Adhyaya 77

Verse 1

वैशंपायन उवाच । प्रभवत्ययमाकाशे नित्यं द्विजवर प्रभो । कोऽयं को वा प्रभावोस्य कुत्र जातो घृणीश्वरः

ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮਹਾਨ! ਇਹ ਸੱਤਾ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਨਿਤ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਕੌਣ ਹੈ? ਇਸ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਇਸ ਈਸ਼ਵਰ—ਸੂਰਜ—ਦਾ ਜਨਮ ਕਿੱਥੇ ਹੋਇਆ?

Verse 2

किं करोति हि कार्यं वै यतो रश्मिमयो भृशम् । देवैर्मुनिवरैस्सिद्धैश्चारणैर्दैत्यराक्षसैः

ਉਹ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਕਿਰਣਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ, ਮੁਨੀ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਸਿੱਧ, ਚਾਰਣ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਦੈਤ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵੀ ਮਾਨਦੇ ਹਨ?

Verse 3

निखिलैर्मानुषैः पूज्यः सदैव ब्राह्मणादिभिः । व्यास उवाच । परमं ब्रह्मणस्तेजो ब्रह्मदेहाद्विनिस्सृतम्

ਉਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਆਦਿ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਅਤਿਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਤੇਜ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ…’

Verse 4

साक्षाद्ब्रह्ममयं विद्धि धर्मकामार्थमोक्षदम् । मयूखैर्निर्मलैः कूटमतिचंडं सुदुःसहम्

ਇਸ ਨੂੰ ਸਾਖਾਤ ਬ੍ਰਹਮ-ਮਯ ਹੀ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਨਿਰਮਲ ਕਿਰਣਾਂ ਵਕਰੀ ਬੁੱਧੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਚੰਡ, ਹਠੀ ਅਤੇ ਸਹਿਣ-ਅਸਹਿਣ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 5

दृष्ट्वा प्रदुद्रुवुर्लोकाः करैश्चंडैः प्रपीडिताः । ततश्च सागराः सर्वे वरनद्यो नदादयः

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਲੋਕ ਚੰਡ ਹੱਥਾਂ ਦੀ ਪੀੜ ਨਾਲ ਘਬਰਾਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਦੌੜ ਪਏ। ਤਦੋਂ ਸਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ, ਉੱਤਮ ਨਦੀਆਂ, ਨਾਲੇ-ਝਰਨੇ ਆਦਿ ਵੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 6

शुष्यंति जंतवस्तत्र म्रियंते चातुरा जनाः । अथ शक्रादयो देवा ब्रह्माणं समुपागताः

ਉਥੇ ਜੀਵ ਸੁੱਕਣ ਲੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਚਤੁਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮਰਨ ਲੱਗੇ। ਤਦੋਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 7

इममर्थं तदा प्रोचुर्देवांश्च विधिरब्रवीत् । आदिर्ब्रह्मतनोर्देवाः सत्त्वगो जनकः प्रभुः

ਉਸ ਵੇਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੀ, ਅਤੇ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਤਨ ਤੋਂ ਆਦਿ ਪ੍ਰਭੂ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ—ਜਨਕ, ਪਾਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਸਵਾਮੀ ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।”

Verse 8

अयं रजोमयः साक्षात्सुधांशुस्तनुमध्यगः । एताभ्यां पालिता लोकास्त्रैलोक्ये सचराचराः

ਇਹ ਸਾਖਾਤ ਰਜੋਗੁਣ-ਮਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਧਾਂਸ਼ੁ ਚੰਦਰਮਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦੇਹ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨਾਲ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜਗਤ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 9

दिव्योपपादका देवा ये वात्रैव जरायुजाः । अंडजाः स्वेदजाश्चैव ये वात्रैवोद्भिज्जादयः

ਜੋ ਦੇਵ ਦਿਵ੍ਯ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੋ ਇਥੇ ਹੀ ਜਰਾਯੁਜ (ਗਰਭ ਤੋਂ) ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਡਜ (ਅੰਡੇ ਤੋਂ) ਅਤੇ ਸ੍ਵੇਦਜ (ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ) ਜਨਮੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਇਥੇ ਹੀ ਉਦਭਿਜ (ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਅੰਕੁਰਿਤ) ਆਦਿ—ਸਭ ਇਥੇ ਹੀ ਵਿਦਮਾਨ ਹਨ।

Verse 10

सूर्यस्यास्य प्रभावं तु वक्तुमेव न शक्नुमः । अनेन रक्षिता लोका जनिताः पालिता ध्रुवम्

ਇਸ ਸੂਰਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਕਹਿਣ ਤੱਕ ਸਮਰਥ ਨਹੀਂ। ਇਸੀ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ, ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 11

अस्यैव सदृशो नास्ति सर्वेषां परिरक्षणात् । यं च दृष्ट्वाप्युषःकाले पापराशिः प्रलीयते

ਸਭ ਦੀ ਪਰਿਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਕਰਕੇ ਇਸ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਸ਼ਾਕਾਲੇ (ਸਵੇਰ ਵੇਲੇ) ਦੇਖ ਲੈਣ ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਢੇਰ ਭੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 12

तमाराध्य जना मोक्षं साधयंति द्विजातयः । संध्योपासनकाले तु विप्रा ब्रह्मविदः किल

ਉਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਕਰਕੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ ਜਨ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਧ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 13

उद्बाहवो भवंत्येव ते च देवप्रपूजिताः । अस्यैव मंडलस्थां च देवीं संध्यास्वरूपिणीं

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਉਦ੍ਬਾਹ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੰਡਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੰਧਿਆ-ਸਰੂਪিণੀ ਦੇਵੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 14

समुपास्य द्विजास्सर्वे लभंते स्वर्गमोक्षकौ । धरायां पतितोच्छिष्टाः पूतास्ते चास्य रश्मिभिः

ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸਾਰੇ ਦਵਿਜ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖ ਦੋਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਅਵਸ਼ੇਸ਼ ਵੀ ਉਸ ਦੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

संध्योपासनमात्रेण कल्मषात्पूततां व्रजेत् । दृष्ट्वा चांडालकं गोघ्नं पतितं कुष्ठसंगतम्

