Adhyaya 54

Verse 1

व्यास उवाच । वेदं वेदौ तथा वेदान्वेदांगानि तथा द्विजाः । अधीत्य चाधिगम्यार्थं ततः स्नायाद्द्विजोत्तमः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵੇਦ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਵੇਦਾਂ ਦਾ, ਅਤੇ ਵੇਦਾਂ ਨੂੰ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਸਮੇਤ ਪੜ੍ਹ ਕੇ, ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ! ਦੋ ਵਾਰ ਜਨਮੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਸਮਝ ਲੈਣ ਉਪਰੰਤ ਫਿਰ ਸਮਾਪਨ-ਸਨਾਨ (ਸੰਸਕਾਰਕ ਇਸ਼ਨਾਨ) ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 2

गुरवे तु धनं दत्वा स्नायीत तदनुज्ञया । तीर्णव्रतोथ युक्तात्मा शक्तो वा स्नातुमर्हति

ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਧਨ (ਦਕਸ਼ਿਣਾ) ਦੇ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਵਰਤ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕਾ, ਸੰਯਤ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ—ਅਥਵਾ ਸਮਰਥ ਹੋਵੇ ਤਾਂ—ਉਹ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 3

वैणवीं धारयेद्यष्टिमंतर्वासस्तथोत्तरम् । यज्ञोपवीतद्वितयं सोदकं च कमंडलुम्

ਉਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਦੰਡ ਧਾਰੇ, ਅੰਦਰਲਾ ਅਤੇ ਬਾਹਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ। ਦੋ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਰੱਖੇ, ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਕਮੰਡਲੁ ਵੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ।

Verse 4

छत्रं चोष्णीषममलं पादुके चाप्युपानहौ । रौक्मे च कुंडले धार्ये कृत्तकेशनखः शुचिः

ਛਤਰ ਧਾਰੇ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ ਉਸ਼ਨੀਸ਼ (ਪੱਗ) ਪਹਿਨੇ; ਪਾਦੁਕੇ ਅਤੇ ਜੁੱਤੇ ਵੀ ਧਾਰੇ। ਸੁਵਰਨ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨੇ, ਕੇਸ ਤੇ ਨਖ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਰੱਖੇ, ਸਦਾ ਸ਼ੁਚਿ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਰਹੇ।

Verse 5

अन्यत्र कांचनाद्विप्रो न रक्तां बिभृयात्स्रजम् । शुक्लांबरधरो नित्यं सुगंधः प्रियदर्शनः

ਕਾਂਚਨ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਲਾਲ ਮਾਲਾ ਨਾ ਧਾਰੇ। ਉਹ ਸਦਾ ਸ਼ੁਕਲ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗੇ।

Verse 6

न जीर्ण मलवद्वासा भवेद्वै विभवे सति । न रक्तमुल्बणं चान्य धृतं वासो न कुंडलम्

ਸਮਰਥ ਹੋਣ ਤੇ ਜੀਰਨ ਜਾਂ ਮੈਲੇ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾ ਪਹਿਨੇ। ਨਾ ਅਤਿ ਚਟਖੇਲਾ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ, ਨਾ ਹੋਰ ਅਨੁਚਿਤ ਪਹਿਰਾਵਾ, ਨਾ ਅਸ਼ੋਭਨ ਕੁੰਡਲ।

Verse 7

नोपानहौ स्रजं चाथ पादुके च प्रयोजयेत् । उपवीतमलंकारं दर्शयन्कृष्णमाजिनम्

ਜੁੱਤੇ, ਮਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਦੁਕੇ ਵੀ ਨਾ ਪਹਿਨੇ; ਬਦਲੇ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਅਤੇ ਯੋਗ੍ਯ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣਾਜਿਨ (ਕਾਲੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ) ਨੂੰ ਤਪਸਵੀ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਵੇ।

Verse 8

नापसव्यं परीदध्याद्वासो न विकृतं वसेत् । आहरेद्विधिवद्दारान्सदृशानात्मनः शुभान्

ਵਸਤ੍ਰ ਨੂੰ ਅਪਸਵ੍ਯ (ਅਸ਼ੁਭ ਉਲਟੇ ਢੰਗ) ਨਾਲ ਨਾ ਪਹਿਨੇ, ਨਾ ਵਿਗੜੇ ਜਾਂ ਅਨੁਚਿਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜੇ। ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ, ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰੀ ਜੀਵਨਸਾਥੀ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਣ ਕਰੇ।

