Adhyaya 7

Verse 1

भीष्म उवाच । दितेः पुत्राः कथं जाता मरुतो देववल्लभाः । देवैर्जग्मुश्च सापत्नैः कस्मात्सख्यमनुत्तमम्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਦਿਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮਰੁਤ ਕਿਵੇਂ ਜਨਮੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਕਿਵੇਂ ਬਣੇ? ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਵੈਰੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਚਲੇ, ਅਤੁੱਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । पुरा दैवासुरे युद्धे हतेषु हरिणा सुरैः । पुत्रपौत्रेषु शोकार्ता गता भूलोकमुत्तमम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਹਰੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ—ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਪੌਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਵਿਹਲ—ਧਰਤੀ ਲੋਕ ਦੇ ਉੱਤਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ।

Verse 3

पुष्करेषु महातीर्थे सरस्वत्यास्तटे शुभे । भर्त्तुराराधनपरा तप उग्रं चचार ह

ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਮਹਾਤੀਰਥ ਵਿੱਚ, ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਸ਼ੁਭ ਤਟ ਉੱਤੇ, ਉਹ—ਪਤੀ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ—ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 4

दितिर्वै दैत्यमाता तु ऋषिकार्येण सुव्रता । फलाहारा तपस्तेपे कृच्छ्रचांद्रायणादिभिः

ਦਿਤੀ—ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਮਾਤਾ—ਸੁਵ੍ਰਤਾ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਲਈ, ਫਲਾਹਾਰ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਤਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ; ਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਅਤੇ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਵਰਤਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਉਸ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 5

यावद्वर्षशतं साग्रं जराशोकसमाकुला । ततः सा तपसा तप्ता वसिष्ठादीनपृच्छत

ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਹ ਬੁਢਾਪੇ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਰਹੀ। ਫਿਰ ਤਪ ਦੇ ਤਾਪ ਨਾਲ ਤਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 6

कथयंतु भवंतो मे पुत्रशोकविनाशनम् । व्रतं सौभाग्यफलदमिहलोके परत्र च

ਹੇ ਮਹਾਤਮੋ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਵਰਤ ਦੱਸੋ ਜੋ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਯੋਗ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਸ ਲੋਕ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।

Verse 7

ऊचुर्वसिष्ठप्रमुखा ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम् । यस्य प्रसादादभवत्सुतशोकविवर्जिता

ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “(ਉਹ) ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦਾ ਵਰਤ ਕਰੇ; ਉਸ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੱਤਰ-ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਗਈ।”

Verse 8

भीष्म उवाच । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्ज्येष्ठस्य पूर्णिमाव्रतम् । सुतानेकोनपंचाशद्येन लेभे पुनर्दितिः

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਵਰਤ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਦਿਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਉਨੰਜਾ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । यद्वसिष्ठादिभिः पूर्वं दित्यै संकथितं व्रतम् । विस्तरेण तदेवेदं मत्सकाशान्निशामय

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਵਰਤ ਪਹਿਲਾਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਆਦਿ ਨੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉਹੀ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ।

Verse 10

ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे पौर्णमास्यां यतव्रता । स्थापयेदव्रणं कुंभं सिततण्डुलपूरितम्

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕਲ ਪੱਖ ਦੀ ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ, ਵਰਤ-ਨਿਯਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸਾਧਕ ਇਕ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਕਲਸ਼ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰੇ, ਜੋ ਚਿੱਟੇ ਚਾਵਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ।

Verse 11

नानाफलयुतं तद्वदिक्षुदंडसमन्वितम् । सितवस्त्रयुगच्छन्नंसितचंदनचर्चितम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਇਖ਼ੂ ਦੇ ਡੰਡਿਆਂ ਸਮੇਤ ਸੀ; ਦੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਚੰਦਨ ਦੇ ਲੇਪ ਨਾਲ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਸੀ।

Verse 12

नानाभक्ष्यसमोपेतं सहिरण्यं तु शक्तितः । ताम्रपात्रं गुडोपेतं तस्योपरि निवेशयेत्

ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਾਨਾ ਭੋਜਨ ਪਦਾਰਥ ਸੋਨੇ ਸਮੇਤ ਅਰਪਣ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਅਰਪਣ ਦੇ ਉਪਰ ਗੁੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤਾਮ੍ਰ ਪਾਤ੍ਰ ਰੱਖੇ।

Verse 13

तस्मादुपरि ब्रह्माणं सौवर्णं पद्मकोटरे । कुर्यात्शर्करयोपेतां सावित्रीं तस्य वामतः

ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ, ਕਮਲ ਦੇ ਕੋਟਰ ਵਿੱਚ, ਸੋਨੇ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਰਚੇ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਾਮ ਪਾਸੇ ਸ਼ੱਕਰ ਦੇ ਕਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਬਣਾਵੇ।

Verse 14

गंधंधूपं तयोर्दद्याद्गीतं वाद्यं च कारयेत् । तदभावे कथं कुर्याद्यथा पद्मे पितामहः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਸੁਗੰਧ ਅਤੇ ਧੂਪ ਅਰਪਣ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਗੀਤ ਤੇ ਵਾਜਿਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰਾਵੇ। ਜੇ ਇਹ ਉਪਲਬਧ ਨਾ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰੇ—ਜਿਵੇਂ ਪਦਮ (ਪੁਰਾਣ) ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 15

ब्रह्माह्वयां च प्रतिमां कृत्वा गुडमयीं शुभाम् । शुक्लपुष्पाक्षततिलैरर्चयेत्पद्मसंभवम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰਦੀ ਸ਼ੁਭ ਪ੍ਰਤਿਮਾ ਗੁੜ ਦੀ ਬਣਾਕੇ, ਪਦਮ-ਸੰਭਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਸ਼ੁਕਲ ਪੁਸ਼ਪਾਂ, ਅਖੰਡ ਅੱਖਤ ਅਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 16

ब्राह्माय पादौ संपूज्य जंघे सौभाग्यदाय च । विरिंचायोरुयुग्मं च मन्मथायेति वै कटिम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਲਈ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਭਲੀ-ਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਸੁਭਾਗ ਦੇ ਦਾਤਾ ਲਈ ਜੰਘਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਲਈ ਰਾਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਮਨਮਥ (ਕਾਮਦੇਵ) ਲਈ ਕਮਰ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 17

