Adhyaya 56
Rules of Edible and Inedible Foods
ਅਧਿਆਇ 56 ਵਿੱਚ ਅੰਨ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਪਾਲਨਾ ਦਾ ਵਾਹਨ ਮੰਨ ਕੇ ਭੋਜਨ ਸੰਬੰਧੀ ਨਿਯਮ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਆਕਸਮਿਕ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਭੋਜਨ ਨਾਲ ਕਰਮਿਕ ਪਤਨ, ਸਮਾਜਿਕ ਅਪਮਾਨ ਅਤੇ ਜਨਮਾਂਤਰ ਦੇ ਦੁਖਦਾਈ ਫਲ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਯੋਗ ਦਾਤਿਆਂ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਵ੍ਰਿੱਤੀਆਂ ਦੀ ਸੂਚੀ, ਅਤੇ ਉਹ ਹਾਲਤਾਂ ਦਰਸਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਦਾ ਸਪਰਸ਼, ਅਸ਼ੌਚ ਵਾਲੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਬਾਸੀਪਨ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਮਿਲਾਵਟ। ਕੁਝ ਸੀਮਿਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੀ ਸਵੀਕਾਰਤਾ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਿਰ ਤੀਖੇ/ਖਮੀਰ ਵਾਲੇ ਪਦਾਰਥਾਂ, ਕੁਝ ਬੂਟਿਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਆਦਿ ਦੀ ਮਨਾਹੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਮਾਸ ਭੋਜਨ ਉੱਤੇ ਕਠੋਰ ਰੋਕ ਹੈ; ਕੇਵਲ ਯਜ્ઞ-ਅਰਪਣ ਜਾਂ ਅਤਿ-ਆਵਸ਼ਕਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਸੰਕੁਚਿਤ ਛੂਟਾਂ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਲਈ ਮਦਿਰਾ ਸਰਵਥਾ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇ ਨਾਸ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । नाद्याच्छूद्रस्य विप्रोन्नं मोहाद्वा यदि कामतः । स शूद्रयोनिं व्रजति यस्तु भुंक्ते त्वनापदि
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਾ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ—ਚਾਹੇ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਾਮਨਾ ਕਰਕੇ। ਜੋ ਬਿਨਾ ਸੰਕਟ ਦੇ ਉਹ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 2
षण्मासान्यो द्विजो भुंक्ते शूद्रस्यान्नं विगर्हितम् । जीवन्नेव भवेच्छूद्रो मृतः श्वा चाभिजायते
ਜੇ ਕੋਈ ਦੁਵਿਜ ਛੇ ਮਹੀਨੇ ਤੱਕ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿੰਦਿਤ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਜੀਊਂਦਾ ਹੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਕੁੱਤੇ ਵਜੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
ब्राह्मणक्षत्रियविशां शूद्रस्य च मुनीश्वराः । यस्यान्नेनोदरस्थेन मृतस्तद्योनिमाप्नुयात्
ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰੋ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖੱਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਜਿਸ ਦੇ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਾ ਅੰਨ ਅਪਚਿਆ ਰਹਿ ਕੇ ਮੌਤ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਉਸ ਅੰਨ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਯੋਨੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 4
राजान्नं वर्तकान्नं च षंढान्नं चर्म्मकारिणाम् । गणान्नं गणिकान्नं च षडन्नं च विवर्जयेत्