Verse 9

रूपलक्षणसंयुक्तान्योनिदोषविवर्जितान् । अपितृगोत्रजभवामन्यमानुषगोत्रजाम्

ਉਹ ਐਸੀ ਵਧੂ ਚੁਣੇ ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਕੁਲ-ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ; ਪਿਤ੍ਰ-ਗੋਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਹੋਰ ਮਨੁੱਖੀ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਹੋਵੇ।

Verse 10

आहरेद्ब्राह्मणो भार्यां शीलशौचसमन्विताम् । ऋतुकालाभिगामी स्याद्यावत्पुत्रोभिजायते

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ੀਲ ਅਤੇ ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਭਾਰਿਆ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮ ਨਾ ਲਵੇ, ਉਹ ਰਿਤੁਕਾਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਵੇ।

Verse 11

वर्जयेत्प्रतिषिद्धानि प्रयत्नेन दिनानि तु । षष्ठ्यष्टमीं पंचदशीं द्वादशीं च चतुर्दशीम्

ਨਿਸ਼ਿਧ ਚੰਦ੍ਰ-ਤਿਥੀਆਂ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤਿਆਗੇ—ਛੱਠੀ, ਅੱਠਵੀਂ, ਪੰਦਰਵੀਂ, ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਅਤੇ ਚੌਦਵੀਂ।

Verse 12

ब्रह्मचारी भवेन्नित्यं तद्वज्जन्मत्रयाहनि । आदधीत विवाहाग्निं जुहुयाज्जातवेदसम्

ਉਹ ਸਦਾ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰਹੇ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਵੀ। ਫਿਰ ਵਿਆਹ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਜਾਤਵੇਦਸ (ਅਗਨੀ) ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦੇਵੇ।

Verse 13

एतानि स्नातको नित्यं पावनानि च पावयेत् । वेदोदितं स्वकं कर्म्म नित्यं कुर्यादतंद्रितः

ਸਨਾਤਕ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹਨਾਂ ਪਾਵਨ ਆਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਹਿਤ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਦਾ ਕਰਦਾ ਰਹੇ।

Verse 14

अकुर्वाणः पतत्याशु नरकानतिभीषणान् । अभ्यसेत्प्रयतो वेदं महायज्ञान्न हापयेत्

ਜੋ ਨਿਯਤ ਕਰਤਵਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਵੇਦ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਮਹਾ-ਯਜਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾਂ ਤਿਆਗੇ।

Verse 15

कुर्याद्गृह्याणि कार्याणि संध्योपासनमेव च । सख्यं समाधिकैः कुर्यादुपेयादीश्वरं सदा

ਗ੍ਰਿਹਯ ਕਰਮ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਭੀ ਕਰੇ। ਸਮਾਧਿਸਥ ਧਿਆਨੀ ਸਾਧੂਆਂ ਨਾਲ ਸਖ਼ੀਤਾ ਪਾਲੇ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਪ੍ਰਭੂ-ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਰਨ ਜਾਵੇ।

Verse 16

दैवतान्यभिगच्छेत कुर्य्याद्भार्य्याभिपोषणम् । न धर्मं ख्यापयेद्विद्वान्न पापं गूहयेदपि

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ-ਸੇਵਾ ਲਈ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਪਤਨੀ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਪਾਲਣ ਕਰੇ। ਵਿਦਵਾਨ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦਾ ਡੰਕਾ ਨਾਂ ਪਿਟੇ, ਅਤੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਭੀ ਕਦੇ ਲੁਕਾਏ ਨਹੀਂ।

Verse 17

कुर्वीतात्महितं नित्यं सर्वभूतानुकंपकः । वयसः कर्म्मणोऽर्थस्य श्रुतस्याभिजनस्य च

ਸਦਾ ਆਪਣੇ ਆਤਮ-ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਰਹੇ—ਚਾਹੇ ਉਮਰ ਹੋਵੇ, ਕਰਮ ਹੋਣ, ਧਨ ਹੋਵੇ, ਵਿਦਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉੱਚਾ ਕੁਲ।

Verse 18

देशवाग्बुद्धिसारूप्यमाचरन्विचरेत्सदा । श्रुतिस्मृत्युदितं सम्यक्साधुभिर्यश्च सेवितः

ਦੇਸ਼, ਬੋਲੀ ਅਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਸੁਰਤਾਲ ਬਣਾ ਕੇ ਸਦਾ ਜੀਵੇ ਤੇ ਵਿਚਰੇ। ਅਤੇ ਜੋ ਆਚਾਰ ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਰੇ।