स्वच्छोदरायेत्युदरमतंद्रायेत्युरो विधेः । मुखं पद्ममुखायेति बाहू वै वेदपाणये

ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉਦਰ ਨੂੰ ‘ਸੁੱਚਾ-ਉਦਰ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਛਾਤੀ ਨੂੰ ‘ਅਥਕ’ ਕਹਿ ਕੇ। ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਨੂੰ ‘ਕਮਲ-ਮੁਖ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਬਾਹੂਆਂ ਨੂੰ ‘ਵੇਦ-ਧਾਰੀ ਹੱਥਾਂ ਵਾਲਾ’ ਕਹਿ ਕੇ ਪੂਜੇ।

Verse 18

नमः सर्वात्मने मौलिमर्च्चयेच्चापि पंकजम् । ततः प्रभाते तत्कुंभं ब्राह्मणाय निवेदयेत्

‘ਸਰਵਾਤਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ’ ਕਹਿ ਕੇ, ਕਮਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ। ਫਿਰ ਪ੍ਰਭਾਤ ਵੇਲੇ ਉਹੀ ਕਲਸ਼ (ਜਲ-ਘੜਾ) ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰੇ।

Verse 19

ब्राह्मणं भोजयेद्भक्त्या स्वयं तु लवणं विना । भक्त्या प्रदक्षिणं दद्यादिमं मंत्रमुदीरयेत्

ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਾਵੇ, ਅਤੇ ਆਪ ਲੂਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਇਹ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰੇ।

Verse 20

प्रीयतामत्र भगवान्सर्वलोकपितामहः । हृदये सर्वलोकानां यस्त्वानंदोभिधीयते

ਇੱਥੇ ਭਗਵਾਨ—ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ। ਜੋ ‘ਆਨੰਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 21

अनेन विधिना सर्वं मासिमासि समाचरेत् । उपवासी पौर्णमास्यामर्चयेद्ब्राह्ममव्ययम्

ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਰ ਮਹੀਨੇ ਮਹੀਨੇ ਸਭ ਕਰਮ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰੇ। ਉਪਵਾਸ ਰੱਖ ਕੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਬ੍ਰਹਮ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰੇ।

Verse 22

फलमेकं च संप्राश्य शर्वर्यां भूतले स्वपेत् । ततस्त्रयोदशे मासि घृतधेनुसमन्विताम्

ਇੱਕ ਹੀ ਫਲ ਖਾ ਕੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੋਵੇ। ਫਿਰ ਤੇਰ੍ਹਵੇਂ ਮਹੀਨੇ ਘੀ-ਧੇਨੂ ਸਮੇਤ (ਦਾਨ) ਕਰੇ।

Verse 23

शय्यां दद्याद्विरिंचाय सर्वोपस्करसंयुताम् । ब्रह्माणं कांचनं कृत्वा सावित्रीं रजतैस्तथा

ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਸਭ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਸਮੇਤ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੇਜ ਦਾਨ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਬਣਾਕੇ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੀ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਬਣਾਵੇ।

Verse 24

पद्मात्मकः सृष्टिकर्त्ता सावित्रीमुपलभ्यतु । वस्त्रैर्द्विजं सपत्नीकं पूज्य भक्त्या विभूषणैः

ਕਮਲ-ਸਰੂਪ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ। ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਿਣੇ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰੇ।

Verse 25

शक्त्या गवादिकं दद्यात्प्रीयतामित्युदीरयेत् । होमं शुक्लैस्तिलैः कुर्याद्ब्रह्मनामानि कीर्तयेत्

ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਾਂ ਆਦਿਕ ਦਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਕਹੇ, “ਪ੍ਰੀਤ ਹੋਵੋ।” ਚਿੱਟੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਹੋਮ ਕਰੇ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਨਾਮਾਂ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਕਰੇ।

Verse 26

गव्येन सर्पिषा तद्वत्पायसेन च धर्मवित् । विप्रेभ्योथ धनं दद्यात्पुष्पमालां च शक्तितः

ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗਾਂ ਦਾ ਘਿਉ ਅਤੇ ਮਿੱਠਾ ਪਾਇਸ (ਖੀਰ) ਭੇਟ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸਮਰਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਧਨ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਦਾਨ ਦੇਵੇ।

Verse 27

यः कुर्याद्विधिनानेन पौर्णमास्यां स्त्रियोपि वा । सर्वपापविनिर्मुक्तः प्राप्नोति ब्रह्मसात्म्यताम्

ਜੋ ਕੋਈ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਦਿਨ ਇਸ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਵਰਤ-ਕਰਮ ਕਰੇ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਵੀ—ਉਹ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 28

इहलोके वरान्पुत्रान्सौभाग्यं ध्रुवमश्नुते । यो ब्रह्मा स स्मृतो विष्णुरानंदात्मा महेश्वरः

ਇਸੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉੱਤਮ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੁਭਾਗ ਦਾ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਨੰਦ-ਸਰੂਪ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ।

Verse 29

सुखार्थी कामरूपेण स्मरेद्देवं पितामहम् । एवं श्रुत्वा चकारासौ दितिः सर्वमशेषतः

ਜੋ ਸੁਖ ਦਾ ਇੱਛੁਕ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਮਨਚਾਹੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵ-ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਦਿਤੀ ਨੇ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ, ਕੁਝ ਵੀ ਅਧੂਰਾ ਨਾ ਛੱਡਿਆ।

Verse 30

कश्यपो व्रतमाहात्म्यादागत्य परया मुदा । चकार कर्कशां भूयो रूपलावण्यसंयुताम्

ਵਰਤ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਕਸ਼੍ਯਪ ਬੜੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਉੱਥੇ ਆਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਕਠੋਰ (ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ) ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਰੂਪ ਅਤੇ ਲਾਵਣ੍ਯ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 31

वरैराछंदयामास सा तु वव्रे वरंवरम् । पुत्रं शक्रवधार्थाय समर्थं च महौजसम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਚੁਣਿਆ—ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਮਰੱਥ ਅਤੇ ਮਹਾਤੇਜਸਵੀ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਨਿਯਤ।

Verse 32

वरयामि महात्मानं सर्वामरनिषूदनम् । उवाच कश्यपो वाक्यमिंद्रहंतारमूर्जितम्

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਵਰਦਾ ਹਾਂ ਜੋ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਾਸਕ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਬਲਵਾਨ ਬਚਨ ਕਹੇ—ਉਰਜਿਤ ਇੰਦਰ-ਹੰਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣਦਿਆਂ।