ਕੇਵਲ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਾਪ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਡਾਲ, ਗੋਘਾਤਕ, ਪਤਿਤ ਜਾਂ ਕੋਢੀ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨਾਸ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

Verse 16

महापातकसंकीर्णमुपपातकसंवृतम् । पश्यंति ये नरास्सूरं ते पूता गुरुकिल्बिषात्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਦਾਗ਼ਦਾਰ ਅਤੇ ਉਪਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ—ਉਹ ਜੋ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਵੀ ਪਵਿਤ੍ਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

अस्योपासनमात्रेण सर्वरोगात्प्रमुच्यते । नांधत्वं न च दारिद्र्यं दुःखं न च शोच्यताम्

ਇਸ ਦੀ ਕੇਵਲ ਉਪਾਸਨਾ ਮਾਤਰ ਨਾਲ ਸਭ ਰੋਗਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਅੰਧਾਪਣ ਰਹੇਗਾ, ਨਾ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ, ਨਾ ਦੁੱਖ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਲਾਪ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 18

लभते च इहामुत्र समुपास्य विरोचनम् । अदृष्टा नैव लोकैश्च देवा हरिहरादयः

ਵਿਰੋਚਨ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਹਰੀ ਤੇ ਹਰ ਆਦਿ ਦੇਵ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੱਖ ਦਿਸਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 19

ध्यानरूपप्रगम्यास्ते दृष्टो देवो ह्ययं स्मृतः । देवा ऊचुः । अस्तु प्रसादनाराध्यश्चास्तूपासनपूजनम्

ਤੂੰ ਧਿਆਨ-ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਯੋਗ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪ੍ਰਭੂ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਿਤ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵ ਬੋਲੇ: “ਐਸਾ ਹੀ ਹੋਵੇ—ਕਿਰਪਾ ਦੇਣ ਲਈ ਇਸ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਹੋਵੇ, ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਤੇ ਪੂਜਾ-ਵਿਧੀ ਚੱਲੇ।”

Verse 20

अस्यैव दर्शनं ब्रह्मन्प्रलयानलसंमितम् । सर्वे नरादयस्सत्वा मृतावस्थां गता भुवि

ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਇਸ ਦਾ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਆਦਿ ਸਭ ਜੀਵ ਮ੍ਰਿਤ-ਸਮ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ ਹਨ।

Verse 21

अस्य तेजःप्रभावेण प्रणष्टास्सागरादयः । न समर्था वयं सोढुं कथमन्ये पृथग्जनाः

ਇਸ ਦੇ ਤੇਜ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਸਮੁੰਦਰ ਆਦਿ ਵੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਇਸ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ—ਫਿਰ ਹੋਰ ਸਧਾਰਣ ਜੀਵ ਕਿਵੇਂ ਸਹਿ ਸਕਣਗੇ?

Verse 22

तस्मात्तवप्रसादाच्च पूजयामो यथा रविम् । यजंति च नरा भक्त्या तदुपायो विधीयताम्

ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਪੂਜਦੇ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਲੋਕ ਵੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪੂਜਦੇ ਹਨ—ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਯਥੋਚਿਤ ਉਪਾਯ/ਵਿਧਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰ।

Verse 23

देवानां वचनं श्रुत्वा गतो ब्रह्मखगेश्वरम् । गत्वा स्तोतुं समारेभे सर्वलोकहिताय वै

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕੋਲ ਗਿਆ—ਖਗਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ; ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਸਤੁਤੀ ਆਰੰਭੀ।

Verse 24

देवत्वं सर्वलोकस्य चक्षुर्भूतो निरामयः । ब्रह्मरूपधरः साक्षाद्दुष्प्रेक्ष्यः प्रलयानलः

ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯਤਾ ਹੈ—ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ, ਰੋਗ-ਰਹਿਤ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਪ੍ਰਲਯ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦੇਖਣੇ ਨੂੰ ਦੁਸ਼ਕਰ ਹੈ।

Verse 25

सर्वदेवस्थितस्त्वं हि सदा वायुसखस्तनौ । अन्नादिपाचनं त्वत्तो जीवनं च भवेद्ध्रुवम्

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਜੋਂ ਵੱਸਦਾ ਹੈਂ, ਸਦਾ ਦੇਹ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਾਣ-ਵਾਯੂ ਦਾ ਸਖਾ। ਅੰਨ ਆਦਿ ਦਾ ਪਚਾਉਣਾ ਤੇ ਜੀਵਨ ਦਾ ਧਾਰਣ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

उत्पत्तिप्रलयौ देव त्वमेको भुवनेश्वरः । त्वदृते सर्वलोकानां दिनैकं नास्ति जीवनम्

ਹੇ ਦੇਵ! ਉਤਪੱਤੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ—ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੋ ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਕ ਦਿਨ ਭਰ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਹੀਂ।

Verse 27

प्रभुस्त्वं सर्वलोकानां त्राता गोप्ता पिता प्रसूः । चराचराणां सर्वेषां त्वत्प्रसादाद्धृतं जगत्

ਤੂੰ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ—ਤ੍ਰਾਤਾ, ਗੋਪਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ। ਚਰ-ਅਚਰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਜਗਤ ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਹੈ।

Verse 28

देवेषु त्वत्समो नास्ति भगवंस्त्वखिलेषु च । सर्वत्र तेऽस्ति सद्भावस्त्वयैव धारितं जगत्

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਤੇਰੇ ਸਮਾਨ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਤੇਰਾ ਸਤ੍ਯ ਸਦਭਾਵ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਦਮਾਨ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਹੀ ਆਸਰੇ ਇਹ ਜਗਤ ਧਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 29

रूपगंधादिकारी त्वं रसानां स्वादुता त्वया । एवं विश्वेश्वरः सूरो निखिलस्थितिकारकः

ਤੂੰ ਹੀ ਰੂਪ, ਸੁਗੰਧ ਆਦਿਕ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ; ਰਸਾਂ ਦੀ ਮਿਠਾਸ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਤੂੰ ਵਿਸ਼੍ਵਈਸ਼੍ਵਰ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜਸਵੀ, ਸਭ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਕ ਹੈਂ।

Verse 30

तीर्थानां पुण्यक्षेत्राणां मखानां जगतः प्रभो । त्वमेकः प्रयतो हेतुस्सर्वसाक्षी गुणाकरः