ਰਾਜੇ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਅੰਨ, ਵਾਰਤਕ/ਦੂਤ-ਸੇਵਕ ਦਾ ਅੰਨ, ਨਪੁੰਸਕ ਦਾ ਅੰਨ, ਚਮੜਾ-ਕਾਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਗਣ (ਟੋਲੀ/ਸਹਾਇਕ) ਦਾ ਅੰਨ, ਗਣਿਕਾ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ‘ਛੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਅੰਨ’—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।
Verse 5
चक्रोपजीवि रजक तस्करध्वजिनां तथा । गांधर्वलोहकारान्नं मृतकान्नं विवर्जयेत्
ਚੱਕਰ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ (ਚੱਕਰ-ਕਾਰੀਗਰਾਂ), ਧੋਬੀਆਂ, ਚੋਰਾਂ ਅਤੇ ਧਵਜਧਾਰੀਆਂ (ਸੈਨੀਕਾਂ) ਤੋਂ ਅੰਨ ਨਾ ਲਿਆ ਜਾਵੇ; ਗਾਇਕ-ਨਟਾਂ ਅਤੇ ਲੋਹਕਾਰਾਂ ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 6
कुलाल चित्रकारान्नं वार्धुषेः पतितस्य च । पौनर्भवच्छत्रिकयोरभिशप्तस्य चैव हि
ਕੁੰਭਕਾਰ (ਘੜ੍ਹੀਏ) ਦਾ ਅੰਨ, ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਵਾਰਧੁਸ਼ਾ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਵਿਚੋਂ ਪਤਿਤ ਦਾ ਅੰਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਨਰਭਵ (ਪੁਨਰਵਿਵਾਹ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ) ਅਤੇ ਛਤ੍ਰਿਕ (ਛਤ੍ਰ ਧਾਰਕ) ਦਾ ਅੰਨ—ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸ਼ਾਪਿਤ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 7
सुवर्णकार शैलूष व्याध वंध्यातुरस्य च । चिकित्सकस्य चैवान्नं पुंश्चल्या दंडकस्य च
ਸੁਵਰਨਕਾਰ (ਸੋਨੇ ਦਾ ਕਾਰੀਗਰ), ਸ਼ੈਲੂਸ਼ (ਨਟ/ਅਦਾਕਾਰ), ਵਿਆਧ (ਸ਼ਿਕਾਰੀ), ਰੋਗੀ ਜਾਂ ਬਾਂਝ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਦਾ ਅੰਨ; ਅਤੇ ਚਿਕਿਤਸਕ, ਪੁੰਸ਼ਚਲੀ (ਵਿਆਭਿਚਾਰਣੀ) ਅਤੇ ਦੰਡਕ (ਜਲਾਦ) ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 8
स्तेन नास्तिकयोरन्नं देवतानिंदकस्य च । सोमविक्रयिणश्चान्नं श्वपाकस्य विशेषतः
ਚੋਰ ਦਾ ਅੰਨ, ਨਾਸਤਿਕ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ; ਸੋਮ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਸ਼ਵਪਾਕ (ਅਛੂਤ) ਦਾ ਅੰਨ।
Verse 9
भार्य्याजितस्य चैवान्नं यस्य चोपपतिर्गृहे । उत्सृष्टस्य कदर्यस्य तथैवोच्छिष्टभोजिनः
ਜਿਸ ਪੁਰਖ ਉੱਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਵੱਸ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੇ ਘਰ ਉਪਪਤੀ (ਪਰ-ਪੁਰਖ) ਵੱਸੇ, ਉਸ ਦਾ ਵੀ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੰਜੂਸ ਦਾਨ-ਯੋਗ ਵਸਤੂ ਰੋਕ ਰੱਖੇ, ਤੇ ਜੋ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਜੂਠੇ ਅਵਸ਼ੇਸ਼) ਖਾਂਦਾ ਹੋਵੇ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਭੀ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 10
पापीयोन्नं च संघान्नं शस्त्राजीवस्य चैव हि । भीतस्य रुदितस्यान्नमवक्रुष्टं परिक्षतम्
ਪਾਪੀ ਪੁਰਖ ਤੋਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਅੰਨ, ਸੰਗ੍ਹ-ਅੰਨ (ਸਾਂਝੇ ਭੰਡਾਰੇ ਦਾ ਅੰਨ), ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਜਾਂ ਰੋ ਰਹੇ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਅੰਨ, ਗਾਲੀ-ਗਲੌਚ ਨਾਲ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਖ਼ਰਾਬ ਜਾਂ ਨੁਕਸਾਨੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 11
ब्रह्मद्विषः पापरुचेः श्राद्धान्नं मृतकस्य च । वृथापाकस्य चैवान्नं शावान्नं चातुरस्य च
ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਦ੍ਵੈਸ਼ੀ ਹੋਵੇ, ਜੋ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖੇ—ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਅੰਨ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਦਾ ਅੰਨ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤਕ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਅੰਨ ਵੀ ਵਰਜਿਤ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਅਰਥ ਪਕਾਇਆ ਅੰਨ, ਸ਼ਵ-ਸੰਬੰਧੀ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਚੋਰ ਦਾ ਅੰਨ—ਇਹ ਸਭ ਭੋਜਨ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।
Verse 12
अप्रजानां तु नारीणां कृतघ्नस्य तथैव च । कारुकान्नं विशेषेण शस्त्रविक्रयिणस्तथा
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਤਾਨ ਨਹੀਂ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਅੰਨ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਘਨ (ਅਹਿਸਾਨ-ਫਰਾਮੋਸ਼) ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ। ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਕਾਰੂਕ (ਕਾਰੀਗਰ/ਕਲਾਕਾਰ) ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਵੇਚ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ—ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਭੀ ਧਰਮਕ੍ਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਾਹ੍ਯ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 13
शौंडान्नं घांटिकान्नं च भिषजामन्नमेव च । विद्वत्प्रजननस्यान्नं परिवेत्रन्नमेव च
ਸ਼ਰਾਬੀ ਦਾ ਅੰਨ, ਘੰਟੀ ਵਜਾਉਣ ਵਾਲੇ (ਘਾਂਟਿਕ) ਦਾ ਅੰਨ, ਅਤੇ ਵੈਦਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਭੀ ਤਿਆਗਯੋਗ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਲਈ ਸੰਤਾਨ ਉਤਪੰਨ ਕਰ ਕੇ ਜੀਵਿਕਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਆਹ ਕਰ ਲਵੇ (ਪਰਿਵੇਤ੍ਰ), ਉਸ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ—ਇਹ ਸਭ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।
Verse 14
पुनर्भुवो विशेषेण तथैव दिधिषूपतेः । अवज्ञातं चावधूतं सरोषं विस्मयान्वितम्
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਨਰਵਿਵਾਹਿਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁਨਰਵਿਵਾਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤਿਰਸਕਾਰ ਤੇ ਅਣਗੌਲ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ; ਕ੍ਰੋਧੀ ਹੋ ਕੇ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।
Verse 15
गुरोरपि न भोक्तव्यमन्नं संस्कारवर्जितम् । दुष्कृतं हि मनुष्यस्य सर्वमन्ने व्यवस्थितम्
ਗੁਰੂ ਤੋਂ ਭੀ ਉਹ ਅੰਨ ਨਹੀਂ ਖਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਜੋ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਦੁਰਕਰਮ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੰਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 16
यो यस्यान्नं समश्नाति स तस्याश्नाति किल्बिषम् । अर्द्धका कुलं मित्रं च गोपालो वाहनापि तौ