Verse 33

प्रदास्याम्यहमेतेन किन्त्वेतत्क्रियतां शुभे । आपस्तंबीं तु कृत्वेष्टिं पुत्रीयामद्य सुस्तनि

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਂ ਇਹ ਵਰ ਇਸ ਰੀਤ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂਗਾ; ਪਰ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਇਹ ਕਰਿਆ ਹੋਵੇ: ਅੱਜ ਆਪਸਤੰਬੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਧੀ-ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਇਸ਼ਟੀ—ਕਰ, ਹੇ ਸੁਸਤਨੀ।”

Verse 34

विधास्यामि ततो गर्भं स्पृष्ट्वाहं ते स्तनौ शुभे । भविष्यति शुभो गर्भो देवि शक्रनिषूदनः

“ਫਿਰ ਮੈਂ ਗਰਭ ਧਾਰਣ ਕਰਾਵਾਂਗਾ; ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੇਰੇ ਸ਼ੁਭ ਸਤਨਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ। ਹੇ ਦੇਵੀ, ਸ਼ੁਭ ਗਰਭ ਹੋਵੇਗਾ—ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਨਾਸਕ।”

Verse 35

आपस्तंबीं ततश्चक्रे पुत्रेष्टिं द्रविणाधिकाम् । इंद्रशत्रोभवस्वेति जुहाव च हविस्त्वरन्

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਆਪਸਤੰਬੀ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੁੱਤਰੈਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ, ਦਾਨ-ਧਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ; ਅਤੇ ਹਵਿ ਤੁਰੰਤ ਅਗਨਿ ਵਿੱਚ ਹੋਮ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਇੰਦਰ-ਸ਼ਤ੍ਰੁ, ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ!”

Verse 36

देवाश्च मुमुर्हुर्दैत्या विमुखाश्चैव दानवाः । दित्यां गर्भमथाधत्त कश्यपः प्राह तां पुनः

ਦੇਵਤਾ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੈਤ੍ਯ ਤੇ ਦਾਨਵ ਵੀ ਨਿਰੁਤਸਾਹ ਹੋ ਪਏ। ਤਦ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਬੀਜ ਧਰਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 37

मुखं ते चंद्रप्रतिमं स्तनौ बिल्वफलोपमौ । अधरौ विद्रुमाकारौ वर्णश्चातीव शोभनः

ਤੇਰਾ ਮੁਖ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਸਤਨ ਬੇਲ-ਫਲਾਂ ਸਮਾਨ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਹੋਠ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਜਿਹੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਵਰਣ ਅਤਿ ਹੀ ਸ਼ੋਭਨ ਹੈ।

Verse 38

त्वां दृष्ट्वाहं विशालाक्षि विस्मरामि स्विकां तनुम् । तदेवं गर्भः सुश्रोणि हस्तेनोप्तस्तनौ तव

ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਹੀ ਦੇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬਾਂ ਵਾਲੀ, ਇਹ ਗਰਭ-ਬੀਜ ਮੇਰੇ ਹੱਥ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਸਤਨਾਂ ਉੱਤੇ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 39

त्वया यत्ने विधातव्यो ह्यस्मिन्गर्भे वरानने । संवत्सरशतं त्वेकमस्मिन्नेव तपोवने

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖ ਵਾਲੀ, ਇਸ ਗਰਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਯਤਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੂੰ ਇਸੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਨਿਵਾਸ ਕਰੀਂ।

Verse 40

संध्यायां नैव भोक्तव्यं गर्भिण्या वरवर्णिनि । न स्थातव्यं न गंतव्यं वृक्षमूलेषु सर्वदा

ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ, ਗਰਭਵਤੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਭੋਜਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮੇਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਜੜ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹਨਾ, ਨਾ ਹੀ ਉੱਥੇ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 41

नोपस्करेषु निविशेन्मुसलोलूखलादिषु । जलं च नावगाहेत शून्यागारं च वर्जयेत्

ਘਰੇਲੂ ਸਾਮਾਨ—ਮੁਸਲ, ਓਖਲੀ ਆਦਿ—ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ ਨਾਂ ਟਿਕੇ; ਜਲ ਵਿੱਚ ਅਣਉਚਿਤ ਰੀਤ ਨਾਲ ਨਾ ਉਤਰੇ; ਅਤੇ ਸੁੰਨੇ, ਉਜਾੜ ਘਰ ਵਿੱਚ ਵਾਸ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 42

वल्मीकेषु न तिष्ठेत न चोद्विग्नमना भवेत् । न नखेन लिखेद्भूमौ नांगारे न च भस्मनि

ਵਲਮੀਕ (ਚਿਟੀ ਦੇ ਟੀਲੇ) ਉੱਤੇ ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ; ਮਨ ਨੂੰ ਵਿਹਲ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਨਾ ਬਣਾਏ। ਨਖਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਨਾ ਲਿਖੇ/ਖੁਰਚੇ, ਨਾਂ ਅੰਗਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਰਾਖ ਵਿੱਚ।

Verse 43

न शयालुः सदा तिष्ठेद्व्यायामं च विवर्जयेत् । न तुषांगारभस्मास्थि कपालेषु समाविशेत्

ਸਦਾ ਸੁੱਤਾ ਨਾ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਸ਼ਰੀਰਕ ਅਭਿਆਸ/ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੇ। ਤੂੜੀ, ਕੋਇਲਾ, ਰਾਖ, ਹੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਖੋਪੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਪਰਸ਼ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 44

वर्जयेत्कलहं लोके गात्राभ्यंगं तथैव च । न मुक्तकेशी तिष्ठेत नाशुचिः स्यात्कथंचन

ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਝਗੜਾ-ਕਲਹ ਤੋਂ ਬਚੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਹ ਉੱਤੇ ਤੇਲ ਮਲਣਾ ਵੀ ਤਿਆਗੇ। ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਨਾ ਖੜ੍ਹੇ/ਨਾ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਭੀ ਢੰਗ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 45

न शयीतोत्तरशिराः न चैवाधः शिराः क्वचित् । न वस्त्रहीना नोद्विग्ना न चार्द्रचरणा सती

ਸਤਿ-ਧਰਮ ਵਾਲੀ ਪਤਨੀ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਨਾ ਸੋਵੇ, ਨਾਂ ਕਦੇ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਿਰ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਬਿਨਾ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਘਬਰਾਈ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਪੈਰ ਭਿੱਜੇ ਹੋਏ ਨਾ ਹੋਣ।