ਹੇ ਜਗਤ ਪ੍ਰਭੋ! ਤੀਰਥਾਂ, ਪੁਣ੍ਯ ਖੇਤਰਾਂ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਹੇਤੂ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਸਭ ਦਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ੀ ਹੈਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਆਕਰ ਹੈਂ।

Verse 31

सर्वज्ञः सर्वकर्ता च हर्ता पाता सदोत्सुकः । ध्वांतपंकामयघ्नश्च दारिद्र्यदुःखनाशनः

ਉਹ ਸਰਵਜ੍ਞ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈ; ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਸਦਾ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਉਤਸੁਕ। ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ, ਪਾਪ ਦੇ ਕੀਚੜ ਅਤੇ ਰੋਗ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦਰਿਦ੍ਰਤਾ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

प्रेत्येह च परो बंधुः सर्वज्ञः सर्वलोचनः । त्वदृते सर्वलोकानामुपकारी न विद्यते

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਬੰਧੂ ਹੈਂ—ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ। ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਉਪਕਾਰੀ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 33

आदित्य उवाच । पितामह महाप्राज्ञ विश्वेंद्र विश्वभावक । ब्रूहि शीघ्रं परं यत्ते करिष्यामि मतं विधे

ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਹੇ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ्ञ! ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਇੰਦਰ, ਵਿਸ਼੍ਵ-ਭਾਵਕ! ਜਲਦੀ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਮਾਰਗ ਦੱਸੋ ਜੋ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਹੇ ਵਿਧੇ, ਤੁਹਾਡਾ ਜੋ ਸੰਕਲਪ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 34

ब्रह्मोवाच । मयूखस्त्वतिचंडश्च लोकानामतिदुःसहः । यथैव मृदुतामेति तथा कुरु सुरेश्वर

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੇਰੇ ਮਯੂਖ ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੀਖੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਅਤਿ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲ ਹਨ। ਹੇ ਸੁਰੇਸ਼ਵਰ, ਐਸਾ ਕਰ ਕਿ ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਹੋ ਜਾਣ।”

Verse 35

आदित्य उवाच । किरणाः कोटिकोटिर्मे लोकनाशकराः पराः । न चाभीष्टकरा लोके प्रयोगाच्छिन्धि तान्प्रभो

ਆਦਿਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੇਰੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਕੋਟਿ-ਕੋਟਿ ਹਨ, ਪਰਮ ਲੋਕ-ਨਾਸਕ ਸਮਰਥ। ਪਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਇਹ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀਆਂ; ਹੇ ਪ੍ਰਭੋ, ਯੋਗ ਪ੍ਰਯੋਗ (ਨਿਯਮ) ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕੋ, ਸੰਯਮਿਤ ਕਰੋ।”

Verse 36

ततो विरिंचिना तूर्णं रविवाक्यवशाद्ध्रुवं । आहूय विश्वकर्माणं कृत्वा वज्रमयीं भ्रमि

ਤਦੋਂ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰਵਿ ਦੇ ਵਚਨ ਦੇ ਅਧੀਨ ਤੁਰੰਤ ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ-ਮਈ ਧਾਤ ਦਾ ਇੱਕ ਘੁੰਮਦਾ ਚੱਕਰ ਤਿਆਰ ਕਰਵਾਇਆ।

Verse 37

चिच्छेद च रवेर्भानून्प्रलयानलसन्निभान् । तैरेव रचितं तत्र विष्णोश्चक्रं सुदर्शनम्

ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਰਵਿ ਦੀਆਂ ਪ੍ਰਲਯ-ਅਗਨਿ ਸਮਾਨ ਦਹਕਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਿਰਣਾਂ ਤੋਂ ਉੱਥੇ ਵਿਸ਼੍ਣੁ ਦਾ ਸੁਦਰਸ਼ਨ ਚੱਕਰ ਰਚਿਆ ਗਿਆ।

Verse 38

अमोघं यमदंडं च शूलं पशुपतेस्तथा । कालस्य च परः खड्गश्शक्तिर्गुरुप्रमोदिनी

ਯਮ ਦਾ ਡੰਡ ਅਮੋਘ ਹੈ; ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਪਸ਼ੁਪਤੀ ਦਾ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਅਚੂਕ ਹੈ। ਕਾਲ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿਚ ਪਰਮ ਖੜਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਭਾਲਾ ਵੀ ਹੈ।

Verse 39

चंडिकायाः परं शस्त्रं विचित्रं शूलकं तथा । चक्रे ब्रह्माज्ञया शीघ्रं तेनैव विश्वकर्मणा

ਚੰਡਿਕਾ ਲਈ ਉਹ ਪਰਮ ਅਸਤ੍ਰ—ਅਦਭੁਤ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲ ਸਮੇਤ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਉਸੇ ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੜ ਦਿੱਤਾ।

Verse 40

सहस्रकिरणं शिष्टमन्यच्चैव प्रशातितम् । अजनोपायभावेन पुनश्च कश्यपान्मुने

ਹਜ਼ਾਰ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਲਾ (ਸੂਰਜ) ਅਟੱਲ ਰਿਹਾ, ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਸਭ ਵੀ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਇਕ ਉਪਾਯ ਰਾਹੀਂ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 41

अदितेर्गर्भसंजात आदित्य इति वै स्मृतः । अयं चरति विश्वांते मेरुशृंगं भ्रमत्यपि

ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਦਿਤ੍ਯ (ਸੂਰਜ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਅੰਤ-ਕਿਨਾਰੇ ਚਲਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਦੇ ਗਿਰਦ ਵੀ ਭ੍ਰਮਣ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

सदोर्ध्वं दिनरात्रं च धरण्या लक्षयोजने । ग्रहाश्चंद्रादयस्तत्र चरंति विधिनोदिताः

ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਲੱਖ ਯੋਜਨ ਉੱਪਰ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਸਦਾ ਹੀ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਚੰਦਰਮਾ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ, ਵਿਧੀ-ਨਿਯਮ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 43

सूरः संचरते मासान्द्वादशद्वादशात्मकः । संक्रमादस्य संक्रांतिः सर्वैरेव प्रतीयते

ਸੂਰਜ ਬਾਰਾਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ-ਗੁਣਾ ਚੱਕਰ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਚਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ੀ ਤੋਂ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦੇ ਗਮਨ ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਦੀ ‘ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀ’ ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 44

