Adhyaya 43
Glorification of Prayāga (The Gaṅgā–Yamunā Confluence)
ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਗੰਗਾ–ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਉੱਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਣਨਾ, ਜਾਂ ਉੱਥੋਂ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣਾ ਵੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਧੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਨਿਯਮ-ਸੰਯਮ ਨਾਲ ਸਨਾਨ, ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਭਾਵਨਾ। ਲੋਭ ਜਾਂ ਮੋਹ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕਰਮ ਫਲਹੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਅਣਗੌਲੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਲਈ ਨਰਕ-ਫਲ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ। ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਕੌਸਮਿਕ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਵਰਣਿਤ ਹੈ: ਦੇਵਤਾ, ਰਿਸ਼ੀ, ਪਿਤਰ, ਨਾਗ ਅਤੇ ਹਰਿ ਇੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਮਰ ਵਟ-ਮੂਲ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪ੍ਰਲਯ-ਸਮੇਂ ਦੀ ਯਾਦ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ-ਧਾਮ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ, ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਾਤਨ, ਉਰਵਸ਼ੀ-ਤਟ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਸ਼ਵਮੇਧਕ ਆਦਿ ਉਪਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਲੈ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ/ਰਾਜਸੂਯ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਗੰਗਾ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਾਰਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ।
Shlokas
Verse 1
युधिष्ठिर उवाच । यथा प्रयागस्य मुने माहात्म्यं कथितं त्वया । तथातथा प्रमुच्येऽहं सर्वपापैर्न संशयः
ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਪ੍ਰਯਾਗ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤਿਵੇਂ ਮੈਂ ਕਦਮ ਕਦਮ ਤੇ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 2
भगवन्केन विधिना गंतव्यं धर्मनिश्चयैः । प्रयागे यो विधिः प्रोक्तः तन्मे ब्रूहि महामुने
ਹੇ ਭਗਵਨ, ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਲੋਕ ਕਿਹੜੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣ? ਪ੍ਰਯਾਗ ਲਈ ਜੋ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ।
Verse 3
मार्कंडेय उवाच । कथयिष्यामि ते वत्स तीर्थयात्राविधिक्रमम् । यो गच्छेतकुरुश्रेष्ठ प्रयागं देवसंयुतम्
ਮਾਰਕੰਡੇਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਵਤਸ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਅਤੇ ਕ੍ਰਮ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੋਈ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਤ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 4
बलीवर्दसमारूढः शृणु तस्यापि यत्फलम् । वसते नरके घोरे गवां क्रोधे सुदारुणे
ਬਲੀਵਰਦ (ਬੈਲ) ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ—ਉਸ ਕਰਮ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਸੁਣ। ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਮਕ ਅਤਿ ਕਠੋਰ ‘ਗਵਾਂ-ਕ੍ਰੋਧ’ ਵਿੱਚ।
Verse 5
सलिलं च न गृह्णंति पितरस्तस्य देहिनः । यस्तु पुत्रांस्तथा बालान्स्नापयेत्पाययेत्तथा
ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਲਈ ਪਿਤਰ ਜਲ ਤੱਕ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਜੋ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਨਿੱਕੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨ੍ਹਲਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਪਿਲਾਉਂਦਾ ਨਹੀਂ।
Verse 6
यथात्मनस्तथा सर्वान्दानं विप्रेषु दापयेत् । ऐश्वर्यलोभान्मोहाद्वा गच्छेद्यानेन यो नरः
ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝੇ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦਿਵਾਏ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਐਸ਼ਵਰਯ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਜਾਂ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਇਸ ਯਾਤਰਾ-ਮਾਰਗ ਤੇ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਇਸ ਦਾ ਸੱਚਾ ਉਦੇਸ਼ ਗੁਆ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 7
निष्फलं तस्य तत्तीर्थं तस्माद्यानं परित्यजेत् । गंगायमुनयोर्मध्ये यस्तु कन्यां प्रयच्छति
ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਤੀਰਥ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਐਸੀ ਯਾਤਰਾ ਤਿਆਗ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਨਿਆ ਦਾ ਦਾਨ (ਵਿਵਾਹ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੱਚਾ ਪੁੰਨਵਾਨ ਹੈ।