Verse 46

नामंगल्यां वदेद्वाचं न च हास्याधिकाभवेत् । कुर्याच्च गुरुभिर्नित्यं पूजां मांगल्यतत्परा

ਅਮੰਗਲ ਬੋਲ ਨਾ ਬੋਲੇ, ਨਾਹੀਂ ਅਤਿ ਹਾਸੇ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਵੇ। ਮੰਗਲ-ਭਾਵ ਵਿਚ ਤਤਪਰ ਰਹਿ ਕੇ, ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿੱਤ ਪੂਜਾ ਕਰੇ।

Verse 48

सर्वौषधीभिः सृष्टेन वारिणा स्नानमाचरेत् । तिष्ठेत्प्रसन्नवदना भर्तृप्रियहिते रता । न गर्हयेच्च भर्ता रंसर्वावस्थमपि क्वचित्

ਸਭ ਔਖਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕ੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰੇ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਰਹੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਰਤ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਕਦੇ ਵੀ ਪਤੀ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 49

कृशाहं दुर्बला चैव वार्द्धक्यं मम चागतम् । स्तनौ मे चलितौ स्थानान्मुखं च वलिभंगुरम्

ਮੈਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਹਾਂ, ਨਿਰਬਲ ਵੀ ਹਾਂ; ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਬੁਢਾਪਾ ਆ ਪਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਸਤਨ ਆਪਣੇ ਸਥਾਨ ਤੋਂ ਹਿਲ ਗਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮੁਖ ਵਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭੰਗੁਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 50

एवंविधा त्वया चाहं कृतेति न वदेत्क्वचित् । स्वस्त्यस्तुते गमिष्यामि तथेत्युक्तस्तया पुनः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਇਹ ਨਾ ਕਹੇ, ‘ਮੈਨੂੰ ਤੂੰ ਐਸਾ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।’ ‘ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਮੈਂ ਹੁਣ ਜਾਵਾਂਗੀ।’ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਉਂ ਕਿਹਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ‘ਤਥਾਸਤੁ।’

Verse 51

पश्यतां सर्वभूतानां तत्रैवांतरधीयत । ततः सा भर्तृवाचोक्तविधिना समतिष्ठत

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦੇਖਦਿਆਂ-ਦੇਖਦਿਆਂ ਉਹ ਓਥੇ ਹੀ ਅੰਤਰਧਾਨ ਹੋ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਪਤੀ ਦੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਅਡੋਲ ਰਹੀ।

Verse 52

अथ ज्ञात्वा तथेंद्रोपि दितेः पार्श्वमुपागतः । विहाय देवसदनं तां शुश्रूषुरवस्थितः

ਤਦ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਇੰਦਰ ਵੀ ਦਿਤੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਦੇਵਲੋਕ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਛੱਡ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕ ਗਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ।

Verse 53

दितेश्छिद्रांतरप्रेप्सुरभवत्पाकशासनः । विपरीतोंतरव्यग्रः प्रसन्नवदतो बहिः

ਦਿਤੀ ਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਵੇਲੇ ਵਿੱਚ ਰਾਹ ਲੱਭਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ ਇੰਦਰ ਅੰਦਰੋਂ ਉਲਟਾ ਸੀ; ਬਾਹਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਬੇਚੈਨ ਤੇ ਤਾਕ ਵਿੱਚ।

Verse 54

अजानन्निव तत्त्कार्यमात्मनश्शुभमाचरन् । ततो वर्षशतांते सा न्यूने तु दिवसैस्त्रिभिः

ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਅਣਜਾਣ ਬਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਤ ਲਈ ਉਹ ਸ਼ੁਭ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਫਿਰ ਸੌ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ—ਤਿੰਨ ਦਿਨ ਘੱਟ ਰਹਿ ਕੇ—ਉਹ (ਦਿਤੀ) ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਆ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 55

मेने कृतार्थमात्मानं प्रीत्या विस्मितमानसा । अकृत्वा पादयोः शौचं शयाना मुक्तमूर्धजा

ਪ੍ਰੀਤ ਨਾਲ, ਅਚੰਭਿਤ ਮਨ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਮੰਨਿਆ; ਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਕੇਸਾਂ ਨਾਲ ਲੇਟੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ (ਧੋਣ) ਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 56

निद्राभरसमाक्रांता दिवा परशिराः क्वचित् । ततस्तदंतरं लब्ध्वा प्रविश्यांतः शचीपतिः

ਨੀਂਦ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪਾਸੇ ਸਿਰ ਕਰ ਕੇ ਲੇਟ ਜਾਂਦੀ। ਤਦ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਹ ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਕੇ ਅੰਦਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 57

वज्रेण सप्तधा चक्रे तं गर्भं त्रिदशाधिपः । ततः सप्त च ते जाताः कुमाराः सूर्यवर्चसः

ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਸ ਗਰਭ ਨੂੰ ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ; ਤਦੋਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਸੱਤ ਕੁਮਾਰ ਜਨਮੇ।

Verse 58

रुदंतः सप्त ते बाला निषिद्धा दानवारिणा । भूयोपि रुदमानांस्तानेकैकान्सप्तधा हरिः

ਉਹ ਸੱਤ ਬਾਲਕ ਰੋਂਦੇ ਸਨ; ਦਾਨਵ-ਵੈਰੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਫਿਰ ਵੀ ਰੋਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਹਰਿ ਨੇ ਹਰ ਇਕ ਨੂੰ ਮੁੜ ਸੱਤ-ਸੱਤ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 59

चिच्छेद वज्रहस्तो वै पुनः स्तूदरसंस्थितान् । एवमेकोनपंचाशद्भूत्वा तेरुरुदुर्भृशम्

ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਨੇ ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਚੀਰ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਮੋਟੇ-ਪੇਟ ਵਾਲੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ, ਅਰਥਾਤ ਉਨੰਜਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਉਨੰਜਾ? (ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ) ਨਹੀਂ—ਉਹ ਉਨੰਜਾ ਨਹੀਂ, ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ ਨਹੀਂ—ਉਹ ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ ਨਹੀਂ; (ਅਰਥ: ਉਨੰਜਾ-ਪੰਜਾਹ = 49) ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਉੱਚੀ ਗੱਜਣਾ ਲੱਗੇ।

Verse 60

इंद्रो निवारयामास मा रुदध्वं पुनःपुनः । ततः स चिंतयामास वितर्कमिति वृत्रहा

ਇੰਦਰ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਰੋਕਿਆ, “ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾ ਰੋਵੋ।” ਫਿਰ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਹਾ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ, ਗੱਲ ਨੂੰ ਤੋਲਣ ਲੱਗਾ।

Verse 61

कर्मणः कस्य माहात्म्यात्पुनः संजीवितास्त्वमी । विदित्वा पुण्ययोगेन पौर्णमासीफलं त्विदम्

ਕਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਪਾਇਆ ਹੈ? ਪੁੰਨ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਪੌਰਨਮਾਸੀ ਵਰਤ ਦਾ ਫਲ ਕੀ ਹੈ?