तासु यद्वा फलं ब्रूमो लोकानां निखिलं मुने । धनुर्मिथुनमीनेषु कन्यायां षडशीतयः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਾਂ ਫਿਰ ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਸਮੂਹ ਫਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ: ਧਨੁ, ਮਿਥੁਨ, ਮੀਨ ਅਤੇ ਕੰਨਿਆ ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ (ਗਿਣਤੀ) ਛਿਆਸੀ ਹੈ।

Verse 45

वृषवृश्चिककुंभेषु सिंहे विष्णुपदी स्मृता । तर्पणं चाक्षयं विद्धि दानं देवार्चनं तथा

ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਵ੍ਰਿਸ਼ਚਿਕ, ਕੁੰਭ ਅਤੇ ਸਿੰਹ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼్ణੁਪਦੀ (ਗੰਗਾ) ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਰਪਣ ਅਖੰਡ ਫਲਦਾਇਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਨ ਅਤੇ ਦੇਵ-ਅਰਚਨ ਵੀ ਅਚੁੱਕ ਪੁੰਨ ਦੇਂਦੇ ਹਨ।

Verse 46

षडशीतिसहस्राणि षडशीतौ फलं भवेत् । विष्णुपद्यां तु लक्षं तु अयने कोटिकोटकं

ਛਿਆਸੀ ਵਾਲੇ ਮੌਕੇ ਤੇ ਫਲ ਛਿਆਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਵਿਸ਼్ణੁਪਦੀ ਵਿੱਚ ਲੱਖ ਗੁਣਾ, ਅਤੇ ਅਯਨ (ਸੋਲਸਟਿਸ) ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੋੜਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

विष्णुपद्यां तु यद्दानमक्षयं परिकीर्तितं । दातुर्वदामि सान्निध्यं सदा जन्मनिजन्मनि

ਪਰ ਵਿਸ਼్ణੁਪਦੀ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਦਾਨ ਅਖੰਡ, ਅਮਿਟ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਦਾਤਾ ਜਨਮੋਂ-ਜਨਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਦਾ-ਸੰਨਿਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

शीते तूलपटीदानान्न दुःखं जायते तनौ । तुलादाने तल्पदाने द्वयोरेवाक्षयं फलं

ਠੰਢ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਨ ਦੀ ਚਾਦਰ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦਾ। ਤੁਲਾ-ਦਾਨ ਅਤੇ ਤਲਪ-ਦਾਨ—ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਹੈ।

Verse 49

सर्वोपकरणां शय्यां यो ददाति विमत्सरः । वर्णमुख्याय विप्राय स राजपदवीं लभेत्

ਜੋ ਨਿਰਈਰਖ ਹੋ ਕੇ ਸਭ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸ਼ਯਿਆ ਦਾ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਵਰਣਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਦੇਵੇ, ਉਹ ਰਾਜਪਦਵੀ ਤੇ ਗੌਰਵ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 50

तथैवाग्निं जलं दत्वा नदीतीरे पथिप्रगे । दत्वा च तैलतांबूलमूर्व्या अधिपतिर्भवेत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਦੀ-ਕੰਢੇ ਰਾਹ ਦੇ ਯਾਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਅੱਗ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਤੇਲ ਤੇ ਤਾਂਬੂਲ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 51

सत्यभावाद्द्विजं नत्वा धनी चाक्षयतां व्रजेत् । माघे मास्यसिते पक्षे पंचदश्यामहर्मुखे

ਸੱਚੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਧਨਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ—ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਪੱਖ ਦੀ ਪੰਦਰਵੀਂ ਤਿਥੀ ਨੂੰ, ਉਸ਼ਾ ਵੇਲੇ।

Verse 52

पितॄंस्तिलजलैरेव तर्पयित्वाक्षयो दिवि । सुलक्षणां च गां दत्वा हेमशृंगां मणिप्रभाम्

ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਸੁਲੱਖਣੀ ਗਾਂ—ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਿੰਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਣੀ-ਸਮ ਚਮਕ ਵਾਲੀ—ਦਾ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਲਭਦਾ ਹੈ।

Verse 53

रौप्यखुरप्रदेशां च तथा कांस्यसुदोहनाम् । एतां दत्वा द्विजाग्र्याय सार्वभौमो भवेन्नृपः

ਜਿਸ ਗਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਦੁੱਧ ਕੱਢਣ ਦਾ ਪਾਤ੍ਰ ਕਾਂਸੀ ਦਾ ਹੋਵੇ—ਐਸੀ ਗਾਂ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਰਾਜਾ ਸਰਵਭੌਮ ਚਕ੍ਰਵਰਤੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 54

दत्वान्नाभरणं राजा मंडलेशो धनीश्वरः । तिलधेनुं तु यो दद्यात्सर्वोपस्करणान्विताम्

ਅੰਨ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਦਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ—ਮੰਡਲ ਦਾ ਅਧੀਸ਼, ਧਨ ਦਾ ਸੁਆਮੀ—ਜੋ ਕੋਈ ਫਿਰ ਸਭ ਉਪਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਤਿਲਧੇਨੂ (ਤਿਲਾਂ ਦੀ ਗਾਂ) ਦਾਨ ਕਰੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 55

सप्तजन्मार्जितात्पापान्मुक्तो नाकेऽक्षयो भवेत् । भोज्यान्नं ब्राह्मणे दत्वा अक्षयं स्वर्गमश्नुते

ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨਯੋਗ ਅੰਨ ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਅਖਯ ਸਵਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 56

धान्यं वस्त्रं तथा भृत्यं गृहपीठादिकं च यत् । यो ददाति द्विजाग्र्याय तं च लक्ष्मीर्न मुंचति

ਜੋ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਅਨਾਜ, ਵਸਤ੍ਰ, ਸੇਵਾ ਲਈ ਭ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਪੀਠ ਆਦਿਕ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

Verse 57

यत्किंचिद्दीयते दानं स्वल्पं वा यदि वा बहु । अक्षयं परलोकेषु युगाद्यासु तथैव च

ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਹੁਤ—ਉਹ ਪਰਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅਖਯ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ।