Verse 19

तमाचारं निषेवेत नेहेतान्यत्र कर्हिचित् । येनास्य पितरो याता येन याताः पितामहाः

ਉਸੇ ਆਚਾਰ-ਪਰੰਪਰਾ ਦਾ ਹੀ ਸੇਵਨ ਕਰੇ; ਇੱਥੇ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰਾਹ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪਿਤਰ ਚਲੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਨਾਲ ਪਿਤਾਮਹ ਵੀ ਗਏ।

Verse 20

तेन यायात्सतां मार्गं तेन गच्छन्न दुष्यति । नित्यं स्वाध्यायशीलः स्यान्नित्यं यज्ञोपवीतवान्

ਉਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲੇ; ਉਸ ਰਾਹ ਤੁਰਦਿਆਂ ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਦਾ। ਨਿੱਤ ਸਵਾਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ ਅਤੇ ਨਿੱਤ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਧਾਰਣ ਕਰੇ।

Verse 21

सत्यवादी जितक्रोधो लोभमोहविवर्जितः । सावित्रीजाप निरतः श्राद्धकृन्मुच्यते गृही

ਜੋ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਸਤ੍ਯ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ, ਲੋਭ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ (ਗਾਯਤ੍ਰੀ) ਜਪ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਧ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

मातापित्रोर्हिते युक्तो ब्राह्मणस्य हिते रतः । दाता यज्वा देवभक्तो ब्रह्मलोके महीयते

ਜੋ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹੋਵੇ, ਦਾਨੀ ਹੋਵੇ, ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਭਕਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

त्रिवर्गसेवी सततं देवानां च समर्चनम् । कुर्यादहरहर्नित्यं नमस्येत्प्रयतः सुरान्

ਜੋ ਤ੍ਰਿਵਰਗ (ਧਰਮ-ਅਰਥ-ਕਾਮ) ਦਾ ਸੇਵਕ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਮਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਹਰ ਦਿਨ ਨਿੱਤ, ਯਤਨ ਨਾਲ, ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 24

विभागशीलः सततं क्षमायुक्तो दयालुकः । गृहस्थस्तु समाख्यातो न गृहेण गृही भवेत्

ਜੋ ਵੰਡਣ-ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ, ਸਦਾ ਖ਼ਿਮਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਦਇਆਲੂ ਹੋਵੇ, ਉਹੀ ਸੱਚਾ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਘਰ ਕਰਕੇ ਹੀ ਉਹ ਗ੍ਰਿਹੀ (ਆਸਕਤ) ਨਾ ਬਣੇ।

Verse 25

क्षमा दया च विज्ञानं सत्यं चैव दमः शमः । अध्यात्मनित्यता ज्ञानमेतद्ब्राह्मणलक्षणम्

ਖ਼ਿਮਾ, ਦਇਆ, ਵਿਵੇਕ, ਸਤ੍ਯ, ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਦਮ ਅਤੇ ਮਨ-ਸ਼ਮ; ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤਤਾ ਤੇ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ—ਇਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 26

एतस्मान्न प्रमाद्येत विशेषेण द्विजोत्तमः । यथाशक्ति चरन्धर्म्मं निंदितानि विवर्जयेत्

ਇਸ ਵਿਚ ਕਦੇ ਪ੍ਰਮਾਦ ਨਾ ਕਰੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮ। ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਧਰਮ ਆਚਰੇ ਅਤੇ ਨਿੰਦਿਤ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੇ।

Verse 27

विधूय मोहकलिलं लब्ध्वा योगमनुत्तमम् । गृहस्थो मुच्यते बंधान्नात्र कार्याविचारणा

ਮੋਹ ਦੇ ਕੀਚੜ ਨੂੰ ਝਾੜ ਕੇ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਯੋਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਵੀ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿਚ ਸੰਦੇਹ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।

Verse 28

विगर्हित जय क्षेप हिंसा बंधवधात्मनाम् । अन्यमन्यु समुत्थानां दोषाणां मर्षणं क्षमा

ਖ਼ਿਮਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਹਿ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਨਿੰਦਾ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ, ਤਾਨਾ-ਮਾਰਨਾ, ਹਿੰਸਾ, ਕੈਦ ਅਤੇ ਵਧ।

Verse 29

स्वदुःखेष्वेव कारुण्यं परदुःखेषु सौहृदम् । दयेति मुनयः प्राहुः साक्षाद्धर्मस्य साधनम्

ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਦੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸੌਹਾਰਦ—ਮੁਨੀ ਇਸੇ ਨੂੰ ‘ਦਇਆ’ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਧਰਮ-ਆਚਰਨ ਦਾ ਸਿੱਧਾ ਸਾਧਨ ਹੈ।