Verse 62

नूनमेतत्परिणतमथवा ब्रह्मपूजनात् । वज्रेणाभिहताः संतो न विनाशमुपाययुः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਇਹ ਕਿਸੇ ਪੱਕੇ ਪੁੰਨ ਦਾ ਪਰਿਣਾਮ ਹੈ—ਅਥਵਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ; ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਆਘਾਤਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਇਹ ਧਰਮੀ ਜਨ ਨਾਸ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 63

एकोप्यनेकतामाप यस्मादुदरगोपनम् । अवध्या नूनमेते वै तस्माद्देवा भवंत्विति

ਕਿਉਂਕਿ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਲਈ ਇਕ ਹੀ ਨੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਏ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਅਵਧ੍ਯ ਹਨ; ਅਤਏਵ ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਬਣਨ।

Verse 64

यस्मान्मा रुद इत्युक्ता रुदंतो गर्भसंभवाः । मरुतो नाम ते नाम्ना भवंतु सुखभागिनः

ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, “ਮਾ ਰੁਦ—ਰੋ ਨਾ,” ਪਰ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹੀ ਰੋ ਪਏ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਰੁਤ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਣ ਅਤੇ ਸੁਖ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਨ।

Verse 65

ततः प्रसाद्य देवेशः क्षमस्वेति दितिं पुनः । अर्थशास्त्रं समास्थाय मयैतद्दुष्कृतं कृतम्

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਖ਼ਮਾ ਕਰ।” ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਮੈਂ ਇਹ ਦੁਸ਼ਕਰਮ ਕਰ ਬੈਠਾ।

Verse 66

कृत्वा मरुद्गणं देवैः समानममराधिपः । दितिं विमानमारोप्य ससुतामगमद्दिवम्

ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮਰੁਤ-ਗਣ ਨੂੰ ਦਰਜਾ ਦੇ ਕੇ, ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਨੇ ਦਿਤੀ ਨੂੰ—ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ—ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 67

यज्ञभागभुजः सर्वे मरुतस्ते ततोभवन् । न जग्मुरैक्यमसुरैरतस्ते सुरवल्लभाः

ਉਹ ਸਭ ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਦੇ ਭੋਗੀ ਹੋ ਕੇ ਮਰੁਤ ਦੇਵ ਬਣੇ। ਅਸੁਰਾਂ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਨਾ ਕੀਤੀ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹੋ ਗਏ।

Verse 68

भीष्म उवाच । आदिसर्गस्त्वया ब्रह्मन्कथितो विस्तरेण मे । प्रतिसर्गश्च यो येषामधिपांस्तान्वदस्व मे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ! ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਆਦਿ-ਸਰਗ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਪ੍ਰਤੀ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਦੱਸੋ।

Verse 69

पुलस्त्य उवाच । यदाभिषिक्तः सकलेपि राज्ये पृथुर्द्धरित्र्यामधिपो बभूव । तथौषधीनामधिपं चकार यज्ञव्रतानां तपसां च सोमम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਪૃਥੁ ਅਭਿਸ਼ੇਕਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਮੂਹ ਰਾਜ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਬਣਿਆ, ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 70

नक्षत्रताराद्विजवृक्षगुल्मलतावितानस्य च रुक्मगर्भम् । अपामधीशं वरुणं धनानां राज्ञां प्रभुं वैश्रवणं च तद्वत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਦੇ ਮੰਡਪ, ਪੰਛੀਆਂ, ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ, ਗੁਲਮਾਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਿਤ ਬੇਲਾਂ ਲਈ ਅਧਿਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ। ਜਲਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਸੁਆਮੀ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੁ, ਵੈਸ਼੍ਰਵਣ (ਕੁਬੇਰ) ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਇਆ।

Verse 71

विष्णुं रवीणामधिपं वसूनामग्निं च लोकाधिपतिं चकार । प्रजापतीनामधिपं च दक्षं चकार शक्रं मरुतामधीशम्

ਉਸ ਨੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਅਤੇ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ। ਦਕ੍ਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ ਮੁਖਿਆ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 72

दैत्याधिपानामथ दानवानां प्रह्लादमीशं च यमं पितॄणाम् । पिशाचरक्षःपशुभूतयक्षवेतालराजं ह्यथ शूलपाणिम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਦੈਤਿਆਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ; ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਨਿਆਯਪਤੀ ਯਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਰਾਖਸ਼ਸ, ਪਸ਼ੂ, ਭੂਤ, ਯਕਸ਼ ਤੇ ਵੇਤਾਲਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸ਼ੂਲਪਾਣੀ ਨੂੰ ਵੀ ਵੰਦਿਆ।

Verse 73

प्रालेयशैलं च पतिं गिरीणामीशं समुद्रं सरितामधीशम् । गंधर्वविद्याधरकिन्नराणामीशं पुनश्चित्ररथं चकार

ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਲੇਯਸ਼ੈਲ ਨੂੰ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਬਣਾਇਆ; ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਨਦੀਆਂ ਦਾ ਸਰਵਾਧੀਸ਼ ਠਹਿਰਾਇਆ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਗੰਧਰਵਾਂ, ਵਿਦਿਆਧਰਾਂ ਤੇ ਕਿੰਨਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ।

Verse 74

नागाधिपं वासुकिमुग्रवीर्यं सर्पाधिपं तक्षकमादिदेश । दिग्वारणानामधिपं चकार गजेंद्रमैरावणनामधेयम्