Verse 58

यद्वा देवार्चनं स्तोत्रं धर्माख्यानप्रतिश्रवः । पुनाति सर्वपापेभ्यो दिवि पूज्यो भवत्यसौ

ਅਥਵਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ, ਸਤੋਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਕਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ—ਇਹ ਸਭ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਹ ਆਤਮਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 59

तृतीया माघमासस्य सिता मन्वंतरा स्मृता । तस्यां यद्दीयते दानं सर्वमक्षयमुच्यते

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਤੀਜੀ ਤਿਥੀ ‘ਤ੍ਰਿਤੀਆ’ ਨੂੰ ‘ਮਨਵੰਤਰਾ’ ਨਾਮਕ ਪਵਿੱਤਰ ਸਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਜੋ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਅਖੰਡ ਤੇ ਅਕਸ਼ਯ ਫਲ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 60

धनं भोग्यं तथा राज्यं नाकं कल्पांतरस्थितम् । तस्माद्दानं सतां पूजा प्रेत्यानंतफलप्रदा

ਧਨ, ਭੋਗ ਅਤੇ ਰਾਜ-ਪਦ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਸਵਰਗ ਵੀ, ਕੇਵਲ ਅਗਲੇ ਕਲਪ ਤੱਕ ਹੀ ਟਿਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਾਨ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਮਰਨੋਂ ਬਾਅਦ ਅਨੰਤ ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 61

मन्वंतरा तु माघे स्यात्सप्तमी या शितीतरा । तिथिः पुण्यतमा प्रोक्ता पुराणैरभिरक्षिता

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ‘ਮਨਵੰਤਰਾ’ ਵਰਤ ਉਸੀ ਅਤਿ-ਸ਼ੁਭ ‘ਸ਼ਿਤੀਤਰਾਂ’ ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿਥੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁੰਨਮਈ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ ਅਤੇ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੰਭਾਲੀ ਤੇ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 62

माघमासे सिते पक्षे सप्तमी कोटिभास्करा । तामुपोष्य नरः पुण्यां मुच्यते नात्र संशयः

ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਸਪਤਮੀ ਤਿਥੀ ‘ਕੋਟਿਭਾਸਕਰਾ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਨ ਉਪਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 63

सूर्यग्रहणतुल्या हि शुक्ला माघस्य सप्तमी । अरुणोदयवेलायां तस्यां स्नानं महाफलम्

ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸੱਤਮੀ ਸੂਰਜ-ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਹੈ। ਉਸ ਦਿਨ ਅਰੁਣੋਦਯ ਵੇਲੇ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 64

यच्च तत्र कृतं पापं मया सप्तसु जन्मसु । तन्मे रोगं च शोकं च भास्करी हंतु सप्तमी

ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਜਿਹੜਾ ਵੀ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਭਾਸਕਰੀ ਸੱਤਮੀ ਉਹ ਸਭ ਨਾਸ ਕਰੇ; ਮੇਰਾ ਰੋਗ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸ਼ੋਕ ਵੀ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 65

जननी सर्वभूतानां सप्तमी सप्तसप्तिके । सप्तम्यामुदिते देवि नमस्ते रविमंडले

ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਜਨਨੀ! ਸੱਤ-ਸੱਤਿਕੇ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਮੀ ਤਿਥੀ ਆਉਣ ਤੇ, ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸੱਤਮੀ ਦੇ ਉਦਿਤ ਹੋਣ ਤੇ ਮੈਂ ਸੂਰਯ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 66

अर्कपत्रं यवाः पुष्पं सुगंधं बदरीफलम् । तत्पत्रे ताम्रपात्रे वा युक्तमानीय तण्डुलम्

ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਜੌ, ਸੁਗੰਧਿਤ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਬਦਰੀ (ਬੇਰ) ਦਾ ਫਲ ਲਿਆਓ। ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਪੱਤੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਜਾ ਕੇ, ਨਾਲ ਹੀ ਤੰਡੁਲ (ਚਾਵਲ ਦੇ ਦਾਣੇ) ਵੀ ਲਿਆਓ।

Verse 67

यज्ञसूत्रं ससिंदूरं दत्वा चार्घं सुशोभनम् । सर्वपापं क्षयं याति सप्तजन्मकृतं च यत्

ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ (ਜਨੇਊ) ਨੂੰ ਸਿੰਦੂਰ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸੱਤ ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵੀ।

Verse 68

नरकैः पीड्यते तावद्रोगैः पापैश्च दुःखदैः । हविष्यं भोजयेदन्नं शुद्धमातपतंडुलैः

ਜਦ ਤਕ ਮਨੁੱਖ ਨਰਕਾਂ, ਰੋਗਾਂ ਅਤੇ ਦੁਖਦਾਇਕ ਪਾਪਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤਕ; ਪਰ ਜਦ ਉਹ ਧੁੱਪ ਵਿੱਚ ਸੁਕਾਏ ਚਾਵਲਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਹਵਿਸ਼੍ਯ ਅੰਨ ਭੋਗ ਵਜੋਂ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਖਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਖੁਲਦਾ ਹੈ।

Verse 69

वर्जयेच्च शिलाघृष्टं शृंगबेरं तु शाककम् । कोरदूषकपत्रं च रंभाच्छागीघृतं तथा

ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਘਿਸਿਆ ਅਦਰਕ, ਅਦਰਕ ਮਿਲੇ ਸਾਗ-ਸ਼ਾਕ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਕ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਅਤੇ ਕੇਲੇ (ਰੰਭਾ) ਖਾਧੀ ਬੱਕਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਘਿਉ—ਇਹ ਸਭ ਤਿਆਗਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 70

केशकीटादिकं वर्ज्यमुष्णोदस्नानमेव च । अल्पबीजादिकं सर्वं व्रते सूरस्य वर्जयेत्

ਸੂਰਯ ਦੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਸ, ਕੀੜੇ-ਮਕੌੜੇ ਆਦਿ ਅਸ਼ੁੱਧ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਗਰਮ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਵੀ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਛੋਟੇ-ਬੀਜਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਸਭ ਵ੍ਰਤ-ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਵਰਜਿਤ ਹਨ।

