Adhyaya 48

Verse 1

युधिष्ठिर उवाच । कथा सर्वात्वियं प्रोक्ताप्रयागस्य महामुने । एवं मे सर्वमाख्याहि यथा च मम तारयेत्

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਇਹ ਸਮੂਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ। ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਾਓ ਕਿ ਮੇਰਾ ਉੱਧਾਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 2

मार्कंडेय उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि प्रोक्तं सर्वमिदं जगत् । ब्रह्माविष्णुस्तथेशानो देवता प्रभुरव्ययः

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਕਿਵੇਂ ਵਰਣਿਤ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਰੂਪ ਵਿੱਚ; ਉਹ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈ, ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ।

Verse 3

ब्रह्मा सृजति भूतानि स्थावरं जंगमं च यत् । तान्येतानि परो लोके विष्णुः पालयति प्रजाः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਰਚਦਾ ਹੈ—ਜੋ ਅਚਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਪਾਲਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਭੂ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 4

कल्पांते तत्समग्रं हि रुद्रः संहरते जगत् । न ददाति च नाध्येति न कदाचिद्विनश्यति

ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸੰਹਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਨਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਦੇ ਅਧਿਐਨ ਕਰਦਾ; ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 5

ईश्वरः सर्वभूतानां यः पश्यति स पश्यति । उत्तरेण प्रतिष्ठानादिदानीं ब्रह्म तिष्ठति

ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 6

महेश्वरो वटे भूत्वा तिष्ठते परमेश्वरः । ततो देवाः सगंधर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः

ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਦੇਵਤਾ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 7

रक्षंति परमं नित्यं पापकर्मपरायणान् । ये तु चान्ये च तिष्ठंति न यांति परमां गतिम्

ਉਹ ਸਦਾ ਪਾਪਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹਿਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਹੋਰ ਲੋਕ ਐਸੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।

Verse 8

युधिष्ठिर उवाच । अप्याह मे यथातत्त्वं यथैषां तिष्ठते श्रुतम् । केन वा कारणेनैव तिष्ठंति लोकसंमताः

ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਤੱਤ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਦੱਸੋ—ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਰੀਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਾਪਿਤ ਤੇ ਮੰਨੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ?”

Verse 9

मार्कंडेय उवाच । प्रयागे निवसंत्येते ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः । कारणं तु प्रवक्ष्यामि शृणु तत्त्वं युधिष्ठिर

ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਿੰਨੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ—ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਤੂੰ ਤੱਤ-ਸੱਚ ਸੁਣ।

Verse 10

पंचयोजनविस्तीर्णं प्रयागस्य तु मंडलम् । तिष्ठंति रक्षणार्थाय पापकर्मनिवारणाः

ਪ੍ਰਯਾਗ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਡਲ ਪੰਜ ਯੋਜਨ ਤੱਕ ਵਿਸਤਾਰ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਾਪਕਰਮ ਨਿਵਾਰਨ ਵਾਲੇ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਡਟੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 11

तस्मिंस्तु स्वल्पकं पापं नरके पातयिष्यति । एवं ब्रह्मा च विष्णुश्च प्रयागे समहेश्वरः

ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਪਾਪ ਵੀ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਡਿਗਾ ਦੇਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਯਾਗ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਸਮੇਤ, ਸਦਾ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 12

सप्तद्वीपाः समुद्राश्च पर्वताश्च महीतले । तिष्ठंति ध्रियमाणाश्च यावदाभूतसंप्लवम्

ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਟਲ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪ, ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਪਰਬਤ—ਸਭ ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਅਡਿੱਗ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

ये चान्ये बहवः सर्वे तिष्ठंति च युधिष्ठिर । पृथिवीस्थानमारभ्य निर्मितं दैवतैस्त्रिभिः

ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤੇ ਸਾਰੇ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਸਭ ਉੱਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਧਰਤੀ-ਲੋਕ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਉਹ ਧਾਮ ਤਿੰਨ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਰਚਿਆ ਹੈ।

Verse 14

प्रजापतेरिदं क्षेत्रं प्रयागमिति विश्रुतम् । एतत्पुण्यं पवित्रं च प्रयागं तु युधिष्ठिर

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦਾ ਇਹ ਖੇਤਰ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ।

Verse 15

स्वराज्यं कुरु राजेंद्र भ्रातृभिः सहितो भव

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਆਪਣਾ ਸਵਰਾਜ ਕਾਇਮ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਏਕਤਾ ਨਾਲ ਰਹਿ।

Verse 48

इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये । अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਦਾ ਅਠਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।