ਉਸ ਨੇ ਉਗ੍ਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਵਾਸੁਕੀ ਨੂੰ ਨਾਗਾਂ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਤਕਸ਼ਕ ਨੂੰ ਸਰਪਾਂ ਦਾ ਸਵਾਮੀ ਆਦੇਸ਼ਿਆ; ਅਤੇ ਐਰਾਵਤ ਨਾਮਕ ਗਜੇਂਦ੍ਰ ਨੂੰ ਦਿਸ਼ਾਵਾਰਣਾਂ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ।

Verse 75

सुपर्णमीशं पततामथार्वतां राजानमुच्चैःश्रवसं चकार । सिंहं मृगाणां वृषभं गवां च प्लक्षं पुनः सर्ववनस्पतीनाम्

ਉਸ ਨੇ ਸੁਪਰਨ (ਗਰੁੜ) ਨੂੰ ਪੰਛੀਆਂ ਦਾ ਈਸ਼ ਬਣਾਇਆ; ਘੋੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਚੈਸ਼੍ਰਵਸ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਠਹਿਰਾਇਆ। ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਸਰਵੋਚ, ਗਊਆਂ ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਪਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 76

पितामहः पूर्वमथाभ्यषिंचदेतान्पुनः सर्वदिशाधिनाथान् । पूर्वेश दिक्पालमथाभ्यषिंचन्नाम्ना सुवर्माणमरातिकेतुं

ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਨਾਥਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਅਭਿਸੇਕ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਦੇ ਦਿਕਪਾਲ ਨੂੰ—ਸੁਵਰਮਾ ਅਤੇ ਅਰਾਤਿਕੇਤੁ ਨਾਮ ਵਾਲੇ—ਪੂਰਬ ਦਾ ਸ਼ਾਸਕ ਅਭਿਸਿੰਚਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 77

ततोधिपं दक्षिणतश्चकार सर्वेश्वरं शंखपदाभिधानम् । सकेतुमंतं दिगधीशमीशं चकार पश्चाद्भुवनांडगर्भः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ-ਗਰਭ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ਸਮੁੰਦਰ-ਪਤੀ ਸਰਵੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ, ਜੋ ‘ਸ਼ੰਖਪਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ, ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪੱਛਮ ਦਿਸ਼ਾ ਲਈ ‘ਸਕੇਤੁਮਾਨ’ ਨਾਮਕ ਦਿਗਧੀਸ਼, ਉਸ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ, ਠਹਿਰਾਇਆ।

Verse 78

हिरण्यरोमाणमुदग्दिगीशं प्रजापतिं मेघसुतं चकार । अद्यापि कुर्वंति दिशामधीशाः सदा वहंतस्तु भुवोभिरक्षाम्

ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਨੂੰ ਬਣਾਇਆ—ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਸੀ ਅਤੇ ਮੇਘ ਦਾ ਪੁੱਤਰ। ਅੱਜ ਵੀ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧੀਸ਼ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਸਦਾ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋ ਕੇ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 79

चतुर्भिरेतैः पृथुनामधेयो नृपोभिषिक्तः प्रथमः पृथिव्याम् । गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वतं चक्रुरिमं पृथिव्यां

ਇਨ੍ਹਾਂ ਚਾਰਾਂ ਦੇ ਦੁਆਰਾ ‘ਪ੍ਰਥੁ’ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਿਲਾ ਅਭਿਸ਼ਿਕਤ ਸਮਰਾਟ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼’ ਨਾਮਕ ਮਨਵੰਤਰ ਬੀਤ ਗਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ (ਮਨੁ) ਨੂੰ ਸ਼ਾਸਕ ਬਣਾਇਆ।

Verse 80

गतेंतरे चाक्षुषनामधेये वैवस्वताख्ये च पुनः प्रवृत्ते । प्रजापतिः सोस्य चराचरस्य बभूव सूर्यान्वयजः सचिह्नः

ਜਦ ਅੰਤਰਾਲ ਬੀਤ ਗਿਆ ਅਤੇ ‘ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼’ ਨਾਮਕ ਯੁਗ-ਕਾਲ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਮਨਵੰਤਰ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਸੂਰਜ-ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਲੱਛਣਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਿਤ ਇਕ ਪੁਰਖ ਇਸ ਸਾਰੇ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 81

पुलस्त्य उवाच । मन्वंतराणि सर्वाणि मनूनां चरितानि यत् । प्रमाणं चैव कल्पस्य तत्सृष्टिं च समासतः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮੈਂ ਸਭ ਮਨਵੰਤਰਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਮਨੂਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ, ਕਲਪ ਦੀ ਮਾਪ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ।”

Verse 82

एकचित्तः प्रसन्नात्मा शृणु कौरवनंदन । यामा नाम पुरा देवा आसन्स्वायंभुवांतरे

ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਹੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਨੰਦਨ। ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ‘ਯਾਮਾ’ ਨਾਮ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਸਨ।

Verse 83

सप्तैव ऋषयः पूर्वं ये मरीच्यादयः स्मृताः । आग्नीध्रश्चाग्निबाहुश्च विभुः सवन एव च

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੱਤ ਹੀ ਰਿਸ਼ੀ—ਜੋ ਮਰੀਚੀ ਆਦਿਕ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਅਰਥਾਤ ਆਗਨੀਧ੍ਰ, ਅਗਨੀਬਾਹੁ, ਵਿਭੁ ਅਤੇ ਸਵਨ ਵੀ।

Verse 84

ज्योतिष्मान्द्युतिमान्भव्यो मेधा मेधातिथिर्वसुः । स्वायंभुवस्यास्य मनोर्दशैते वंशवर्द्धनाः

ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ਮਾਨ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ, ਭਵ੍ਯ, ਮੇਧਾ, ਮੇਧਾਤਿਥਿ ਅਤੇ ਵਸੁ—ਇਹ ਦਸੇ ਹੀ ਇਸ ਸਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 85

प्रतिसर्गममी कृत्वा जग्मुस्ते परमं पदम् । एवं स्वायंभुवं प्रोक्तं स्वारोचिषमतः परम्

ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਸਰਗ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਯੰਭੁਵ (ਮਨਵੰਤਰ) ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਹੁਣ ਅਗਲਾ ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਦਾ ਹੈ।

Verse 86

स्वारोचिषस्य तनयाश्चत्वारो देववर्चसः । नभोनभस्य प्रभृतिर्भावनः कीर्तिवर्द्धनः

ਸਵਾਰੋਚਿਸ ਦੇ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜਸਵੀ ਸਨ: ਨਭੋਨਭਸ੍ਯ, ਪ੍ਰਭ੍ਰਿਤਿ, ਭਾਵਨ ਅਤੇ ਕੀਰਤਿਵਰ੍ੱਧਨ।