Verse 8
आर्षेण तु विधानेन यथाविभवसंभवम् । न पश्यति यमं घोरं नरकं तेन कर्मणा
ਪਰ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਮੁਤਾਬਕ ਕਰਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਯਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕਰਮ ਕਰਕੇ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ।
Verse 9
उत्तरान्स कुरून्गत्वा मोदते कालमक्षयम् । पुत्रांस्तु दारांल्लभते धार्मिकान्नयसंयुतान्
ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂਆਂ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਅਖੰਡ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧਰਮੀ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਧਰਮਪਾਲਣ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
Verse 10
तत्र दानं प्रदातव्यं यथाविभवसंभवम् । तेन तीर्थफलैनैव वर्द्धते नात्र संशयः
ਉੱਥੇ ਦਾਨ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਤੇ ਯੋਗਤਾ ਅਨੁਸਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨਾਲ ਤੀਰਥ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
Verse 11
स्वर्गे तिष्ठति राजेंद्र यावदाभूतसंप्लवम् । वटमूलं समाश्रित्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत्
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਵਟ-ਵ੍ਰਿੱਖ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 12
सर्वलोकानतिक्रम्य रुद्रलोकं च गच्छति । तत्र ते द्वादशादित्यास्तपंते रुद्रमाश्रिताः
ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਉਹ ਰੁਦ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।
Verse 13
निर्दहंति जगत्सर्वं वटमूलं न दह्यते । नष्टचंद्रार्कपवनं यदा चैकार्णवं जगत्
ਜਦੋਂ ਅੱਗ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਤਦ ਵੀ ਵਟ-ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਮੂਲ ਨਹੀਂ ਸੜਦੇ। ਅਤੇ ਜਦ ਚੰਦ੍ਰਮਾ, ਸੂਰਜ ਤੇ ਪਵਨ ਲੁਪਤ ਹੋ ਜਾਣ, ਜਗਤ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣ ਜਾਵੇ—ਤਦ ਵੀ ਉਹ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 14
स्वपित्यत्रैव वै विष्णुर्जायमानः पुनः पुनः । देवदानवगंधर्व ऋषयः सिद्धचारणाः
ਇਥੇ ਹੀ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਬਾਰੰਬਾਰ ਸ਼ਯਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਇਥੇ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ, ਗੰਧਰਵ, ਰਿਸ਼ੀ, ਸਿੱਧ ਅਤੇ ਚਾਰਣ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ।
Verse 15
सदा सेवंति तत्तीर्थं गंगायमुनसंगमे । तत्र गच्छंति राजेंद्र प्रयागे संयुतं च यत्
ਉਹ ਸਦਾ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਵਾਲੇ ਉਸ ਤੀਰਥ ਦਾ ਸੇਵਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ, ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਉਹ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨਾਮਕ ਉਸ ਏਕਤ੍ਰ ਸੰਗਮ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
Verse 16
तत्र ब्रह्मादयो देवा दिशश्चैव दिगीश्वराः । लोकपालाश्च साध्याश्च पितरो लोकसंमताः
ਉਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਸਨ, ਅਤੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਦਿਗੀਸ਼ਵਰਾਂ ਸਮੇਤ ਵੀ। ਲੋਕਪਾਲ, ਸਾਧ੍ਯ ਅਤੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮਾਨੇ ਹੋਏ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਵੀ ਉਥੇ ਸਨ।
Verse 17
सनत्कुमारप्रमुखास्तथैव परमर्षयः । अंगिरप्रमुखाश्चैव तथा ब्रह्मर्षयः परे
ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨਤਕੁਮਾਰ ਆਦਿ ਪਰਮਰਿਸ਼ੀ ਉਥੇ ਸਨ। ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਆਦਿ ਅਗੇਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ, ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੇ ਦਰਜੇ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਿਕ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
Verse 18
तथा नागाश्च सिद्धाश्च सुपर्णाः खेचराश्च ये । सरितः सागराः शैला नागा विद्याधरास्तथा
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਗ, ਸਿੱਧ, ਸੁਪਰਨ ਅਤੇ ਜੋ ਜੋ ਆਕਾਸ਼-ਗਾਮੀ ਜੀਵ ਹਨ; ਨਦੀਆਂ, ਸਮੁੰਦਰ, ਪਹਾੜ, ਅਤੇ ਨਾਗ ਤੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਭੀ।
Verse 19
हरिश्च भगवानास्ते प्रजापतिपुरस्कृतः । गंगायमुनयोर्मध्ये पृथिव्या जघनं स्मृतम्
ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਹਰਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਸਦੇ ਹਨ। ਗੰਗਾ ਤੇ ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਦੇਸ਼ ਧਰਤੀ ਦੀ ‘ਕਟਿ’ (ਜਘਨ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 20
प्रयागं राजशार्दूल त्रिषुलोकेषु विश्रुतम् । ततः पुण्यतमं नास्ति त्रिषुलोकेषु भारत
ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ, ਪ੍ਰਯਾਗ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਭਾਰਤ, ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪੁਣ੍ਯਦਾਇਕ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ।
Verse 21
श्रवणात्तस्य तीर्थस्य नामसंकीर्तनादपि । मृत्तिका लंभनाद्वापि नरः पापात्प्रमुच्यते
ਉਸ ਤੀਰਥ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ, ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਭੀ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 22
तत्राभिषेकं यः कुर्य्यात्संगमे संशितव्रतः । तुल्यं फलमवाप्नोति राजसूयाश्वमेधयोः
ਜੋ ਕੋਈ ਸੰਯਮਿਤ ਵਰਤ ਵਾਲਾ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਯਮ ਧਾਰ ਕੇ, ਉੱਥੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਰਾਜਸੂਯ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 23
न वेदवचनात्तात न लोकवचनादपि । मतिरुत्क्रमणीया ते प्रयागगमनं प्रति
ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਨਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਡੋਲਣ ਦੇਯੀਂ; ਪ੍ਰਯਾਗ ਜਾਣ ਦੀ ਤੇਰੀ ਭਾਵਨਾ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 24
दशतीर्थसहस्राणि षष्टिकोट्यस्तथापराः । येषां सान्निध्यमत्रैव कीर्तनात्कुरुनंदन
ਹੇ ਕੁਰੂਨੰਦਨ, ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਤੀਰਥ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੱਠ ਕਰੋੜ ਵੀ—ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਦਾ ਸਾਨ্নਿਧ੍ਯ ਇੱਥੇ ਹੀ ਕੇਵਲ ਕੀਰਤਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 25
या गतिर्योगयुक्तस्य सदुत्थस्य मनीषिणः । सा गतिस्त्यजतः प्राणान्गंगायमुनसंगमे
ਜੋ ਗਤੀ ਯੋਗ-ਯੁਕਤ, ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਗਤੀ ਗੰਗਾ-ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਸੰਗਮ ਤੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
Verse 26
तेन जीवंति लोकेऽस्मिन्यत्र यत्र युधिष्ठिर । ये प्रयागं न संप्राप्तास्त्रिषु लोकेषु विश्रुतम्
ਹੇ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਭਟਕਦੇ ਹੋਏ ਜੀਊਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਯਾਗ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ।
Verse 27
एवं दृष्ट्वा तु तत्तीर्थं प्रयागं परमं पदम् । मुच्यते सर्वपापेभ्यः शशांक इव राहुणा
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਤੀਰਥ ਪ੍ਰਯਾਗ—ਸਰਵੋਚ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ—ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਹੂ ਤੋਂ ਛੁਟ ਕੇ ਚੰਦ੍ਰਮਾ।
Verse 28
कंबलाश्वतरौ नागौ यमुना दक्षिणे तटे । तत्र स्नात्वा च पीत्वा च मुच्यते सर्वपातकैः
ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਤਰ—ਇਹ ਦੋ ਨਾਗ—ਯਮੁਨਾ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਤਟ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 29
तत्र गत्वा तु तत्स्थानं महादेवस्य धीमतः । नरस्तारयते सर्वान्दशातीतान्दशापरान्
ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਸਭਨਾਂ ਨੂੰ ਤਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਦਸ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਦਸ ਦੇ ਪਾਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ।
Verse 30
कृत्वाभिषेकं तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत् । स्वर्गलोकमवाप्नोति यावदाभूतसंप्लवम्
ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 31
पूर्वपार्श्वे तु गंगायां त्रिषु लोकेषु भारत । कूपं चैव तु सामुद्रं प्रतिष्ठानं तु विश्रुतम्
ਹੇ ਭਾਰਤ, ਗੰਗਾ ਦੇ ਪੂਰਬੀ ਪਾਸੇ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਕੂਆਂ ਹੈ—ਸਮੁਦ੍ਰ-ਕੂਪ—ਜੋ ‘ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵਿਖਿਆਤ ਹੈ।
Verse 32
ब्रह्मचारी जितक्रोधस्त्रिरात्रं यदि तिष्ठति । सर्वपापविशुद्धात्मा सोऽश्वमेधफलं लभेत्
ਜੇ ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ, ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਤੱਕ (ਇਹ ਵਰਤ) ਨਿਭਾਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 33
उत्तरेण प्रतिष्ठानाद्भागीरथ्यास्तु पूर्वतः । हंसप्रपतनं नाम तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम्
ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾਨ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਪੂਰਬ ਪਾਸੇ ‘ਹੰਸ-ਪ੍ਰਪਤਨ’ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।
Verse 34
अश्वमेधफलं तस्मिन्स्नातमात्रस्य भारत । यावच्चन्द्रश्च सूर्यश्च तावत्स्वर्गे महीयते