ਜੋ ਕੋਈ ਦੂਜੇ ਦਾ ਅੰਨ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਖਾਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਧਾ ਭਾਗ ਕੁਲ ਅਤੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਗੋਪਾਲ ਤੇ ਵਾਹਨ ਦੋਵੇਂ ਬਾਕੀ ਦੋ ਭਾਗਾਂ ਨੂੰ ਸਾਂਝਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना यश्चात्मानं निवेदयेत् । कुशीलवः कुंभकश्च क्षेत्रकर्मक एव च
ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਨ ਭੋਜਨਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਹਨ: ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰੇ, ਕੁਸ਼ੀਲਵ (ਗਾਇਕ-ਨਟ), ਕੁੰਭਕਾਰ (ਕੁੰਭਕ), ਅਤੇ ਖੇਤ-ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਜ਼ਦੂਰ।
Verse 18
एते शूद्रेषु भोज्यान्ना दृष्ट्वा स्वल्पगुणं बुधैः । पायसं स्नेहपक्वं च गोरसश्चैव सक्तवः
ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸ਼ੂਦ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨਯੋਗ ਅੰਨ ਦਾ ਗੁਣ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਘੀ ਨਾਲ ਪਕਾਇਆ ਪਾਯਸ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੱਤੂ ਆਦਿ ਆਟੇ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਦੀ ਸਿਫ਼ਾਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 19
पिण्याकं चैव तैलं च शूद्राद्ग्राह्यं द्विजातिभिः । वृंताकं नालिकाशाकं कुसुंभं भस्मकं तथा
ਦੁਇਜ ਜਾਤੀ ਵਾਲੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤੋਂ ਪਿਣਿਆਕ (ਤੇਲ-ਖਲੀ) ਅਤੇ ਤੇਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਂਗਣ, ਨਾਲਿਕਾ-ਸਾਗ, ਕুসੁੰਭ (ਕੁਸੁੰਭਾ) ਅਤੇ ਭਸਮਕ ਵੀ।
Verse 20
पलांडुं लशुनं शुक्तं निर्य्यासं चैव वर्जयेत् । छत्राकं विड्वराहं च स्विन्नं पीयूषमेव च
ਪਲਾਂਡੂ (ਪਿਆਜ਼), ਲਸਣ, ਖੱਟੇ/ਖਮੀਰੀ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਨਿਰਿਆਸ (ਰਾਲ) ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛਤ੍ਰਾਕ (ਖੁੰਬ), ਵਿਡਵਰਾਹ (ਅਪਵਿੱਤਰ ਸੂਰ), ਭਾਪਿਆ/ਪਕਾਇਆ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਪੀਯੂਸ਼ (ਦੁੱਧ-ਜਮਿਆ ਪਦਾਰਥ) ਵੀ।
Verse 21
विलयं विमुखं चैव कोरकाणि विवर्जयेत् । गृंजनं किंशुकं चैव कूष्मांडं च तथैव च
ਵਿਲਯ, ਵਿਮੁਖ ਅਤੇ ਕੋਰਕਾਣੀ—ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗ੍ਰਿੰਜਨ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਅਤੇ ਕੂਸ਼ਮਾਂਡ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।
Verse 22
उदुंबरमलाबुं च जग्ध्वा पतति वै द्विजः । तथा कृसरसंयावौ पायसापूपमेव च
ਉਦੁੰਬਰ ਅਤੇ ਮਲਾਬੂ ਖਾ ਕੇ ਦੁਇਜ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਿਸਰ, ਸੰਯਾਵਾ, ਪਾਯਸ ਅਤੇ ਆਪੂਪ ਖਾਣ ਨਾਲ ਵੀ।
Verse 23
अनुपाकृत मांसं च देवान्नानि हवींषि च । यवागूं मातुलिगं च मत्स्यानप्यनुपाकृतान्
ਅਨੁਪਾਕ੍ਰਿਤ (ਕੱਚਾ) ਮਾਸ, ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਅੰਨ ਅਤੇ ਹਵਿਸ਼/ਹਵਨ ਦੀਆਂ ਆਹੂਤੀਆਂ; ਯਵਾਗੂ (ਚੌਲਾਂ ਦੀ ਖੀਰ-ਜਿਹੀ ਗਰੂਅਲ), ਮਾਤੁਲਿੰਗ (ਬੀਜੋਰਾ) ਅਤੇ ਕੱਚੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਵੀ (ਵਰਜਿਤ ਹਨ)।
Verse 24
नीपं कपित्थं प्लक्षं च प्रयत्नेन विवर्जयेत् । पिण्याकं चोद्धृतस्नेहं देवधान्यं तथैव च
ਨੀਪ, ਕਪਿੱਥ ਅਤੇ ਪਲਕ੍ਸ਼ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਣਿਆਕ, ਕੱਢਿਆ ਹੋਇਆ ਚਰਬੀ/ਸਨੇਹ ਅਤੇ ਦੇਵਧਾਨ੍ਯ ਵੀ ਵਰਤੋਂ ਤੋਂ ਬਚੇ।