Verse 71

अन्यच्च नाचरेत्तत्र धर्मचिंतां विना व्रती । सौरव्रतं महापुण्यं पुराणैरभिनंदितम्

ਅਤੇ ਹੋਰ, ਵ੍ਰਤੀ ਉੱਥੇ ਧਰਮ-ਚਿੰਤਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਕਰਮ ਨਾ ਕਰੇ। ਇਹ ਸੌਰਵ੍ਰਤ ਮਹਾਂ-ਪੁੰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਪੁਰਾਣਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 72

वर्षकोटिसहस्राणि वर्षकोटिशतानि च । आदित्यस्य समं भोग्यं लभते दिवि शाश्वतम्

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ, ਅਤੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਕਰੋੜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤਕ ਵੀ, ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸਦੀਵੀ ਭੋਗ-ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 73

एवं स्वर्गक्षयादेव राजा भूमौ महाधनी । मर्त्यलोके पुराभ्यासात्करोति भास्करव्रतम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਸਵਰਗ ਦਾ ਪੁੰਨ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਹਾ-ਧਨਵਾਨ ਬਣ ਕੇ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਭਾਸਕਰ-ਵ੍ਰਤ (ਸੂਰਜ ਦਾ ਵ੍ਰਤ) ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 74

तथा स्वयं सुखं भोग्यं लभते दिवि शाश्वतम् । आरोग्यं संपदं जन्मी भास्करस्य प्रसादतः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਆਪ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਸਦੀਵੀ, ਭੋਗਣਯੋਗ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜਦੇਵ) ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਆਰੋਗਤਾ ਤੇ ਸੰਪੱਤਾ ਸਮੇਤ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 75

रविवारे भवेद्या च सप्तमी माघशुक्लके । महाजयेति विख्याता अन्यत्र विजया स्मृता

ਜਦੋਂ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਰਵਿਵਾਰ ਨੂੰ ਆਵੇ, ਉਹ “ਮਹਾਜਯਾ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਹੋਰ ਸੰਦਰਭਾਂ ਵਿੱਚ ਉਸੇ ਨੂੰ “ਵਿਜਯਾ” ਹੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 76

विजया कोटिलक्षं स्यादनंतं स्यान्महाजया । तत्रैकेन व्रतेनैव मुच्यते जन्मबंधनात्

“ਵਿਜਯਾ” ਕਰੋੜਾਂ ਲੱਖਾਂ ਜਿੱਤਾਂ ਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ “ਮਹਾਜਯਾ” ਅਨੰਤ ਜਯ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਵ੍ਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ-ਜਨਮਾਂ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे अर्काङ्गसप्तमीव्रतंनाम । सप्तसप्ततितमोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਭਾਗ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਅਰਕਾਂਗ ਸਪਤਮੀ ਵ੍ਰਤ” ਨਾਮਕ ਸਤੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 78

एषां भेदं प्रवक्ष्यमि शृणु विप्र यथार्थवत् । उत्तमाभरणैर्युक्तं सद्वाहं यो ददाति ह

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੇਦ ਮੈਂ ਸੱਚ ਅਨੁਸਾਰ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ। ਜੋ ਉੱਤਮ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ੁਭ ਵਿਵਾਹ ਕਰਵਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 79

समुद्रैस्सप्तभिर्जुष्टां भूमिमेत्यारिवर्जिताम् । लभेद्भवांतरे मर्त्यमेकेनैकाधिपो भवेत्

ਅਗਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ, ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਧਰਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਸਰਵਭੌਮ ਰਾਜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 80

अश्वहीनं च पत्रांगं वृषभैर्वाप्यलंकृतम् । हेममाषं द्विमाषं वा दक्षिणा विहिता बुधैः

ਘੋੜਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਪਾਲਕੀ/ਵਾਹਨ, ਪੱਤਰ-ਅਲੰਕਾਰ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਬਲਦਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਲਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਇੱਕ ਮਾਸ਼ਾ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਜਾਂ ਦੋ ਮਾਸ਼ੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 81

रत्नभांडं महार्थं च हैमैरेव कृतं च यत् । स्वर्णं वा केवलं दत्वा त्रिविष्टपधनेश्वरः

ਮਹਾਮੁੱਲ ਰਤਨਾਂ ਦਾ ਭਾਂਡਾ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਹੀ ਬਣਿਆ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਕੇਵਲ ਸੋਨਾ ਹੀ ਦਾਨ ਕਰ ਦੇਵੇ—ਉਹ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਦੀ ਧਨ-ਸੰਪਦਾ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 82

रक्तवस्त्रं च धान्यं च शक्तितो यः प्रयच्छति । स्वर्गोर्व्योरीशतामेति न तं लक्ष्मीर्विमुंचति

ਜੋ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਨਾਜ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧੀਸ਼ਤਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਲਕਸ਼ਮੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੀ।

Verse 83

अरोगी सुप्रसन्नात्मा दस्युजेता प्रतापवान् । यावत्प्रभासते भानुस्तावत्पूज्यतमो हि सः

ਉਹ ਨਿਰੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਮਨੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ, ਡਾਕੂਆਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਤੇਜਸਵੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਤੱਕ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧ ਪੂਜਣਯੋਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 84

माघादौ द्वादशींमायां सप्तमीं कारयेत्स तु । इहाभीष्टफलं भुक्त्वा सुरैश्चैव प्रपूज्यते

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਪਤਮੀ ਦੇ ਵਰਤ-ਕਰਮ ਕਰਵਾਏ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮਨਚਾਹਾ ਫਲ ਭੋਗ ਕੇ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਆਦਰ ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 85

अर्काङ्गसप्तमी व्रतं कृत्वा च विधिवद्बुधः । पापात्पूत इहाभीष्टं संप्राप्य मुक्तिमाप्नुयात्

ਅਰਕਾਂਗ-ਸਪਤਮੀ ਦਾ ਵਰਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਨਚਾਹਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 86

लक्षणं च प्रवक्ष्यामि मासि मासि च यो विधिः । व्रतस्यास्य प्रसादाच्च सुराणामर्चितो दिवि