Verse 87

दत्तोग्निश्च्यवनस्तंभः प्राणः कश्यप एव च । अर्वा बृहस्पतिश्चैव सप्त सप्तर्षयोभवन्

ਦੱਤਾਗਨੀ, ਚ੍ਯਵਨ, ਸਤੰਭ, ਪ੍ਰਾਣ ਅਤੇ ਕਸ਼੍ਯਪ; ਅਤੇ ਅਰਵਾ ਤੇ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਬਣੇ।

Verse 88

तदा देवाश्च तुषिताः स्मृता स्वारोचिषेंतरे । हवींद्रसुःकृतो मूर्तिरापो ज्योतिरथः स्मृतः

ਤਦੋਂ ਸ੍ਵਾਰੋਚਿਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਾ ਤੁਸ਼ਿਤ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਹਵੀੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਹਕ੍ਰਿਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਮੂਰਤੀ ਦੇਵੀ-ਸਹਚਰੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਆਪਾ ਅਤੇ ਜੋਤਿਰਥ ਵੀ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 89

वसिष्ठस्य सुताः सप्त ये प्रजापतयस्तदा । द्वितीयमेतत्कथितं मन्वंतरमतः परं

ਤਦੋਂ ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸੱਤ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ, ਜੋ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬਣੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੂਜਾ ਮਨਵੰਤਰ ਵਰਣਨ ਹੋਇਆ; ਅੱਗੇ ਕਥਾ ਹੋਰ ਚੱਲਦੀ ਹੈ।

Verse 90

अन्यच्चैव प्रवक्ष्यामि तथा मन्वंतरं शुभं । मनुर्नामौत्तमिस्तत्र दश पुत्रानजीजनत्

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਕ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਮਨਵੰਤਰ ਵੀ ਕਹਾਂਗਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਨਾਮਕ ਮਨੂ ਨੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ।

Verse 91

इषऊर्जस्तनूजश्च शुचिः शुक्रस्तथैव च । मधुश्च माधवश्चैव नभस्योथ नभस्तथा

ਇਸ਼, ਊਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤਨੂਜ, ਸ਼ੁਚਿ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ, ਮਧੁ, ਮਾਧਵ, ਨਭਸ੍ਯ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਭਸ—(ਇਹ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਨ)।

Verse 92

सहः सहस्य एतेषामुत्तमः कीर्तिवर्द्धनः । भानवस्तत्र देवाः स्युरूर्जाः सप्तर्षयः स्मृताः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਹਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸਹਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਜੋ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿਚ ਭਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਊਰਜਾਂ ਨੂੰ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 93

कौकभिण्डिः कुतुण्डश्च दाल्भ्यः शंखः प्रवाहितः । मितिश्च संमितिश्चैव सप्तैते योगवर्द्धनाः

ਕੌਕਭਿਣ੍ਡੀ, ਕੁਤੁਣ੍ਡ, ਦਾਲਭ੍ਯ, ਸ਼ੰਖ, ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ, ਮਿਤੀ ਅਤੇ ਸੰਮਿਤੀ—ਇਹ ਸੱਤੇ ਯੋਗ (ਆਤਮਿਕ ਸਾਧਨਾ) ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 94

मन्वंतरं चतुर्थं तु तामसं नाम विश्रुतं । कपिः पृथुस्तथैवाग्निरकपिः कविरेव च

ਚੌਥਾ ਮਨਵੰਤਰ ‘ਤਾਮਸ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਕਪਿ, ਪૃਥੁ, ਅਗ્નਿ, ਅਕਪਿ ਅਤੇ ਕਵਿ ਦਾ ਉਲੇਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।

Verse 95

तथैव जन्यधामानौ मुनयः सप्त नामतः । साध्या देवगणा ये च कथितास्तामसेंतरे

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੱਤ ਮੁਨੀ ਨਾਮਾਂ ਸਮੇਤ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਜਨਕ-ਧਾਮਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ—ਦੇਵਗਣਾਂ ਦੇ ਉਹ ਸਮੂਹ—ਤਾਮਸ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 96

अकल्मषस्तपोधन्वी तपोमूलस्तपोधनः । तपोराशिस्तपस्यश्च सुतपस्यः परंतपः

ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਤਪ-ਧਨ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ; ਤਪ ਵਿੱਚ ਮੂਲ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਆਪ ਹੀ ਤਪ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ। ਉਹ ਤਪ ਦਾ ਢੇਰ ਹੈ, ਸਦਾ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਰਤ—ਉੱਤਮ ਤਪ ਵਾਲਾ, ਪਰਮ ਤਪਸਵੀ।

Verse 97

तामसस्य सुताः सर्वे दशवंशविवर्द्धनाः । पंचमस्य मनोस्तद्वद्रैवतस्यांतरं शृणु

ਤਾਮਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਪੁੱਤਰ ਦਸ ਵੰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁਣ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨੁ ਰੈਵਤ ਦੇ ਮਨਵੰਤਰ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।

Verse 98

देवबाहुः सुबाहुश्च पर्ज्यन्यः समयोमुनिः । हिरण्यरोमा सप्ताश्वः सप्तैते ऋषयः स्मृताः

ਦੇਵਬਾਹੁ, ਸੁਬਾਹੁ, ਪਰਜਨ੍ਯ, ਸਮਯੋਮੁਨੀ, ਹਿਰਣ੍ਯਰੋਮਾ ਅਤੇ ਸਪਤਾਸ਼ਵ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 99

देवाश्च भूतरजसस्तथा प्रकृतयः स्मृताः । अवशस्तत्वदर्शी च वीतिमान्हव्यपः कपिः

ਦੇਵਤਾ, ਭੂਤ-ਰਜਸ (ਤੱਤਵਿਕ ਊਰਜਾਵਾਂ) ਅਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀਆਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਨਾਲ ਹੀ ਅਵਸ਼, ਤੱਤਵਦਰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਵੀਤਿਮਾਨ—ਹਵ੍ਯਪ ਅਤੇ ਕਪਿ ਸਮੇਤ।

