Adhyaya 71

Verse 1

व्यास उवाच । अथान्यो नमुचिः क्रुद्धः स्यंदनस्थो दिवौकसः । विशिखैरर्दयामस घोरैराशीविषोपमैः

ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਤਦੋਂ ਹੋਰ ਨਮੁਚਿ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਿਆ ਹੋਇਆ, ਘੋਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਪੀੜਨ ਲੱਗਾ—ਜੋ ਵਿਸ਼ੈਲੇ ਸੱਪਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ।

Verse 2

ततस्तु संयुगे देवाः सिद्धकिन्नरपन्नगाः । न शक्नुवंति बाणानां वेगं सोढुं समंततः

ਫਿਰ ਉਸ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ—ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਸਮੇਤ—ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਤੋਂ ਬਾਣਾਂ ਦੇ ਵੇਗ ਨੂੰ ਸਹਾਰ ਨਾ ਸਕੇ।

Verse 3

रथमुच्चैश्श्रवोश्वेन युक्तं मातलिनेरितम् । पुरुहूतः समास्थाय प्रागमत्तं महाबलम्

ਮਾਤਲਿ ਵੱਲੋਂ ਹੰਕਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਘੋੜੇ ਨਾਲ ਜੁੱਤਿਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਥ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਪੁਰੁਹੂਤ (ਇੰਦਰ) ਮਹਾਬਲ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 4

दृष्ट्वा शक्रं महावीर्यं नमुचिर्दैत्यपुंगवः । अब्रवीद्वासवं संख्ये वचनं सानुगं तदा

ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਮਹਾਵੀਰ ਦੇਖ ਕੇ, ਦੈਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨਮੁਚਿ ਨੇ ਤਦੋਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਯਾਇਆਂ ਸਮੇਤ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 5

प्राकृतं निर्जरं हत्वा न यशोस्ति न च प्रियम् । न लाभकृतकं वापि न जयस्तु पुरष्टुत

ਹੇ ਪੁਰਸ਼ਟੁਤ! ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ ਨਿਰਜਰ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਨਾਲ ਨਾ ਯਸ਼ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਨਭਾਉਣਾ ਫਲ; ਨਾ ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੱਚਾ ਲਾਭ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਇਹ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਹੈ।

Verse 6

तस्मात्वयि हतेत्रैव सर्वं भवति शाश्वतम् । देवराज्यं प्रलप्स्यामि सुखं भोग्यं सुरालये

ਇਸ ਲਈ, ਜਦ ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਦ ਸਭ ਕੁਝ ਸਦੀਵੀ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ ਅਤੇ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਭੋਗਾਂਗਾ।

Verse 7

तमब्रवीन्महातेजाः शक्रः परपुरंजयः । शूरता वाक्यमात्रेण सर्वत्र सुलभा भवेत्

ਤਦ ਮਹਾਤੇਜੀ, ਸ਼ਤ੍ਰੂ-ਨਗਰਾਂ ਦਾ ਜੇਤੂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਕੇਵਲ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ ਹਰ ਥਾਂ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 8

महापराक्रमं यद्वा अस्ति ते दानवाधम । दर्शयस्वाहवे वीर्यं पुरं नेष्यामि भास्करेः

ਜੇ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਹਾਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਹੈ, ਹੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧਮ, ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਵੀਰਯ ਦਿਖਾ; ਮੈਂ ਭਾਸਕਰ ਦੇ ਨਗਰ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 9

एतच्छ्रुत्वा महातेजाश्चुकोप दैत्यपुंगवः । पंचभिर्निशितैर्बाणैर्जघान सुरसत्तमम्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਤੇਜੀ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਗੂ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭੜਕ ਉਠਿਆ ਅਤੇ ਪੰਜ ਤਿੱਖੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵਿੱਢ ਮਾਰਿਆ।

Verse 10

तांस्तु चिच्छेद मघवा क्षुरप्रैः पंचभिर्द्रुतम् । जग्मतुस्तौ महावीर्यौ समरे विषयैषिणौ

ਪਰ ਮਘਵਾ (ਇੰਦਰ) ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਪੰਜ ਖੁਰਦਰੇ-ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਵੀਰ, ਅਧਿਕਾਰ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ, ਸਮਰ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 11

अन्योन्यं सहसा वेगाच्छरैश्चिच्छिदतुः शरान् । बिभिदातेथ गात्राणि विशिखैर्भिदुरोपमैः

ਤਦ ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਕੱਟਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਭੇਦਕ, ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 12

अत्यपूर्वं कृतं कर्म ताभ्यामेव रणे भृशम् । लाघवं शरसंधान ग्रहमोक्षं सुदुर्लभम्

ਉਸ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਉਹ ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਹੀ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤਬ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਫੁਰਤੀ, ਤੀਰ ਜੋੜਨ ਦੀ ਤੁਰੰਤ ਕਲਾ, ਅਤੇ ਹਥਿਆਰ ਫੜਨ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤਿ ਦੁਰਲੱਭ ਸੀ।

Verse 13

दृष्ट्वा तु विस्मयं जग्मुर्देवासुरगणास्तदा । एतस्मिन्नंतरे दैत्यो मायास्संप्रमुमोच ह

ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਅਚੰਭੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸ ਦੈਤ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ-ਸ਼ਕਤੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ।

Verse 14

विशिखाः शतशस्तत्र विनिश्चेरुस्समंततः । शक्रः कोपात्पुनः शीघ्रं धनुरुद्यम्य वीर्यवान्

ਉੱਥੇ ਸੈਂਕੜੇ ਤੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਜ ਕੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਤਦ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲਿਆ।