Verse 25
रात्रौ च तिलसंबंधं प्रयत्नेन दधि त्यजेत् । नाश्नीयात्पयसा तक्रं नाभक्ष्यानुपयोजयेत्
ਰਾਤ ਨੂੰ ਤਿਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗੇ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ। ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਤੱਕਰ ਨਾ ਪੀਵੇ ਅਤੇ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਦਾ ਉਪਯੋਗ ਨਾ ਕਰੇ।
Verse 26
कृमिदुष्टं भावदुष्टं मृत्संसर्गं च वर्जयेत् । कृमिकीटावपन्नं च सुहृत्क्लेदं च नित्यशः
ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਹੋਇਆ, ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਦੂਸ਼ਿਤ, ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਇਆ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗਿਆ ਅਤੇ ਨਮੀ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਵਰਜੇ।
Verse 27
श्वाघ्रातं च पुनः सिद्धं चंडालावेक्षितं तथा । उदक्यया च पतितैर्गवा संघ्रातमेव च
ਜੋ ਭੋਜਨ ਕੁੱਤੇ ਨੇ ਸੁੰਘ ਲਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਮੁੜ ਪਕਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਚੰਡਾਲ ਨੇ ਨਜ਼ਰ ਪਾਈ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪਤਿਤ ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਗਾਂ ਦੇ ਸੁੰਘਣ ਨਾਲ ਵੀ ਭੋਜਨ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 28
असंगतं पर्य्युषितं पर्यस्तान्नं च नित्यशः । काककुक्कुटसंस्पृष्टं कृमिभिश्चैव संगतम्
ਅਸੰਗਤ (ਅਯੋਗ), ਬਾਸੀ, ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਬਚਿਆ ਹੋਇਆ ਭੋਜਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਕਾਂਵਾਂ ਤੇ ਮੁਰਗਿਆਂ ਨੇ ਛੂਹਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੀੜਿਆਂ ਨਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਭੋਜਨ ਸਦਾ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 29
मनुष्यैरप्यवघ्रातं कुष्ठिना स्पृष्टमेव च । न रजस्वलया दत्तं न पुंश्चल्या सरोगया
ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕੋੜ੍ਹੀ ਨੇ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ; ਪਰ ਜੋ ਰਜਸਵਲਾ ਇਸਤਰੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਰੋਗੀ ਵਿਭਚਾਰਣੀ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਗ੍ਰਹਿਣ ਨਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।
Verse 30
मलवद्वाससा वापि परवासोथ वर्जयेत् । विवत्सायाश्च गोक्षीरं मेषस्यानिर्दशस्य च
ਮੈਲ ਨਾਲ ਲਿਪਟੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨਣ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਕੱਪੜੇ ਵੀ ਨ ਧਾਰੇ। ਜਿਸ ਗਾਂ ਦਾ ਬੱਛੜਾ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਦਾ ਦੁੱਧ, ਅਤੇ ਉਹ ਭੇਡ ਦਾ ਦੁੱਧ ਜੋ ਦਸ ਦਿਨਾਂ ਤੋਂ ਨਾ ਦੁਹਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਇਹ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 31
आविकं संधिनीक्षीरमपेयं मनुरब्रवीत् । बलाकं हंसदात्यूहं कलविंकं शुकं तथा
ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਭੇਡ ਦਾ ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੰਧਿਨੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੀ (ਨਵੀਂ ਬਿਆਈ) ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀਣਯੋਗ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਲਾਕਾ, ਹੰਸ, ਦਾਤ੍ਯੂਹ, ਕਲਵਿੰਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕ (ਤੋਤਾ) ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਭੋਜਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹੈ।
Verse 32
कुरुरं च चकोरं च जालपादं च कोकिलम् । वायसान्खंजरीटांश्च श्येनं गृध्रं तथैव च
ਅਤੇ ਕੁਰੁਰ ਪੰਛੀ, ਚਕੋਰ, ਜਾਲਪਾਦ ਅਤੇ ਕੋਇਲ; ਕਾਂ ਅਤੇ ਖੰਜਰੀਟ (ਵੈਗਟੇਲ) ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਯੇਨ (ਬਾਜ਼) ਅਤੇ ਗਿਧ ਵੀ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 33
उलूकं चक्रवाकं च भासं पारावतं तथा । कपोतं टिट्टिभं चैव ग्रामकुक्कुटमेव च
ਉਲੂਕ (ਉੱਲੂ), ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ, ਭਾਸ (ਚੀਲ), ਪਾਰਾਵਤ (ਕਬੂਤਰ); ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਪੋਤ, ਟਿੱਟਿਭ (ਸੈਂਡਪਾਈਪਰ) ਅਤੇ ਘਰੇਲੂ ਕੁੱਕੜ ਵੀ (ਭੋਜਨ ਵਜੋਂ) ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।
Verse 34
सिंहं व्याघ्रं च मार्जारं श्वानं सूकरमेव च । शृगालं मर्कटं चैव गर्द्दभं न च भक्षयेत्
ਸਿੰਘ, ਵਿਆਘ੍ਰ, ਬਿੱਲੀ, ਕੁੱਤਾ, ਸੂਅਰ (ਵਰਾਹ), ਗਿਦੜ, ਬਾਂਦਰ ਅਤੇ ਗਧੇ ਦਾ ਮਾਸ ਕਦੇ ਭੀ ਨਾ ਖਾਵੇ।
Verse 35
न भक्षयेत्सर्पमृगाञ्छिखिनोन्यान्वनेचरान् । जलेचरान्स्थलचरान्प्राणिनश्चेति धारणा
ਸੱਪ, ਮ੍ਰਿਗ, ਮੋਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਜੀਵ; ਅਤੇ ਜਲਚਰ, ਥਲਚਰ ਤੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਨਾ ਖਾਵੇ; ਇਹੀ ਨਿਯਤ ਧਾਰਣਾ ਹੈ।
Verse 36
गोधा कूर्मः शशः खड्गः सल्लकश्चेति सत्तमाः । भक्ष्यान्पंचनखान्नित्यं मनुराह प्रजापतिः
ਗੋਧਾ, ਕਛੂਆ, ਖਰਗੋਸ਼, ਖਡਗ (ਗੈਂਡਾ) ਅਤੇ ਸੱਲਕ (ਸਾਹੀ)—ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖੋ, ਪੰਜ-ਨਖੀ ਜੰਤੂਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਤ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ; ਇਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ।
Verse 37
मत्स्यान्सशल्कान्भुंजीत मांसं रौरवमेव च । निवेद्य देवताभ्यस्तु ब्राह्मणेभ्यश्च नान्यथा
ਛਿਲਕਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਅਤੇ ਰੌਰਵ (ਹਿਰਣ) ਦਾ ਮਾਸ ਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਹੀ—ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ।
Verse 38
मयूरं तित्तिरं चैव कपोतं च कपिंजलम् । वार्ध्रीणसं बकं भक्ष्यं मीनं हंसं पराजितम्
ਮੋਰ, ਤਿੱਤਰ, ਕਬੂਤਰ ਅਤੇ ਕਪਿੰਜਲ; ਵਾਰਧ੍ਰੀਣਸ, ਬਗਲਾ—ਇਹ ਭੱਖਣਯੋਗ ਹਨ; ਮੱਛੀ ਅਤੇ ਪਰਾਜਿਤ ਹੰਸ ਵੀ।
Verse 39
शफरी सिंहतुंडं च तथा पाठीनरोहितौ । मत्स्याश्चैते समुद्दिष्टा भक्षणीया द्विजोत्तमाः
ਸ਼ਫਰੀ, ਸਿੰਹਤੁੰਡ ਅਤੇ ਪਾਠੀਨ ਤੇ ਰੋਹਿਤ—ਇਹ ਮੱਛੀਆਂ ਭੋਜਨਯੋਗ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮੋ।
Verse 40
प्रोक्षितं भक्षयेदेषां मांसं च द्विजकाम्यया । यथाविधि प्रयुक्तं च प्राणानामपि चात्यये