Verse 30

चतुर्दशानां विद्यानां धारणा हि परार्थतः । विज्ञानमिति तद्विद्याद्येन धर्मो विवर्धते

ਚੌਦਾਂ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਰਉਪਕਾਰ ਲਈ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸੱਚਾ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਧਰਮ ਵਧਦਾ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 31

अधीत्य विधिवद्विद्यामर्थं चैवोपलभ्यते । धर्मकार्याणि कुर्वीत ह्येतद्विज्ञानमुच्यते

ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਦਿਆ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਅਰਥ ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਜ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ‘ਵਿਜ਼੍ਞਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

सत्येन लोकं जयति सत्यं तत्परमं पदम् । यथा भूता प्रमादं तु सत्यमाहुर्मनीषिणः

ਸੱਚ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਸੱਚ ਹੀ ਪਰਮ ਪਦ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਮਨੀਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੱਚ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥਤਾ ਹੈ, ਝੂਠ ਪ੍ਰਮਾਦ ਹੈ।

Verse 33

दमः शरीरोपरतिः शमः प्रज्ञाप्रसादतः । अध्यात्ममक्षरं विद्या यत्र गत्वा न शोचति

ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰੀ-ਸੰਯਮ), ਸ਼ਰੀਰਕ ਭੋਗਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ਮ (ਅੰਤਰ ਸ਼ਾਂਤੀ)—ਇਹ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਤਮ-ਵਿਦਿਆ ਅਕਸ਼ਰ ਤੱਤ ਹੈ; ਜਿਸ ਨੂੰ ਪਾ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 34

यया स देवोभगवान्विद्यया विद्यते परः । साक्षादेव हृषीकेशस्तज्ज्ञानमिति कीर्तितम्

ਉਹ ਗਿਆਨ ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਹੀ ਹ੍ਰਿਸ਼ੀਕੇਸ਼ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਆਪ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੱਤ-ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

तन्निष्ठस्तत्परो विद्वान्नित्यमक्रोधनः शुचिः । महायज्ञपरो विप्रो लभते तदनुत्तमम्

ਉਸ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ, ਉਸ ਪਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਵਿਦਵਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣ—ਸਦਾ ਅਕ੍ਰੋਧੀ ਤੇ ਸ਼ੁੱਧ—ਮਹਾਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਅਨੁੱਤਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

धर्मस्यायतनं यत्नाच्छरीरं परिपालयेत् । नहि देहं विना विष्णुः पुरुषैर्विद्यतेपरः

ਧਰਮ ਦਾ ਆਸਨ ਸਮਝ ਕੇ ਦੇਹ ਦੀ ਯਤਨ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਪੁਰਸ਼ ਪਰਮ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਜਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।

Verse 37

नित्यं धर्मार्थकामेषु युज्येत नियतो द्विजः । न धर्मवर्जितं काममर्थं वा मनसा स्मरेत्

ਨਿਯਮਿਤ ਦ੍ਵਿਜ ਸਦਾ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਕਾਮ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹੇ; ਧਰਮ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਾਮ ਜਾਂ ਧਨ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਸੋਚੇ।

Verse 38

सीदन्नपि हि धर्मेण न त्वधर्मं समाचरेत् । धर्मो हि भगवान्देवो गतिः सर्वेषु जंतुषु

ਕਲੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੀ ਰਹੇ, ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਭਗਵਾਨ ਦੇਵ ਹੈ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਹੈ।

Verse 39

भूतानांप्रियकारीस्यान्नपरद्रो हकर्मधीः । न वेददेवतानिंदां कुर्य्यात्तैश्च न संवसेत्

ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਪ੍ਰੀਤਿਕਾਰਕ ਕਰਮ ਕਰੇ, ਪਰਾਏ ਨਾਲ ਦ੍ਰੋਹ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨ ਨਾ ਲਾਏ। ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਨਾ ਰੱਖੇ।

Verse 40

यस्त्विमं नियतो मर्त्यो धर्माध्यायं पठेच्छुचिः । अध्यापयेच्छ्रावयेद्वा ब्रह्मलोके महीयते

ਪਰ ਜੋ ਨਿਯਮਵਾਨ ਮਰਤਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ-ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਪਾਠ ਕਰੇ—ਜਾਂ ਪੜ੍ਹਾਵੇ ਜਾਂ ਸੁਣਾਵੇ—ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਦਾ ਚੌਵੰਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।