ਮੈਂ ਇਸ ਦੇ ਲੱਛਣ ਵੀ ਦੱਸਾਂਗਾ ਅਤੇ ਮਹੀਨਾ-ਮਹੀਨਾ ਅਨੁਸਰਣਯੋਗ ਵਿਧੀ ਵੀ। ਇਸ ਵਰਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਦਰਿਤ ਅਤੇ ਪੂਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 87

शुक्लपक्षे रविदिने प्रवृत्ते चोत्तरायणे । पुंनामधेयनक्षत्रे गृह्णीयात्सप्तमीव्रतम्

ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਵਿੱਚ, ਐਤਵਾਰ ਨੂੰ, ਉੱਤਰਾਯਣ ਦੇ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਹੋਣ ਤੇ, ਅਤੇ ਪੁੰਨਾਮ ਨਕਸ਼ਤਰ ਹੋਣ ਸਮੇਂ, ਸਪਤਮੀ ਵਰਤ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 88

हस्तो मैत्रं तथा पुष्यः श्रवो मृग पुनर्वसु । पुंनामधेय नक्षत्राण्येतान्याहुर्मनीषिणः

ਮਨੀਸ਼ੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਸਤ, ਮੈਤ੍ਰ (ਅਨੁਰਾਧਾ), ਪੁਸ਼੍ਯ, ਸ਼੍ਰਵਣ, ਮ੍ਰਿਗਸ਼ੀਰਸ਼ ਅਤੇ ਪੁਨਰਵਸੁ—ਇਹ ਨਕਸ਼ਤਰ ਪੁਰੁਸ਼-ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

पंचम्यामेकभक्तं तु षष्ठ्यां नक्तं प्रकीर्तितम् । सप्तम्यामुपवासं च अष्टम्यां पारणं भवेत्

ਪੰਜਮੀ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਕਰੇ; ਛੱਠੀ ਨੂੰ ਨਕਤ—ਰਾਤ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦਾ ਭੋਜਨ—ਵਿਧਾਨ ਹੈ। ਸੱਤਮੀ ਨੂੰ ਉਪਵਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਅੱਠਮੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣ (ਵ੍ਰਤ-ਭੰਗ) ਕਰੇ।

Verse 90

अर्काग्रं शुचिगोमयं सुमरिचं तोयं फलं चाश्नुते । मूलं नक्तमुपोषणं च विधिवत्कृत्वैकभक्तं तथा । क्षीरं वाप्यशनं घृताक्तमिति च प्रोक्ताः क्रमेणामुना । कृत्वा वासरसप्तमीं दिनकृतः प्राप्नोत्यभीष्टं फलं

ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਅਰਕ ਦੇ ਪੱਤੇ, ਸ਼ੁੱਧ ਗੋਬਰ, ਚੰਗੀ ਕਾਲੀ ਮਿਰਚ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਫਲ ਸੇਵੇ; ਫਿਰ ਕੰਦ-ਮੂਲ; ਫਿਰ ਨਕਤ-ਉਪੋਸ਼ਣ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਇਕਭਕਤ (ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ); ਫਿਰ ਦੁੱਧ-ਆਹਾਰ; ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਘੀ ਲਪੇਟਿਆ ਭੋਜਨ—ਇਹ ਸਭ ਪੜਾਅਵਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਵਿਵਾਰ ਦੀ ਸਪਤਮੀ ਵ੍ਰਤ ਕਰਕੇ ਸੂਰ੍ਯਦੇਵ ਤੋਂ ਇੱਛਿਤ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 91

अर्काग्रं ग्रामात्पूर्वोत्तरदिग्गतार्कविटपस्य शाखाग्रस्थितं । विशिष्टं सूक्ष्मपत्रद्वयं सतोयं दन्तैरस्पृष्टं पातव्यं । शुचिगोमयं भूमावपतितं मद्याङ्गुष्ठाभ्यां पलमात्रं दन्तैरस्पृष्टं सतोयं पातव्यम् । सुमरिचमव्रणमपुरातनं स्थूलमवशुष्कमेकं दन्तैरस्पृष्टं सतोयं पातव्यम् । तोयं ब्रह्मपित्रङ्गुलीमूलप्रसरं पातव्यम्फलं खर्जूरनारिकेलानामन्यतमं दंतैरस्पृष्टं पातव्यं घृताक्तमिति चाहारं मयूरडिंभपरिमाणं । घृतमपि तत्परिमाणम्

ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਉੱਤਰ-ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅਰਕ ਦੇ ਡਾਲੇ ਦੀ ਟਾਹਣੀ ਦੇ ਸਿਰੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਦੋ ਸੁੱਖਮ ਪੱਤੇ—ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹ ਕੇ—ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਸੇ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਸ਼ੁੱਧ ਗੋਬਰ ਮੱਧਲੀ ਉਂਗਲ ਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਵਿਚ ਇਕ ਪਲ ਮਾਤਰਾ—ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹ ਕੇ—ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਸੇ। ਇਕ ਵਧੀਆ ਮਿਰਚ ਦਾ ਦਾਣਾ, ਬਿਨਾ ਜ਼ਖ਼ਮ, ਪੁਰਾਣਾ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਵੱਡਾ ਤੇ ਸੁੱਕਾ—ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹ ਕੇ—ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਸੇ। ਪਾਣੀ ਅੰਗੂਠੇ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਤੱਕ ਫੈਲਣ ਜਿਤਨਾ ਪੀਵੇ। ਫਿਰ ਖਜੂਰ ਜਾਂ ਨਾਰੀਅਲ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਇਕ ਫਲ, ਘੀ ਲਪੇਟਿਆ, ਦੰਦਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਛੁਹ ਕੇ, ਲੈ ਕੇ ਪਾਣੀ ਚੁੱਸੇ। ਭੋਜਨ ਮੋਰ ਦੇ ਅੰਡੇ ਜਿਤਨਾ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਘੀ ਵੀ ਉਤਨੀ ਹੀ ਮਾਤਰਾ।

Verse 92

आत्मनो द्विगुणां छायां यदा कुर्वीत भास्करः । तदा नक्तं विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनं

ਜਦੋਂ ਭਾਸਕਰ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਛਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਕੱਦ ਤੋਂ ਦੋ ਗੁਣਾ ਕਰ ਦੇਵੇ, ਤਦ ਨਕਤ-ਭੋਜਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਜਾਣੋ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਖਾਣਾ ਨਕਤ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਤਾਂ ਨਿਸ਼ੀ-ਭੋਜਨ ਹੈ।