Verse 15

जघान विशिखैरुग्रैः सर्वगात्रेषु संज्वलन् । ततो मार्गणसाहस्रैरष्टभिस्त्वधिकं तथा

ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਦਹਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਿਆਨਕ ਕਾਂਟੇਦਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਵੱਜਿਆ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅੱਠ ਹਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਉੱਤੇ ਵਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 16

बिभिदाते ततोन्योन्यं चिच्छिदाते परस्परम् । शरैर्निरंतराकाशं ददृशुस्तत्र संयुगे

ਤਦ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਭੇਦਦੇ ਅਤੇ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ ਪਰਸਪਰ ਨੂੰ ਚੀਰਦੇ ਗਏ; ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਨਿਰੰਤਰ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 17

निपतंति धरापृष्ठे खड्गपातैः सहस्रशः । एवं सुदीर्घकाले तु गते तस्मिन्महाहवे

ਖਡਗਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਮਹਾਂਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਬੀਤ ਗਿਆ।

Verse 18

मायास्त्रं दर्शयामास क्रूरकृन्नमुचिस्तदा । तामसं त्रिषुलोकेषु कृतं स्यात्तु निरंतरम्

ਤਦ ਕ੍ਰੂਰਕਰਮੀ ਨਮੁਚੀ ਨੇ ਮਾਇਆ-ਅਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤਮਸ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਘੋਰ ਅੰਧਕਾਰਤਾ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਜਾਪੀ।

Verse 19

परस्परं न पश्यंति देवासुरगणा भृशम् । सूर्यचंद्रग्रहाणां च वह्नीनां च दिवौकसाम्

ਘੋਰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਦਲ ਪਰਸਪਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ; ਨਾ ਹੀ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ, ਗ੍ਰਹਿ, ਅੱਗਾਂ ਅਤੇ ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ।

Verse 20

तस्मिंस्तमसि दुष्पारे गभस्तिर्नैव दृश्यते । दैत्यस्य च ततस्तूर्णं शरैरग्निशिखोपमैः

ਉਸ ਅਪਾਰ, ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਪਾਰ ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੋਈ ਕਿਰਣ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦੀ ਸੀ। ਤਦ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦੈਤਯ ਨੂੰ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਰਗੇ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

Verse 21

विभग्नाः सर्वदेवाश्च शक्रश्चरणसंमुखे । शरैर्विभिन्नदेहास्तु निपेतुर्धरणीतले

ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਟੁੱਟੇ-ਭੱਜੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ; ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛਿਦੇ ਹੋਏ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਹ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਹੋ ਗਏ।

Verse 22

प्रभग्नाश्चापरे शूरास्संयांति च दिशो दश । कूटं तस्य परिज्ञाय सर्वदेवार्चितो हरिः

ਹੋਰ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਵੀ ਹਾਰ ਕੇ ਦਸਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਉਸ ਦੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹਰੀ ਨੇ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 23

सौम्यमस्त्रं मुमोचाथ दिवि सूर्यशतप्रभम् । विलंबितं समालोक्य शक्त्या च बहुघंटया

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸੌ ਸੂਰਜਾਂ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਵਾਲਾ ਸੌਮ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਿਆ। ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਥੇ ਟਿਕਿਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ-ਬਲ ਨਾਲ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਤੱਕ ਰੋਕ ਰੱਖਿਆ।

Verse 24

जघानोरसि दैत्यस्य स पपात व्यथान्वितः । चिरात्संलभ्य संज्ञां च दैतेयः क्रोधमूर्च्छितः

ਉਸ ਨੇ ਦੈਤ ਦੇ ਸੀਨੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਹ ਪੀੜ ਨਾਲ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਬਹੁਤ ਦੇਰ ਬਾਅਦ ਹੋਸ਼ ਆਉਣ ਤੇ, ਉਹ ਦੈਤੇਯ ਕ੍ਰੋਧ ਦੀ ਮੂਰਛਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ ਫਿਰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 25

गत्वा वेगात्सुरश्रेष्ठमैरावतं दधार ह । त्रासयामास सुतरामिंद्रस्य द्विरदं रुषा

ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਐਰਾਵਤ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੂੰ ਫੜ ਲਿਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਉਸ ਗਜਰਾਜ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਹੀ ਡਰਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 26

धृत्वा स तु गजं सेंद्रं मुमोच धरणीतले । ततो भूमिगतः शक्रः कश्मलं च क्षणं गतः

ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਉਸ ਗਜ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਿਆ ਅਤੇ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮੋਹ ਤੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਘਿਰ ਗਿਆ।

Verse 27

अवप्लुत्य स दैत्येंद्रो गजदंतांतरस्थितः । शक्रं ग्रहीतुकामस्य वधार्थं यूथपस्य सः

ਡੁੱਬਕੀ ਲਾ ਕੇ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਗਜ ਦੇ ਦੰਦਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਟਿਕ ਗਿਆ। ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਝੁੰਡ ਦੇ ਨਾਇਕ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਸੀ।

Verse 28

असिनाऽसुरमुख्यस्य शिरश्छित्वा न्यपातयत् । सर्वे प्रजहृषुर्देवा गंधर्वा ललितं जगुः । मुदितास्ते च मुनयः स्तुवंति सुरसत्तमम्

ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦਾ ਸਿਰ ਕੱਟ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਮਿੱਠੇ ਸੁਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਏ। ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮੁਨੀ ਵੀ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 71

इति श्रीपाद्मपुराणे प्रथमे सृष्टिखंडे द्वितीय नमुचिवधोनामैकसप्ततितमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਾਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪ੍ਰਥਮ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਖੰਡ ਵਿੱਚ “ਨਮੁਚੀ-ਵਧ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪ੍ਰਸੰਗ” ਨਾਮਕ ਇਕਹੱਤਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।