀ ਹੈ—ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੱਤ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਦੇਵ ਮਹਾਦੇਵ ਹੈ; ਇਹ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 40

तस्माद्यतेत नियतं यतिः संयतमानसः । ज्ञानयोगरतः शांतो महादेवपरायणः

ਇਸ ਲਈ ਯਤੀ ਸਦਾ ਯਤਨ ਕਰੇ—ਨਿਯਮਿਤ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ; ਗਿਆਨ-ਯੋਗ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਅਤੇ ਮਹਾਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਦਾ ਪੂਰਨ ਆਸ਼੍ਰਿਤ।

Verse 41

एष वः कथितो विप्रा यतीनामाश्रमः शुभः । पितामहेन मुनिना विभुना पूर्वमीरितः

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ (ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ), ਯਤੀਆਂ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਪਿਤਾਮਹ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਿਭੂ ਮুনি, ਨੇ ਪ੍ਰਚਾਰਿਆ ਸੀ।

Verse 42

नापुत्रशिष्ययोगिभ्यो दद्यादेवमनुत्तमम् । ज्ञानं स्वयंभुवा प्रोक्तं यतिधर्म्माश्रयं शिवम्

ਇਹ ਅਨੁੱਤਮ ਉਪਦੇਸ਼ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਜੋ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ ਜਾਂ ਯੋਗੀ ਹੋਣ ਯੋਗ ਨਾ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਗਿਆਨ—ਸ੍ਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਵੱਲੋਂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਯਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਆਧਾਰ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ-ਸਰੂਪ (ਪਵਿੱਤਰ, ਹਿਤਕਾਰੀ) ਹੈ।

Verse 43

इति यतिनियमानामेतदुक्तं विधानं सुरवरपरितोषे यद्भवेदेकहेतुः । न भवति पुनरेषामुद्भवो वा विनाशः प्रतिहितमनसो ये नित्यमेवाचरंति

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਤੀਆਂ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਦਾ ਇਹ ਵਿਧਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ—ਜਿਸ ਦਾ ਇਕੋ ਕਾਰਣ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਤ ਅਚਰਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਾ ਫਿਰ ਬੰਧਨ ਦਾ ਉਤਪੱਤਿ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤਿ ਦਾ ਨਾਸ।

Verse 60

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे षष्टितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ਸੱਠਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।