Verse 93

प्रथमं पूजयेद्देवं फलपुष्पादिमंत्रकैः । अन्नदानं ततः कुर्याद्विध्युक्तपरिमाणकं

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਫਲ, ਫੁੱਲ ਆਦਿ ਅਰਪਣ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਪਰਿਮਾਣ ਵਿੱਚ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਕਰੇ।

Verse 94

ततो ध्यानम् । सर्वलक्षणसंपूर्णं सर्वाभरणभूषितं । द्विभुजं रक्तवर्णं च रक्तपंकजधृत्करं

ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਕਰੇ: ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪੂਰਨ, ਸਭ ਅਲੰਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ—ਦੋ ਭੁਜਾਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਵਰਣ ਦਾ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾਲ ਕਮਲ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 95

तेजोबिंबं बहुजलमध्यस्थं सपरिच्छदं । पद्मासनगतं देवं रक्तगंधानुलेपनं

ਉਸ ਨੇ ਤੇਜਸਵੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਬਿੰਬ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਜਲਾਂ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ, ਸਭ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ-ਉਪਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ ਦੇਖਿਆ; ਕਮਲ-ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਲਾਲ ਸੁਗੰਧਿਤ ਚੰਦਨ-ਲੇਪ ਨਾਲ ਅਨੁਲੇਪਿਤ।

Verse 96

आदित्यं चिंतयेद्देवं पूजाकाले विशेषतः । अथ मंत्रश्चायं । भास्कराय विद्महे सहस्ररश्मये धीमहि तन्नः सूर्यः प्रचोदयात्

ਪੂਜਾ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਆਦਿਤ੍ਯ ਦੇਵ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਹੈ: “ਭਾਸਕਰਾਯ ਵਿਦ੍ਮਹੇ, ਸਹਸ੍ਰਰਸ਼੍ਮਯੇ ਧੀਮਹਿ, ਤੰਨਃ ਸੂਰ੍ਯਃ ਪ੍ਰਚੋਦਯਾਤ੍।”

Verse 97

जप्य एष परः प्रोक्तःसप्तम्यां विजयावहः । करवीरैः करंजैश्च रक्तकुंकुमसन्निभैः

ਇਹ ਜਪ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਸਪਤਮੀ ਨੂੰ ਕਰਨ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਜੈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ—ਕਰਵੀਰ ਅਤੇ ਕਰੰਜ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਲਾਲ ਕੁੰਕੁਮ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 98

पश्चाच्च पारणा कार्या तथाष्टम्यां विशेषतः । अष्टम्यामेव कर्तव्यं नवम्यां नैव पारणं

ਫਿਰ ਪਾਰਣਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਅਸ਼ਟਮੀ ਨੂੰ। ਪਾਰਣਾ ਅਸ਼ਟਮੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਰਨੀ ਹੈ; ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣਾ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 99

व्रते फलं न चाप्नोति नवम्यां पारणे कृते । पारणं त्वपराह्णे तु कटुतिक्ताम्लवर्जितं

ਜੇ ਨਵਮੀ ਨੂੰ ਪਾਰਣਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਪਾਰਣਾ ਅਪਰਾਹਣ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਿੱਖੇ, ਕੌੜੇ ਤੇ ਖੱਟੇ ਭੋਜਨ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 100

तंडुलं शोधयेद्यत्नात्तृणबीजादिकं त्यजेत् । मुद्ग माष तिलादीनि घृतं च परिवर्जयेत्

ਚਾਵਲ ਨੂੰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਛਾਣ ਕੇ ਸਾਫ਼ ਕਰੋ, ਘਾਹ ਦੇ ਬੀਜ ਆਦਿ ਤਿਆਗ ਦਿਓ। ਮੁੰਗ, ਮਾਸ, ਤਿਲ ਆਦਿ ਅਤੇ ਘੀ ਵੀ ਪਰਹੇਜ਼ ਕਰੋ।

Verse 101

ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या शक्तः क्षीरादिहव्यकैः । यथाशक्त्यन्नपानैश्च व्यंजनैश्च निरामिषैः

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਓ; ਸਮਰੱਥ ਹੋਵੋ ਤਾਂ ਦੁੱਧ ਆਦਿ ਹਵਿਆ ਨਾਲ। ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅੰਨ-ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਨਿਰਾਮਿਸ਼ ਵਿਅੰਜਨਾਂ ਨਾਲ ਸੇਵਾ ਕਰੋ।

Verse 102

विप्राय दक्षिणां दद्याद्विभज्य चानुरूपतः । इमामनंतफलदां यः कुर्यात्सप्तमीं नरः

ਵਿਪ੍ਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਯੋਗ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੰਡ ਕਰੇ। ਜੋ ਨਰ ਇਸ ਅਨੰਤ-ਫਲਦਾਇਨੀ ਸਪਤਮੀ ਵਰਤ ਨੂੰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਖੁੱਟ ਪੁੰਨ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 103

सर्वपापप्रशमनीं धनपुत्रविवर्धनीम् । मासि मासि द्विजश्रेष्ठ व्रतं कृत्वार्कतुष्टये

ਹੇ ਦਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਸੂਰਜਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਲਈ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਇਹ ਵਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਪਾਪ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਨ ਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸੰਤਾਨ ਦੀ ਵਾਧਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 104

यः कुर्यात्पारणं भक्त्या सूर्यलोकं स गच्छति । कल्पकोटिं वसेत्स्वर्गे ततो याति परां गतिं

ਜੋ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪਾਰਣ (ਸਮਾਪਨ-ਕ੍ਰਿਆ) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੂਰਯਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦਸ ਮਿਲੀਅਨ ਕਲਪਾਂ ਤੱਕ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 105

इदमेव परं गुह्यं भाषितं शंभुना पुरा । श्रवणात्सततं तस्य व्रतस्य परिपालनात् । श्रावयेद्वापि लोकस्य फलं तुल्यं प्रकीर्तितं

ਇਹੀ ਪਰਮ ਗੁਹ੍ਯ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਸੁਣਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਵਰਤ ਦੀ ਨਿਸ਼ਠਾ ਨਾਲ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ—ਸਮਾਨ ਫਲ (ਪੁੰਨ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।