ਹੇ ਭਾਰਤ! ਉਸ ਥਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤੱਕ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਣ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 35
उर्वशीपुलिने रम्ये विपुले हंसपांडुरे । सलिलैस्तर्प्पयेद्यस्तु पितॄंस्तत्र विमत्सरः
ਜੋ ਕੋਈ ਈਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਹੰਸਾਂ ਵਾਂਗ ਧਵਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁੰਦਰ ਉਰਵਸ਼ੀ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਉਹ ਉਥੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 36
षष्टिवर्षसहस्राणि षष्टिवर्षशतानि च । सेवते पितृभिः सार्द्धं स्वर्गलोकं नराधिप
ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ! ਉਹ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦਾ ਭੋਗ ਸੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਅਗੇ ਹੋਰ ਛੇ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 37
पूज्यते सततं तत्र ऋषिगंधर्वकिन्नरैः । ततः स्वर्गपरिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा दिवश्च्युतः
ਉਥੇ ਉਸ ਦੀ ਸਦਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਅਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਜਦ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਮ-ਫਲ ਖ਼ਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਦਿਵ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚੁੱਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 38
उर्वशीसदृशीनां तु कन्यानां लभते शतम् । गवां शतसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिप
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਹ ਉਰਵਸ਼ੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੌ ਕੁਆਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਲੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਤੇ ਮਾਲਕ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 39
कांचीनूपुरशब्देन सुप्तोऽसौ प्रतिबुध्यते । भुक्त्वा तु विपुलान्भोगांस्तत्तीर्थं लभते पुनः
ਰਤਨ ਜੜੀ ਕਾਂਚੀ ਅਤੇ ਨੂਪੁਰਾਂ ਦੀ ਝੰਕਾਰ ਨਾਲ ਉਹ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਵਿਸ਼ਾਲ ਭੋਗ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਉਹੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
Verse 40
कुशासनधरो नित्यं नियतः संयतेंद्रियः । एककालं तु भुंजानो मासं भोगपतिर्भवेत्
ਜੋ ਨਿੱਤ ਕੁਸ਼ਾ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਦਾ, ਨਿਯਮਿਤ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਇਕ ਮਹੀਨੇ ਲਈ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 41
सुवर्णालंकृतानां तु नारीणां लभते शतम् । पृथिव्यामासमुद्रायां महाभोगपतिर्भवेत्
ਉਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੌ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ-ਘੇਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾਨ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 42
दशग्रामसहस्राणां भोक्ता भवति भूमिपः । धनधान्यसमायुक्तो दाता भवति नित्यशः
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਰਾਜਾ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਦਾ ਭੋਗਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਧਨ ਤੇ ਧਾਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਾਤਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।
Verse 43
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे प्रयागमाहात्म्ये त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ‘ਪ੍ਰਯਾਗ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਤ੍ਰਿਚਤਵਾਰਿੰਸ਼ਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 44
उपोष्य योगयुक्तश्च ब्रह्मज्ञानमवाप्नुयात् । कोटितीर्थं समासाद्य यस्तु प्राणान्परित्यजेत्
ਉਪਵਾਸ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਯੋਗ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਯੁਕਤ ਰਹਿ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਹਮ-ਜ੍ਞਾਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜੋ ਕੋਈ ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉੱਥੇ ਪ੍ਰਾਣ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ…
Verse 45
कोटिवर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । ततः स्वर्गात्परिभ्रष्टः क्षीणकर्म्मा दिवश्च्युतः
ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸਵਰਗਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ—ਪੁਣ੍ਯ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਣ ਕਰਕੇ—ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ ਤੋਂ ਚ੍ਯੁਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 46
सुवर्णमणिमुक्ताढ्ये कुले भवति रूपवान् । ततो भोगवतीं गत्वा वासुकेरुत्तरेण तु