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਾਸ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰੋਖਣ (ਪਵਿੱਤਰ ਛਿੜਕਾਅ) ਕਰਕੇ ਹੀ ਖਾਧਾ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ; ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ—ਜੀਵਨ-ਸੰਕਟ ਵੇਲੇ ਹੀ।
Verse 41
भक्षयेन्नैव मांसानि शेषभोजी न लिप्यते । औषधार्थमशक्तो वा नियोगाद्यज्ञकारणात्
ਮਾਸ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾ ਖਾਏ। ਪਰ ਜੋ ਕੇਵਲ ਸ਼ੇਸ਼-ਭੋਜਨ (ਯਜ੍ਞ/ਅਰਪਣ ਤੋਂ ਬਚਿਆ) ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਉਹ ਦੂਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਨਾਹ ਹੀ ਉਹ ਜੋ ਔਸ਼ਧੀ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਵੇ, ਅਸਮਰਥ ਹੋ ਕੇ, ਜਾਂ ਯਜ੍ਞ-ਕਾਰਣ ਲਈ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ।
Verse 42
आमंत्रितश्च यः श्राद्धे दैवे वा मांसमुत्सृजेत् । यावंति पशुरोमाणि तावन्नरकमृच्छति
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਜਾਂ ਦੇਵ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਪਸ਼ੂ ਦੇ ਰੋਆਂ ਜਿੰਨੇ (ਸਾਲ) ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 43
अदेयं वाप्यपेयं वा तथैवास्पृश्यमेव वा । द्विजातीनामनालोक्यं नित्यं मद्यमिति स्थितिः
ਮਦਿਰਾ ਨੂੰ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਸਦਾ ਅਦੇਯ, ਅਪੇਯ ਅਤੇ ਅਸਪਰਸ਼ਯ ਮੰਨਣ; ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਨਿਤ੍ਯ ਅਨਾਲੋਕ੍ਯ—ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਵੀ ਨਹੀਂ—ਇਹੀ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਯਮ ਹੈ।
Verse 44
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मद्यं नित्यं विवर्जयेत् । पीत्वा पतति कर्म्मभ्यस्त्वसंभाष्यो भवेद्द्विजः
ਇਸ ਲਈ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਮਦਿਰਾ ਆਦਿ ਨਸ਼ੀਲੇ ਪਾਨ ਤੋਂ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੇ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਦਵਿਜ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
Verse 45
भक्षयित्वाप्यभक्ष्याणि पीत्वाऽपेयान्यपि द्विजः । नाधिकारी भवेत्तावद्यावत्तन्न जहात्यधः
ਭਾਵੇਂ ਦਵਿਜ ਨੇ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਖਾ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਅਪੇਯ ਪਦਾਰਥ ਪੀ ਲਏ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਉਸ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਧਰਮਿਕ ਅਧਿਕਾਰ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 46
तस्मात्परिहरेन्नित्यमभक्ष्याणि प्रयत्नतः । अपेयानि च विप्रो वै तथा चेद्याति रौरवम्
ਇਸ ਲਈ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਦਾ ਯਤਨ ਨਾਲ ਅਭੱਖ੍ਯ ਭੋਜਨ ਅਤੇ ਅਪੇਯ ਪਾਨ ਤੋਂ ਬਚੇ। ਜੇ ਉਹ ਇਸ ਦੇ ਉਲਟ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 56
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे भक्ष्याभक्ष्यनियमो । नाम षट्पंचाशत्तमोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਭੱਖ੍ਯ-ਅਭੱਖ੍ਯ ਦੇ ਨਿਯਮ” ਨਾਮਕ ਛੱਪੰਜਾਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।