
Pilgrimage Itinerary: Jambū-path and Associated Tīrthas (Merit of Aśvamedha/Agniṣṭoma)
ਇਹ ਅਧਿਆਇ ਸਵਰਗ-ਖੰਡ ਵਿੱਚ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ਼ੁਭ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਕਰਕੇ ਜੰਬੂ-ਪਥ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ—ਇਹ ਪਥ ਪਿਤ੍ਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਯਾਤਰਾ-ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਦੁਲਿਕਾ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਅਗਸਤਿਆ ਦਾ ਆਸ਼੍ਰਮ, ਕਨਿਆਸ਼੍ਰਮ ਅਤੇ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ, ਯਯਾਤੀਪਤਨ, ਮਹਾਕਾਲ, ਕੋਟਿਤੀਰਥ, ਉਮਾਪਤੀ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਭਦ੍ਰਵਟ/ਈਸ਼ਾਨ ਆਦਿ ਦਰਸਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਨਿਯਮਿਤ ਆਹਾਰ, ਇਕਾਂਤ ਪ੍ਰਵੇਸ਼, ਪਿਤ੍ਰ-ਦੇਵ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਉਪਵਾਸ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ। ਫਲ ਸ਼੍ਰੌਤ ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ—ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨ ਅਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਣਪਤੀ-ਸਮਾਨ ਪਦ। ਨਰਮਦਾ ਵਿੱਚ ਤਰਪਣ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 1
वसिष्ठ उवाच । प्रदक्षिणमुपावृत्तो जंबूमार्गे समाविशेत् । जंबूमार्गं समाविश्य पितृदेवर्षिपूजितम्
ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁਭ ਦਾਹਿਣੇ ਪਾਸੇ ਮੁੜ ਕੇ ਜੰਬੂ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇ। ਜੰਬੂ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋ ਕੇ—ਜੋ ਪਿਤ੍ਰਾਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀ-ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੈ—ਅੱਗੇ ਵਧੇ।
Verse 2
अश्वमेधमवाप्नोति विष्णुलोकं च गच्छति । तत्रोष्य रजनीः पंच षष्ठकालेश्नुवन्नरः
ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪੰਜ ਰਾਤਾਂ ਵਾਸ ਕਰ ਕੇ, ਛੇਵੇਂ ਕਾਲ-ਚਕਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 3
न दुर्गतिमवाप्नोति सिद्धिं चाप्नोत्यनुत्तमाम् । जंबुमार्गादुपावृत्तो गच्छेत्तु दुलिकाश्रमम्
ਉਹ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਅਤੇ ਅਨੁੱਤਮ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜੰਬੂ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਮੁੜ ਕੇ, ਉਹ ਦੁਲਿਕਾ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 4
न दुर्गतिमवाप्नोति स्वर्गलोके च पूज्यते । अगस्त्याश्रममासाद्य पितृदेवार्चने रतः
ਉਹ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ ਅਤੇ ਸਵਰਗ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਜੋ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
Verse 5
त्रिरात्रोपोषितो राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत् । शाकवृत्तिः फलैर्वापि कौमारं विंदते परम्
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਰਾਤਾਂ ਉਪਵਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਉਹ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਕ-ਭੋਜਨ ਤੇ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ—ਜਾਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ—ਉਹ ਕੌਮਾਰ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
Verse 6
कन्याश्रमं समासाद्य श्रीपुष्टं लोकपूजितम् । धर्मारण्यं हि तत्पुण्यमाद्यं च पार्थिवर्षभ
ਕਨਿਆਸ਼੍ਰਮ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ—ਸ਼੍ਰੀ-ਪੁਸ਼ਟ, ਸੁਪੋਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ—ਉਹੀ ਧਰਮਾਰਣ੍ਯ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਤਿ ਪੁਣ੍ਯ ਅਤੇ ਆਦਿ-ਪਾਵਨ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ।
Verse 7
यत्र प्रविष्टमात्रो वै पापेभ्यो विप्रमुच्यते । अर्चयित्वा पितॄन्देवान्प्रयतो नियताशनः
ਜਿਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਕੇ, ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ (ਅੱਗੇ ਵਧੇ)।
Verse 8
सर्वकामसमृद्धस्य यज्ञस्य फलमश्नुते । प्रादक्षिण्यं ततः कृत्वा ययातिपतनं व्रजेत्
ਉਹ ਐਸੇ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਭ ਕਾਮਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰ ਕੇ ਯਯਾਤਿਪਤਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 9
हयमेधस्य यज्ञस्य फलमाप्नोति तत्र वै । महाकालमतो गच्छेन्नियतो नियताशनः
ਉੱਥੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਨਿਯਤ ਆਹਾਰ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਕਾਲ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 10
कोटितीर्थमुपस्पृश्य हयमेधफलं लभेत् । ततो गच्छेत धर्मज्ञ स्थानं तीर्थमुमापतेः
ਕੋਟਿਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਦੇ ਸਮਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਹੇ ਧਰਮ-ਜਾਣੂ, ਉਮਾਪਤੀ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ-ਸਥਾਨ ਵੱਲ ਜਾਵੇ।
Verse 11
नाम्ना भद्रवटं नाम त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्राभिगम्य चेशानं गोसहस्रफलं लभेत्
ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਭਦ੍ਰਵਟ’ ਨਾਮ ਦਾ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਈਸ਼ਾਨ (ਸ਼ਿਵ) ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਬਰਾਬਰ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
Verse 12
इति श्रीपाद्मे महापुराणे स्वर्गखंडे द्वादशोऽध्यायः
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਮਹਾਪੁਰਾਣ ਦੇ ਸਵਰਗਖੰਡ ਵਿੱਚ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
Verse 13
नर्मदां तु समासाद्य नदीं त्रैलोक्यविश्रुताम् । तर्पयित्वा पितॄन्देवानग्निष्टोमफलं लभेत्
ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਨਰਮਦਾ ਨਦੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਰਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।