ਉਹ ਸੋਨੇ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਭੋਗਵਤੀ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ, ਵਾਸੁਕੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।
Verse 47
दशाश्वमेधकं तत्र तीर्थं तत्रापरं भवेत् । कृत्वाभिषेकं तु नरः सोऽश्वमेधफलं लभेत्
ਉੱਥੇ ਦਸ਼ਾਸ਼੍ਵਮੇਧਕ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਬੇਮਿਸਾਲ ਹੈ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉੱਥੇ ਅਭਿਸ਼ੇਕ (ਸਨਾਨ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 48
धनाढ्यो रूपवान्दक्षो दाता भवति धार्मिकः । चतुर्वेदेषु यत्पुण्यं सत्यवादिषु यत्फलम्
ਉਹ ਧਨਵਾਨ, ਸੁੰਦਰ, ਨਿਪੁਣ, ਦਾਨੀ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਬਣਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਧਿਐਨ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਵਾਦੀਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਵਾਲਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 49
अहिंसायां तु यो धर्म्मो गमनादेव तद्भवेत् । कुरुक्षेत्रसमा गंगा यत्रतत्रावगाह्यते
ਅਹਿੰਸਾ ਦਾ ਜੋ ਧਰਮ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗੰਗਾ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੈ—ਜਿੱਥੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਉਸ ਵਿੱਚ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਥਾਂ ਵੀ ਉਹੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 50
कुरुक्षेत्राद्दशगुणा यत्र सिंध्वा समागता । यत्र गंगा महाभागा बहुतीर्थतपोधना
ਉਹ ਥਾਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਨਾਲੋਂ ਦਸ ਗੁਣਾ ਵਧ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਸਿੰਧੂ ਆ ਕੇ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਭਾਗਾ ਗੰਗਾ ਹੈ, ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਤਪ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ।
Verse 51
सिद्धक्षेत्रं हि तज्ज्ञेयं नात्र कार्या विचारणा । क्षितौ तारयते मर्त्यान्नागांस्तारयतेऽप्यधः
ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸਿੱਧ-ਖੇਤਰ ਜਾਣੋ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਮਰਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇਠਾਂ ਨਾਗਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਧਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 52
दिवि तारयते देवांस्तेन सा त्रिपथा स्मृता । यावदस्थीनि गंगायां तिष्ठंति तस्य देहिनः
ਕਿਉਂਕਿ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਾਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤ੍ਰਿਪਥਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੇਹਧਾਰੀ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਗੰਗਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਲਈ ਉਹ ਪੁੰਨ ਅਤੇ ਉਤਥਾਨ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 53
तावद्वर्षसहस्राणि स्वर्गलोके महीयते । तीर्थानां तु परं तीर्थं नदीनामुत्तमा नदी
ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਇਹ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਹੈ।
Verse 54
मोक्षदा सर्वभूतानां महापातकिनामपि । सर्वत्र सुलभा गंगा त्रिषु स्थानेषु दुर्लभा
ਗੰਗਾ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ—ਮਹਾਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਭੀ—ਮੋਖਸ਼ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਹਰ ਥਾਂ ਸੁਲਭ ਹੈ, ਪਰ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦੁਰਲਭ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
Verse 55
गंगाद्वारे प्रयागे च गंगासागरसंगमे । तत्र स्नात्वा दिवं यांति ये मृतास्तेऽपुनर्भवाः
ਗੰਗਾਦ੍ਵਾਰ (ਹਰਿਦ੍ਵਾਰ), ਪ੍ਰਯਾਗ ਅਤੇ ਗੰਗਾ-ਸਾਗਰ ਸੰਗਮ ਵਿੱਚ—ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜੋ ਮਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਵ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।
Verse 56
सर्वेषां चैव भूतानां पापोपहतचेतसाम् । गतिमन्वेषमाणानां नास्ति गंगासमा गतिः
ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਪਾਪ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੋਜਦੇ ਹਨ—ਗੰਗਾ ਵਰਗੀ ਗਤੀ ਜਾਂ ਆਸਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।
Verse 57
पवित्राणां पवित्रं या मंगलानां च मंगलम् । महेश्वरशिरोभ्रष्टा सर्वपापहरा शुभा
ਜੋ ਪਵਿੱਤਰਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਗਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਮੰਗਲਮਈ ਹੈ—ਮਹੇਸ਼ਵਰ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਸ਼ਿਰ ਤੋਂ ਉਤਰੀ ਹੋਈ—ਉਹ ਸ਼ੁਭਾ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।