Verse 100

मुक्तो निरुत्सुकः सत्वो निर्मोहोथ प्रकाशकः । धर्मवीर्यबलोपेता दशैते रेवतात्मजाः

ਮੁਕਤ, ਨਿਰੁਤਸੁਕ, ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਨਿਰਮੋਹ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ—ਰੈਵਤ ਦੇ ਇਹ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਧਰਮ, ਵੀਰਤਾ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸਨ।

Verse 101

भृगुः सुधामा विरजः सहिष्णुर्नारदस्तथा । विवस्वान्कृतिनामा च सप्त सप्तर्षयोपरे

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਸੁਧਾਮਾ, ਵਿਰਜ, ਸਹਿਸ਼੍ਣੁ ਅਤੇ ਨਾਰਦ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਿਵਸਵਾਨ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਿਨ ਨਾਮ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਹੋਰ ਸੱਤ ਸਪਤ੍ਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 102

चाक्षुषस्यांतरे देवा लेखानामपरिश्रुताः । विभवोथ पृथक्चानु कीर्तितास्त्रिदिवौकसः

ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਛੁੱਟ ਦੇ ਲੇਖਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਹਨ; ਤ੍ਰਿਦਿਵ-ਵਾਸੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਗਿਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 103

चाक्षुषस्यांतरे प्राप्ते देवानां पंचमो जनः । रुरुप्रभृतयस्तद्वच्चाक्षुषस्य सुता दश

ਜਦ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਮਨਵੰਤਰ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੁਰੂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ।

Verse 104

प्रोक्ताः स्वायंभुवे वंशे ये मया पूर्वमेव ते । अन्तरं चाक्षुषं चैव मया ते परिकीर्तितं

ਸਵਾਯੰਭੂਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹੀ; ਅਤੇ ਅੰਤਰਾਂ ਤੇ ਚਾਕ੍ਸ਼ੁਸ਼ (ਕਾਲ/ਮਨੁ) ਵੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।

Verse 105

सप्तमं च प्रवक्ष्यामि यद्वैवस्वतमुच्यते । अत्रिश्चैव वसिष्ठश्च कश्यपो गौतमस्तथा

ਹੁਣ ਮੈਂ ਸੱਤਵੇਂ ਮਨਵੰਤਰ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜੋ ਵੈਵਸ੍ਵਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਗੌਤਮ ਵੀ ਹਨ।

Verse 106

भारद्वाजस्तथा योगी विश्वामित्रः प्रतापवान् । जमदग्निश्च सप्तैते सांप्रतं ते महर्षयः

ਭਾਰਦ੍ਵਾਜ, ਯੋਗੀ; ਪ੍ਰਤਾਪੀ ਵਿਸ਼੍ਵਾਮਿਤ੍ਰ; ਅਤੇ ਜਮਦਗ੍ਨਿ—ਇਹ ਸੱਤ ਹੀ ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਹਨ।

Verse 107

कृत्वा धर्मव्यवस्थानं प्रयान्ति परमं पदं । सावर्ण्यस्य प्रवक्ष्यामि मनोर्भावि तथांतरं

ਧਰਮ ਦੀ ਯਥੋਚਿਤ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਾਵਰਣ੍ਯ ਮਨੁ ਦਾ ਮਨਵੰਤਰ ਅਤੇ ਮਨੁ ਦਾ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਭਵਿੱਖ ਮਨਵੰਤਰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 108

अश्वत्थामा शरद्वांश्च कौशिको गालवस्तथा । शतानंदः काश्यपश्च रामश्च ऋषय स्मृताः

ਅਸ਼ਵਤ्थਾਮਾ, ਸ਼ਰਦਵਾਨ, ਕੌਸ਼ਿਕ ਅਤੇ ਗਾਲਵ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਤਾਨੰਦ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ ਅਤੇ ਰਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਵਜੋਂ ਸਿਮਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 109

धृतिर्वरीयान्यवसुः सुवर्णो धृतिरेव च । वरिष्णुवीर्यः सुमतिर्वसुश्शुक्रश्च वीर्यवान्

ਧ੍ਰਿਤੀ, ਵਰੀਯਾਨ, ਯਵਸੁ, ਸੁਵਰਣ ਅਤੇ ਫਿਰ ਧ੍ਰਿਤੀ; ਨਾਲ ਹੀ ਵਰਿਸ਼੍ਣੁ-ਵੀਰ੍ਯ, ਸੁਮਤੀ, ਵਸੁ, ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਵੀਰ੍ਯਵਾਨ—ਇਹ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 110

भविष्यस्यार्कसावर्णेर्मनोः पुत्राः प्रकीर्तिताः । रौच्यादयस्तथान्येपि मनवः संप्रकीर्तिताः

ਭਵਿੱਖ ਨਾਮਕ ਆਰਕਸਾਵਰਣੀ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰੌਚ੍ਯ ਆਦਿ ਹੋਰ ਮਨੂ ਵੀ ਯਥਾਵਤ ਗਿਣਾਏ ਗਏ ਹਨ।

Verse 111

रुचेः प्रजापतेः पुत्रो रौच्यो नाम भविष्यति । मनुर्भूतिसुतस्तद्वद्भौत्यो नाम भविष्यति

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਰੁਚੀ ਤੋਂ ਰੌਚ੍ਯ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇਗਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭੂਤੀ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜੋ ਮਨੁ ਹੋਵੇਗਾ, ਉਹ ਭੌਤ੍ਯ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

Verse 112

ततस्तु मेरुसावर्णिर्ब्रह्मसुनुर्मनुः स्मृतः । ऋभुश्च ॠतुधामा च विष्वक्सेनो मनुस्तथा

ਤਦੋਂ ਮੇਰੁਸਾਵਰ੍ਣੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਮਨੁ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਿਭੁ ਤੇ ਰਿਤੁਧਾਮਾ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ ਭੀ ਮਨੁ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 113

अतीतानागताश्चैव मनवः परिकीर्तिताः । वर्षाणां युगसाहस्रमेभिर्व्याप्तं नराधिप

ਅਤੀਤ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਮਨੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਆਪਤ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ।

Verse 114

स्वेस्वेन्तरे सर्वमिदं समुत्पाद्य चराचरं । कल्पक्षये निवृत्ते तु मुच्यंते ब्रह्मणा सह

ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਅੰਤਰ-ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਉਤਪੰਨ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਮੇਤ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 115

अमीयुगसहस्रान्ते विनश्यन्ति पुनःपुनः । ब्रह्माद्या विष्णुसायुज्यं ततो यास्यंति वै नृप

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨਾਲ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਏਕਤਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ।