Adhyaya 49

Verse 1

नारद उवाच । केनाचारेण विप्रस्य ब्रह्मतेजो विवर्धते । केनाचारेण तस्यैव ब्राह्मं तेजो विनश्यति

ਨਾਰਦ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਹੜੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਤੇਜ ਵਧਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਉਸੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । शयनीयात्समुत्थाय रात्र्यंशे द्विजसत्तमः । देवांश्चैव स्मरेन्नित्यं तथा पुण्यवतो ध्रुवम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਤ ਦੇ ਇੱਕ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਯਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਦਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਨਿੱਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਣ੍ਯਵਾਨ, ਅਡੋਲ ਧ੍ਰੁਵ ਦਾ ਵੀ।

Verse 3

गोविंदं माधवं कृष्णं हरिं दामोदरं तथा । नारायणं जगन्नाथं वासुदेवमजं विभुम्

ਗੋਵਿੰਦ, ਮਾਧਵ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਦਾਮੋਦਰ; ਨਾਰਾਇਣ, ਜਗੰਨਾਥ, ਵਾਸੁਦੇਵ—ਅਜਨਮਾ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 4

सरस्वतीं महालक्ष्मीं सावित्रीं वेदमातरम् । ब्रह्माणं भास्करं चन्द्रं दिक्पालांश्च ग्रहांस्तथा

(ਸਿਮਰਨ/ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ) ਸਰਸਵਤੀ, ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ ਅਤੇ ਸਾਵਿਤਰੀ—ਵੇਦਮਾਤਾ—ਦਾ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ), ਚੰਦਰਮਾ, ਦਿਕਪਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗ੍ਰਹਾਂ ਦਾ ਵੀ।

Verse 5

शङ्करं च शिवं शंभुमीश्वरं च महेश्वरम् । गणेशं च तथा स्कन्दं गौरीं भागीरथीं शिवाम्

ਮੈਂ ਸ਼ੰਕਰ—ਸ਼ਿਵ, ਸ਼ੰਭੂ, ਈਸ਼ਵਰ ਅਤੇ ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਗਣੇਸ਼ ਤੇ ਸਕੰਦ ਨੂੰ ਵੀ; ਗੌਰੀ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਭਾਗੀਰਥੀ ਗੰਗਾ, ਸ਼ੁਭਾ ਸ਼ਿਵਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ।

Verse 6

पुण्यश्लोको नलो राजा पुण्यश्लोको जनार्दनः । पुण्यश्लोका च वैदेही पुण्यश्लोको युधिष्ठिरः

ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਜਾ ਨਲ ਹੈ; ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੇ ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਨੂ) ਹਨ। ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ (ਸੀਤਾ) ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁੰਨ-ਕੀਰਤੀ ਵਾਲਾ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ।

Verse 7

अश्वत्थामा बलिर्व्यासो हनूमांश्च विभीषणः । कृपः परशुरामश्च सप्तैते चीरजीविनः

ਅਸ਼ਵਤਥਾਮਾ, ਬਲੀ, ਵਿਆਸ, ਹਨੂਮਾਨ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਅਤੇ ਪਰਸ਼ੁਰਾਮ—ਇਹ ਸੱਤ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹਨ।

Verse 8

एतान्यस्तु स्मरेन्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्मुच्यते नात्र संशयः

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ ਨਿੱਤ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਆਦਿ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 9

सकृदुच्चरिते तात सर्वयज्ञफलं लभेत् । गवां शतसहस्राणां दानस्य फलमश्नुते

ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਇਸ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਉਚਾਰਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਲੱਖ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਾਨ ਦਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 10

ततश्चापि शुचौ देशे मलमूत्रं परित्यजेत् । दक्षिणाभिमुखो रात्रौ दिवा कुर्यादुदङ्मुखः

ਫਿਰ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਮਲ-ਮੂਤਰ ਤਿਆਗੇ; ਰਾਤ ਨੂੰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ, ਦਿਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਕਰੇ।

Verse 11

परतो दंतकाष्ठं च तृणैरुदुंबरादिभिः । अतः परं च संध्यायां संयतश्च द्विजो भवेत्

ਫਿਰ ਤ੍ਰਿਣਾਂ ਜਾਂ ਉਦੁੰਬਰ ਆਦਿ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦੀ ਦਾਤਨ ਨਾਲ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਵੇਲੇ ਦ੍ਵਿਜ ਸੰਯਮੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 12

पूर्वाह्णे रक्तवर्णां तु मध्याह्ने शुक्लवर्णिकाम् । सायं सरस्वतीं कृष्णां द्विजो ध्यायेद्यथाविधि

ਪੂਰਵਾਹਣ ਵਿੱਚ ਦ੍ਵਿਜ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਰਕਤ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਧਿਆਵੇ; ਮੱਧਾਹਣ ਵਿੱਚ ਸ਼ੁਕਲ ਵਰਣ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਸਾਂਝ ਵੇਲੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ ਵਰਣ ਵਾਲੀ—ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 13

ततः समाचरेत्स्नानं यथाज्ञानेन यत्नतः । अंगं प्रक्षालयित्वा तु मृद्भिः संलेपयेत्ततः

ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਗਿਆਨ ਅਨੁਸਾਰ ਯਤਨ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ। ਅੰਗ ਧੋ ਕੇ, ਫਿਰ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰੇ।

Verse 14

शिरोदेशे ललाटे च नासिकायां हृदि भ्रुवोः । बाह्वोः पार्श्वे तथा नाभौ जान्वोरङ्घ्रिद्वये तथा

ਸਿਰ ਦੇ ਸਥਾਨ ਤੇ, ਲਲਾਟ ਤੇ, ਨੱਕ ਤੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭ੍ਰੂਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ; ਬਾਂਹਾਂ ਤੇ, ਪਾਸਿਆਂ ਤੇ, ਨਾਭੀ ਤੇ, ਘੁੱਟਣਾਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਭੀ।

Verse 15

एका लिंगे गुदे तिस्रस्तथा वामकरे दश । उभयोः सप्त दातव्या मृदः शुद्धिमभीप्सता

ਜੋ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੇ, ਉਹ ਲਿੰਗ ਉੱਤੇ ਮਿੱਟੀ ਇਕ ਵਾਰ, ਗੁਦੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਵਾਰ, ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਉੱਤੇ ਦਸ ਵਾਰ, ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸੱਤ ਵਾਰ ਲਗਾਵੇ।

Verse 16

अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे । मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम्

ਹੇ ਧਰਤੀ ਮਾਤਾ—ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ, ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਰੌਂਦੀ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਪਗ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ—ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ, ਮੇਰੇ ਪੂਰਬ-ਸੰਚਿਤ ਪਾਪ ਹਰ ਲੈ।

Verse 17

अनेनैव तु मंत्रेण मृत्तिकां यस्तनौ क्षिपेत् । सर्वपापक्षयस्तस्य शुचिर्भवति मानवः

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਇਸੇ ਮੰਤਰ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਲਗਾਏ, ਉਸ ਦੇ ਸਭ ਪਾਪ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 18

ततस्तु वेदपूर्वेण स्नानं कुर्याद्विचक्षणः । नदे नद्यां तथा कूपे पुष्करिण्यां तटाकके

ਫਿਰ ਵਿਦਵਾਨ ਤੇ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਵੇਦਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰੇ—ਚਾਹੇ ਨਦੀ-ਨਾਲੇ ਵਿੱਚ, ਨਦੀ ਵਿੱਚ, ਕੂਏਂ ਵਿੱਚ, ਕਮਲ-ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਝੀਲ ਵਿੱਚ।

Verse 19

जलराशौ च वप्रे च घटस्नानं तथोत्तरम् । कारयेद्विधिवन्मर्त्यः सर्वपापक्षयाय च

ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਤਟ/ਬੰਨ੍ਹ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਘੜਾ-ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਗਲਾ ਕਰਮ ਵੀ ਕਰਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਪੂਰਨ ਨਾਸ ਹੋਵੇ।

Verse 20

प्रातःस्नानं महापुण्यं सर्वपापप्रणाशनम् । यः कुर्यात्सततं विप्रो विष्णुलोके महीयते

ਸਵੇਰੇ ਪ੍ਰਾਤਹਕਾਲ ਸਨਾਨ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਹੈ, ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਇਸ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਣੁ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਪਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 21

प्रातः संध्यासमीपे च यावद्दंडचतुष्टयम् । तावत्पानीयममृतं पितॄणामुपतिष्ठते

ਪ੍ਰਾਤਹ ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਚਾਰ ਦੰਡਾਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਰਹੇ, ਉਤਨਾ ਸਮਾਂ ਅਰਪਿਤ ਜਲ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਵਾਂਗ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 22

परतो घटिकायुग्मं यावद्यामैकमाह्निकम् । मधुतुल्यं जलं तस्मिन्पितॄणां प्रीतिवर्धनम्

ਫਿਰ ਦੋ ਘਟਿਕਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇੱਕ ਪੂਰੇ ਯਾਮ ਅਤੇ ਦਿਨ ਦੇ ਆਹਨਿਕ ਕਰਮ ਤੱਕ, ਉਥੇ ਅਰਪਿਤ ਜਲ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

ततस्तु सार्द्धयामैकं जलं क्षीरमयं स्मृतम् । क्षीरमिश्रं जलं तावद्यावद्दण्डचतुष्टयम्

ਤਦੋਂ ਇੱਕ ਸਾਰੱਧ-ਯਾਮ ਤੱਕ ਜਲ ਨੂੰ ਦੁੱਧ-ਮਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਚਾਰ ਦੰਡਾਂ ਜਿਤਨਾ ਸਮਾਂ ਜਲ ਦੁੱਧ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

अतः परं च पानीयं यावद्धि प्रहरत्रयम् । तत्परं लोहितं प्रोक्तं यावदस्तंगतो रविः

ਇਸ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਹਰਾਂ ਤੱਕ ਉਹ ਜਲ ਪੀਣਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੂਰਜ ਅਸਤ ਹੋਣ ਤੱਕ ਉਹ ਲਾਲੀਮਾਯੁਕਤ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 25

चतुर्थप्रहरे स्नाने रात्रौ वा तर्पयेत्पितॄन् । तत्तोयं रक्षसामेव ग्रहणेन विना स्मृतम्

ਜੇ ਚੌਥੇ ਪਹਰ ਦੇ ਸਨਾਨ ਵੇਲੇ ਜਾਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਜਲ ਪਰੰਪਰਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਵਲ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਲਈ ਹੀ ਯੋਗ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 26

पानीयं सर्वसिर्द्ध्य्थं पुरैव निर्मितं मया । रक्षार्थं तस्य तोयस्य यक्षाश्चैव धुरंधराः

“ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਇਹ ਪਾਣੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਰਚਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਜਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਯਕਸ਼—ਬਲਵਾਨ ਧੁਰੰਧਰ ਰਖਵਾਲੇ—ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਗਏ।”

Verse 27

न प्राप्नुवंति पितरो ये च लोकांतरं गताः । दुष्प्राप्यं सलिलं तेषामृते स्वान्मर्त्यवासिनः

ਜੋ ਪਿਤਰ ਲੋਕਾਂਤਰ ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ (ਇਹ) ਜਲ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ; ਮਰਤ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਜਨਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਲਿਲ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 28

तस्माच्छिष्यैश्च पुत्रैश्च पौत्रदौहित्रकादिभिः । बंधुवर्गैस्तथा चान्यैस्तर्पणीयं पितृव्रतैः

ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਵ੍ਰਤ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈਆਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੌਤਰਾਂ, ਦੌਹਿਤਰਾਂ ਆਦਿ ਦੁਆਰਾ; ਅਤੇ ਬੰਧੂ-ਵਰਗਾਂ ਤੇ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਦੁਆਰਾ ਵੀ।

Verse 29

नारद उवाच । जलस्य दैवतं ब्रूहि तर्पणस्य विधिं मयि । यथा जानामि देवेश तत्वतो वक्तुमर्हसि

ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਲ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਤਰਪਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸਿਖਾਓ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਤਾਂ ਜੋ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ—ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਜਿਵੇਂ ਹੈ ਤਿਵੇਂ ਵਰਣਨ ਕਰੋ।”

Verse 30

ब्रह्मोवाच । जलस्य देवता विष्णुःस र्वलोकेषु गीयते । जलपूतो भवेद्यस्तु विष्णुस्तच्छंकरो भवेत्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਲ ਦਾ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵ ਵਿਸ਼ਣੂ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਜਲ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯਤਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਸ਼ੰਕਰ-ਰੂਪ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 31

जलं गंडूषमात्रं तु पीत्वा पूतो भवेन्नरः । विशेषात्कुशसंसर्गात्पीयूषादधिकं जलम्

ਜਲ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇਕ ਗੰਡੂਸ਼—ਮੂੰਹ ਭਰ ਪੀ ਲੈਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਜਲ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਹੋਵੇ; ਐਸਾ ਜਲ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 32

सर्वदेवालयो दर्भो मयायं निर्मितः पुरा । कुशमूले भवेद्ब्रह्मा कुशमध्ये तु केशवः

ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਆਲਯ ਹੈ; ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਮੂਲ ਵਿੱਚ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੱਸਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਮੱਧ ਵਿੱਚ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 33

कुशाग्रे शंकरं विद्धि कुश एते प्रतिष्ठिताः । कुशहस्तः सदा मेध्यः स्तोत्रं मंत्रं पठेद्यदि

ਕੁਸ਼ਾ ਦੇ ਅਗ੍ਰ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਨੂੰ ਜਾਣੋ; ਇਹ ਕੁਸ਼ਾ-ਤਿੰਨੇ ਪਵਿੱਤਰ ਆਧਾਰ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹਨ। ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਾ ਹੋਵੇ ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਧ੍ਯ—ਕ੍ਰਿਆਕਰਮ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 34

सर्वं शतगुणं प्रोक्तं तीर्थे साहस्रमुच्यते । कुशाः काशास्तथा दूर्वा यवपत्राणि व्रीहयः

ਸਾਰਾ ਪੁੰਨ ਸੌ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। (ਅਰਪਣ ਲਈ) ਕੁਸ਼ਾ, ਕਾਸ਼ਾ, ਦੂರ್ವਾ, ਜੌ ਦੇ ਪੱਤੇ ਅਤੇ ਚੌਲ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ ਉਲੇਖ ਹੈ।

Verse 35

बल्वजाः पुंडरीकाश्च कुशास्सप्त प्रकीर्तिताः । आनुपूर्व्येण मेध्याः स्युः कुशा लोके प्रतिष्ठिताः

ਬਲਵਜਾ ਅਤੇ ਪੁੰਡਰੀਕਾ, ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਕਿਸਮਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ। ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਸਭ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ਾ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦਾ ਆਧਾਰ ਬਣੀ ਹੈ।

Verse 36

विना मंत्रेण यत्स्नानं सर्वं तन्निष्फलं भवेत् । अमृतात्स्वादुतामेति संस्पर्शाच्च तिलस्य च

ਮੰਤ੍ਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਜੋ ਵੀ ਸਨਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਤਿਲ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮਿੱਠਾਸ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਜਿਵੇਂ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਮਧੁਰਤਾ।

Verse 37

तस्माच्च तर्पयेन्नित्यं पितॄंस्तिलजलैर्बुधः । दशभिश्च तिलैस्तावत्पितॄणां प्रीतिरुत्तमा

ਇਸ ਲਈ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨਿੱਤ ਤਿਲ-ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ। ਕੇਵਲ ਦਸ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਪਿਤਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 38

अग्निस्तंभभयाद्देवा न चेच्छन्त्यतिविस्तरम् । स्नात्वा यस्तर्पयेन्नित्यं तिलमिश्रोदकैः पितॄन्

ਅੱਗ ਦੇ ਸਤੰਭ ਦੇ ਭਯ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਾ ਬਹੁਤ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਨਿੱਤ ਤਿਲ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਜਲ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—

Verse 39

नीलपंडविमोक्षेण त्वमावास्या तिलोदकैः । वर्षासु दीपदानेन पितॄणामनृणो भवेत्

‘ਨੀਲਪੰਡ-ਵਿਮੋਖਸ਼’ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਅਮਾਵਸਿਆ ਨੂੰ ਤਿਲ-ਜਲ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਦੀਪ-ਦਾਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਜ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 40

वत्सरैकममायां तु तर्पयेद्यस्तिलैः पितृन् । विनायकत्वमाप्नोति सर्वदेवैः प्रपूज्यते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਮਾਵੱਸਿਆ ਦੇ ਦਿਨ ਇਕ ਪੂਰਾ ਵਰ੍ਹਾ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਨਾਇਕ-ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

युगाद्यासु च सर्वासु यस्तिलैस्तर्पयेत्पितॄन् । उक्तं यद्वाप्यमायां तु तस्माच्छतगुणाधिकम्

ਜੋ ਕੋਈ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਆਰੰਭਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਅਵਸਰਾਂ ਤੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ—ਜੋ ਫਲ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਮਾਘ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਉਸ ਤੋਂ ਸੌ ਗੁਣਾ ਵੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 42

अयने विषुवे चैव राकामायां तथैव च । तर्पयित्वा पितृव्यूहं स्वर्गलोके महीयते

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਯਨ, ਵਿਸ਼ੁਵ ਅਤੇ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੀ ਰਾਤ ਨੂੰ ਵੀ—ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਹਿਮਾਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 43

तथा मन्वंतराख्यायामन्यस्यां पुण्यसंस्थितौ । ग्रहणे चंद्रसूर्यस्य पुण्यतीर्थे गयादिषु

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਨਵੰਤਰ ਨਾਮਕ ਹੋਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਾਲ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਚੰਦਰ-ਸੂਰਜ ਗ੍ਰਹਿਣ ਵੇਲੇ—ਪੁੰਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਗਿਆ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ (ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ)।

Verse 44

तर्पयित्वा पितॄन्याति माधवस्य निकेतनम् । तस्मात्पुण्याहकं प्राप्य तर्पयेत्पितृसंचयम्

ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਸ਼ੁਭ ਦਿਨ ਮਿਲੇ, ਤਦ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 45

तर्पणं देवतानां च पूर्वं कृत्वा समाहितः । अधिकारी भवेत्पश्चात्पितॄणां तर्पणे बुधः

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਪੁਰਖ ਫਿਰ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਤਰਪਣ ਲਈ ਯੋਗ ਅਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 46

श्राद्धे भोजनकाले च पाणिनैकेन दापयेत् । उभाभ्यां तर्पणे दद्याद्विधिरेष सनातनः

ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਣ ਵੇਲੇ ਇਕ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੀ ਦਾਨ ਦੇਵੇ; ਪਰ ਤਰਪਣ ਕਰਦਿਆਂ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਅਰਪਣ ਕਰੇ—ਇਹੀ ਸਨਾਤਨ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 47

दक्षिणाभिमुखो भूत्वा शुचिस्तु तर्पयेत्पितॄन् । तृप्यतामिति वाक्येन नामगोत्रेण वै पुनः

ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਰਹਿ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਫਿਰ ਨਾਮ ਤੇ ਗੋਤ੍ਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ‘ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਵੋ’ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 48

अकृष्णैर्यत्तिलैर्मोहात्तर्पयेत्पितृसंचयम् । भूम्यां ददाति यदपो दाता चैव जले स्थितः

ਜੇ ਮੋਹ ਵਸ਼ ਕਾਲੇ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਤਿਲਾਂ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ-ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਦਾਤਾ ਆਪ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਜਲ-ਅਰਪਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਾਲੇ—(ਇਹ ਕਰਮ ਅਵਿਧੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ)।

Verse 49

वृथा तद्दीयते दानं नोपतिष्ठति कस्यचित् । स्थले स्थित्वा जले यस्तु प्रयच्छेदुदकं नरः

ਉਹ ਦਾਨ ਵਿਅਰਥ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ—ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਕੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰੇ।

Verse 50

नोपतिष्ठेत्पितॄणां तु सलिलं तन्निरर्थकम् । आर्द्रवासा जले यस्तु कुर्यादुदकतर्पणम्

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਜਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ; ਜੇ ਕੋਈ ਜਲ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਉਦਕ-ਤ੍ਰਪਣ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 51

पितरस्तस्य तृप्यंति सहदेवैस्सदानघ । रजकैः क्षालितं वस्त्रमशुद्धं कवयो विदुः

ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਵਿਦਵਾਨ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਧੋਬੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਧੋਇਆ ਵਸਤ੍ਰ ਅਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 52

हस्तप्रक्षालने चैव पुनर्वस्त्रं तु शुध्यति । शुष्कवासाः शुचौ देशे स्थाने यत्तर्पयेत्पितॄन्

ਹੱਥ ਧੋਣ ਨਾਲ ਵਸਤ੍ਰ ਮੁੜ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੁੱਕੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਪਵਿੱਤਰ ਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਯੋਗ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤ੍ਰਪਣ-ਅਰਪਣ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 53

ततो दशगुणेनैव तुष्यंति पितरो ध्रुवम् । स्नानं संध्यां च पाषाणे खड्गे वा ताम्रभाजने

ਤਦ ਪਿਤਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਦਸ ਗੁਣਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਉਪਾਸਨਾ ਪੱਥਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਤਲਵਾਰ ਉੱਤੇ, ਜਾਂ ਤਾਂਬੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 54

तर्पणं कुरुते यस्तु प्रत्येकं च शताधिकम् । रौप्यांगुलीयं तर्जन्यां धृत्वा यत्तर्पयेत्पितॄन्

ਪਰ ਜੋ ਕੋਈ ਤਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੈ—ਹਰ ਪਿਤਰ ਲਈ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਉਦਕ ਅਰਪਣ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ—ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਉਂਗਲ ਵਿੱਚ ਚਾਂਦੀ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਅਰਪੇ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 55

सर्वं च शतसाहस्रगुणं भवति नान्यथा । तथैवानामिकायां तु धृत्वा स्वर्णांगुलीं बुधः

ਇਸ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਲੱਖ ਗੁਣਾ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਨਹੀਂ। ਇਉਂ ਹੀ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅਨਾਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਅੰਗੂਠੀ ਧਾਰਨ ਕਰੇ…

Verse 56

तर्पयेत्पितृसंदोहं लक्षकोटिगुणं भवेत् । अंगुष्ठदेशिनी मध्ये सव्यहस्तस्य खड्गकम्

ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਤਰਪਣ ਕਰੇ; ਪੁੰਨ-ਫਲ ਲੱਖ ਕਰੋੜ ਗੁਣਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਖੱਬੇ ਹੱਥ ਦੇ ਅੰਗੂਠੇ ਤੇ ਤਰਜਨੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ‘ਖੜਗ’ ਵਰਗੀ ਮੁਦਰਾ ਬਣਦੀ ਹੈ।

Verse 57

धृत्वानामिकया रत्नमंजलेरक्षयंफलं । स्नानार्थमभिगच्छंतं देवाः पितृगणैः सह

ਅਨਾਮਿਕਾ ਉੱਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਦਾ ਅਖੁੱਟ ਫਲ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਸਨਾਨ ਲਈ ਚੱਲਿਆ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਪਿਤ੍ਰ-ਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 58

वायुभूतानुगच्छंति तृषार्ताः सलिलार्थिनः । निराशास्ते निवर्तंते वस्त्रनिष्पीडनेन च

ਤ੍ਰਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪਾਣੀ ਦੇ ਖੋਜੀ ਹਵਾ-ਮਾਤ੍ਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ, ਕੱਪੜੇ ਨਿਚੋੜ ਕੇ ਵੀ (ਵਿਅਰਥ) ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 59

तस्मान्न पीडयेद्वस्त्रमकृत्वा पितृतर्पणम् । तिस्रःकोट्योऽर्धकोटी च यानि लोमानि मानुषे

ਇਸ ਲਈ ਪਿਤ੍ਰ-ਤਰਪਣ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਕੱਪੜਾ ਨਿਚੋੜਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਕਰੋੜ ਅਤੇ ਅੱਧ ਕਰੋੜ ਰੋਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 60

स्रवंति सर्वतीर्थानि तस्मान्न परिपीडयेत् । देवाः पिबंति शिरसि श्मश्रुतः पितरस्तथा

ਉੱਥੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਪ੍ਰਵਾਹ ਵਗਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾ ਦੇਵੇ। ਦੇਵਤਾ ਸਿਰ-ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਭੀ ਦਾਢੀ ਤੋਂ ਪਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

चक्षुषोरपि गंधर्वा अधस्तात्सर्वजंतवः । देवाः पितृगणाः सर्वे गंधर्वा जंतवस्तथा

ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਭੀ ਗੰਧਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਸਭ ਜੀਵ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਸਭ ਹਨ, ਅਤੇ ਗੰਧਰਵ ਤੇ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਭੀ ਹਨ।

Verse 62

स्नानमात्रेण तुष्यंति स्नानात्पापं न विद्यते । नित्यस्नानं च यः कुर्यात्स नरः पुरुषोत्तमः

ਕੇਵਲ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਹੀ (ਦੇਵਤਾ) ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਸਨਾਨ ਕਰੇ, ਉਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਹੈ।

Verse 63

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तो नाकलोकेमहीयते । स्नानं तर्पणपर्यंतं देवा महर्षयो विदुः

ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਨਾਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਤਰਪਣ ਤੱਕ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਅਤੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ ਜਾਣਦੇ (ਅਤੇ ਦੱਸਦੇ) ਹਨ।

Verse 64

अतः परं च देवानां पूजनं कारयेद्बुधः । गणेशं पूजयेद्यस्तु विघ्नस्तस्य न जायते

ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਵਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜੋ ਗਣੇਸ਼ ਜੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਵਿਘਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।

Verse 65

आरोग्यार्थं च सूर्यं च धर्ममोक्षाय माधवम् । शिवं च कृत्यकामार्थं सर्वकामाय चंडिकाम्

ਆਰੋਗਤਾ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਧਰਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਲਈ ਮਾਧਵ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਦੀ; ਕਰਮਕਾਂਡਾਂ ਅਤੇ ਇੱਛਿਤ ਕਾਰਜਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਲਈ ਸ਼ਿਵ ਦੀ; ਅਤੇ ਸਭ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਲਈ ਚੰਡਿਕਾ ਦੇਵੀ ਦੀ।

Verse 66

देवांस्तु पूजयित्वा तु वैश्वदेवबलिं चरेत् । वह्निकार्यं ततः कृत्वा यज्ञं ब्राह्मणतर्पणम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਵੈਸ਼ਵਦੇਵ ਬਲੀ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਗਨੀ-ਸੰਬੰਧੀ ਕਰਮ ਪੂਰੇ ਕਰ ਕੇ ਯਜ੍ਞ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਤਰਪਣ-ਸੇਵਾ (ਦਾਨ-ਆਤਿਥ੍ਯ) ਕਰੇ।

Verse 67

देवानां सर्वसत्वानां पुनस्त्रिविष्टपं व्रजेत् । गतागतं स्थिरं कृत्वा कामान्मोक्षं सुखं दिवम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਮੁੜ ਤ੍ਰਿਵਿਸ਼ਟਪ (ਸਵਰਗ) ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਅਟੱਲ ਕਰ ਲੈਣ ਤੇ ਇੱਛਿਤ ਫਲ—ਮੋਖਸ਼, ਸੁਖ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਲੋਕ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 68

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन नित्यं कर्माणि कारयेत् । नारद उवाच । किमर्थं च जलं तात देवाः पितृगणैः सह

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਨਿੱਤ ਨਿਯਤ ਕਰਮ ਕਰਵਾਉਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਤਾਤ! ਦੇਵਤਾ ਪਿਤ੍ਰਗਣਾਂ ਸਮੇਤ ਜਲ ਕਿਸ ਲਈ (ਮੰਗਦੇ/ਲੋੜਦੇ) ਹਨ?”

Verse 69

न प्राप्नुवंति सर्वज्ञ लभंते मानवा यथा । ब्रह्मोवाच । पुरा सृष्टं मया तोयं सर्वदेवमयामृतम्

ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ! ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ (ਉਹ ਲਾਭ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਉਹ ਜਲ ਰਚਿਆ ਸੀ—ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ।”

Verse 70

तस्यैव रक्षणार्थं च रक्षा यक्षा धनुर्धराः । घ्नंति ते पितरं देवमस्मद्वाक्यान्न मानुषम्

ਉਸ ਦੀ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਧਨੁਧਾਰੀ ਰਾਖਸ ਤੇ ਯਕਸ਼ ਰਖਵਾਲੇ ਸਾਡੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਿਤਾ—ਉਸ ਦਿਵ੍ਯ ਦੇਵ—ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਸਧਾਰਣ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨਹੀਂ।

Verse 71

पशवः पक्षिणः कीटा मर्त्यलोके व्यवस्थिताः । मर्त्यजाताश्च देवा ये तथैव मानुषा ध्रुवम्

ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਕੀਟ ਮਰਤ੍ਯ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮਰਤ੍ਯਤਾ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮਨੁੱਖ ਸਮਾਨ ਹੀ ਹਨ।

Verse 72

तर्पयित्वा गुरुं नित्यं सुरलोके प्रतिष्ठिताः । अस्नायी च मलं भुंक्ते अजपी पूयशोणितम्

ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਤਰਪਣ ਕਰ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਉਹ ਦੇਵਲੋਕ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਸਨਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਮੈਲ ਖਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਜਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਉਹ ਪੀਪ ਤੇ ਲਹੂ ਪੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਹੈ।

Verse 73

अकृत्वा तर्पणं नित्यं पितृहा चोपजायते । ब्रह्महत्यासमं पापं देवानामप्यपूजने

ਨਿੱਤ ਤਰਪਣ ਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪਿਤ੍ਰ-ਹੰਤਾ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਦੀ ਉਪੇਖਾ ਕਰਨਾ ਭੀ ਬ੍ਰਹਮਹਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪਾਪ ਹੈ।

Verse 74

सन्ध्याकृत्यमकृत्वा च सूर्यं हंति च पापकृत् । नारद उवाच । ब्राह्मणस्य सदाचारक्रमं ब्रूहि च कर्मणाम्

ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਨਾ ਕਰ ਕੇ ਪਾਪੀ ਜਣੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਮਾਰਦਾ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਵਿਧਾਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।”

Verse 75

इतरेषां च वर्णानां प्रवृत्तमखिलं वद । ब्रह्मोवाच । आचाराल्लभते चायुराचाराल्लभते सुखम्

ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਭੀ ਯਥੋਚਿਤ ਮਰਯਾਦਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਆਯੁ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸੁਖ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 76

आचारात्स्वर्गं मोक्षं च आचारो हंत्यलक्षणम् । अनाचारो हि पुरुषो लोके भवति निंदितः

ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਭੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਆਚਾਰ ਅਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣ ਤੇ ਅਪਮਾਨ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਅਨਾਚਾਰੀ ਹੈ, ਉਹ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿੰਦਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 77

दुःखभागी च सततं व्याधितोल्पायुरेव च । नरके नियतं वासो ह्यनाचारान्नरस्य च

ਅਨਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਸਦਾ ਦੁੱਖ ਦਾ ਭਾਗੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਰੋਗਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਆਯੁ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਐਸੇ ਅਧਰਮੀ ਲਈ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ।

Verse 78

आचाराच्च परं लोकमाचारं शृणु तत्त्वतः । गोमयेन गृहे नित्यं प्रकुर्यादुपलेपनम्

ਆਚਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਲੋਕ ਦੀ ਉੱਚੀ ਗਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਤੱਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਚਾਰ ਸੁਣੋ: ਘਰ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਗੋਬਰ ਨਾਲ ਲੇਪ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 79

प्रक्षालयेत्ततः पीठं काष्ठं पात्रं शिलातलम् । भस्मना कांस्यपात्रं तु ताम्रमम्लेनशुद्ध्यति

ਫਿਰ ਆਸਨ, ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ, ਬਰਤਨ ਅਤੇ ਪੱਥਰ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਧੋਵੇ। ਕਾਂਸੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਰਾਖ ਨਾਲ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਾਂਬਾ ਖੱਟੇ ਪਦਾਰਥ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 80

शिलापात्रं तु तैलेन फालंगो वालकेन तु । स्वर्णरौप्यादिपात्रं तु जलमात्रेण शुध्यति

ਪੱਥਰ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਤੇਲ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਫਾਲੰਗ ਪਾਤਰ ਦੀ ਰੇਤ ਨਾਲ। ਪਰ ਸੋਨੇ, ਚਾਂਦੀ ਆਦਿ ਦੇ ਪਾਤਰ ਕੇਵਲ ਜਲ ਨਾਲ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 81

अग्निना लोहपात्रं तु पाकप्रक्षालनेन तु । खननाद्दाहनाच्चैव उपलेपन धावनात्

ਲੋਹੇ ਦੇ ਪਾਤਰ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਕਾਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਧੋ ਕੇ ਵੀ। ਖੋਦ ਕੇ ਕੱਢਣ, ਸਾੜਨ, ਅਤੇ ਲੇਪ ਲਾ ਕੇ ਫਿਰ ਧੋਣ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 82

पर्जन्यवर्षणाच्चैव भूरमेध्या विशुध्यति । तैजस्सानां मणीनां च सर्वस्याश्ममयस्य च

ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਅਪਵਿੱਤਰ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਵੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਜਸਵੀ ਧਾਤਾਂ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਪੱਥਰ-ਮਯ ਹੈ, ਸਭ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 83

भस्मभिर्मृत्तिकाभिश्च शुद्धिरुक्ता मया पुरा । शय्या भार्या शिशुर्वस्त्रमुपवीतं कमंडलुः

ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਭਸਮ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਦੁਆਰਾ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਹੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਯਿਆ, ਪਤਨੀ, ਸ਼ਿਸ਼ੁ, ਵਸਤ੍ਰ, ਉਪਵੀਤ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਦੇ ਨਿਯਮ ਹਨ।

Verse 84

आत्मनः कथिताश्शुद्धा न परेषां कदाचन । न भुंजीतैकवस्त्रेण न स्नायादेकवाससा

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਚਰਨ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਨੇ—ਕਦੇ ਵੀ ਦੂਜਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰ ਕੇ ਨਹੀਂ। ਇਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਨਾ ਭੋਜਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਇਕੋ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸਨਾਨ ਕਰੇ।

Verse 85

न धारयेत्परस्यैवं स्नानवस्त्रं कदाचन । संस्कारं केशदंतानां प्रातरेव समाचरेत्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਾਏ ਦਾ ਸਨਾਨ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾ ਧਾਰੇ। ਕੇਸਾਂ ਅਤੇ ਦੰਦਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧ ਸੰਸਕਾਰ-ਸੰਭਾਲ ਸਵੇਰੇ ਹੀ ਕਰੇ।

Verse 86

गुरूणां च नमस्कारं नित्यमेव समाचरेत् । हस्तपादे मुखे चैव पंचार्द्रो भोजनं चरेत्

ਗੁਰੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਹੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਰਹੇ। ਹੱਥ, ਪੈਰ ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਧੋ ਕੇ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ—ਇਹ ਪੰਜ-ਆਰਦ੍ਰ ਦਾ ਨਿਯਮ ਹੈ।

Verse 87

पंचार्द्रकस्तु भुंजानः शतं वर्षाणि जीवति । देवतानां गुरोराज्ञां स्नातकाचार्ययोरपि

ਜੋ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਰਦ੍ਰ (ਤਾਜ਼ਾ ਅਦਰਕ ਆਦਿ) ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ—ਜੇ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਗੁਰੂ, ਰਾਜਾ ਅਤੇ ਸਨਾਤਕ ਤੇ ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰੇ।

Verse 88

नाक्रामेत्कामतश्छायां विप्रस्य दीक्षितस्य च । गोगणं देवतं विप्रं घृतं मधु चतुष्पथम्

ਮਨਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਜਾਂ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਦੀ ਛਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ। ਗੋ-ਝੁੰਡ, ਦੇਵਤਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਘੀ, ਸ਼ਹਿਦ ਅਤੇ ਚੌਰਾਹੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾ ਲੰਘੇ-ਰੌਂਦੇ।

Verse 89

प्रदक्षिणं प्रकुर्वीत प्रख्यातांश्च वनस्पतीन् । गोविप्रावग्निविप्रौ च विप्रौ द्वौ दंपती तथा

ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪਵਿੱਤਰ ਵਨਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੰਪਤੀ (ਪਤੀ-ਪਤਨੀ) ਦੀ ਵੀ ਪ੍ਰਦਕਸ਼ਿਣਾ ਕਰੇ।

Verse 90

तयोर्मध्ये न गच्छेत स्वर्गस्थोपि पतेद्ध्रुवम् । उच्छिष्टो न स्पृशेदग्निं ब्राह्मणं दैवतं गुरुम्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰੋਂ ਨਾ ਲੰਘੇ; ਜੋ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੀ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉੱਛਿਸ਼ਟ (ਭੋਜਨ-ਪਿੱਛੋਂ ਅਸ਼ੁੱਧ) ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਾ ਛੂਹੇ।

Verse 91

स्वशीर्षं पुष्पवृक्षं च यज्ञवृक्षमधार्मिकम् । त्रीणि तेजांसि नोच्छिष्ट उदीक्षेत कदाचन

ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਤੇਜਸਵੀ ਵਸਤੂਆਂ ਵੱਲ ਕਦੇ ਨਾ ਤੱਕੇ: ਆਪਣਾ ਸਿਰ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲਾ ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਅਧਰਮੀ ‘ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼’।

Verse 92

सूर्याचंद्रमसावेवं नक्षत्राणि च सर्वशः । नेक्षेद्विप्रं गुरुं देवं राजानं यतिनां वरम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੂਰਜ, ਚੰਦਰਮਾ ਅਤੇ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਤਾਰਿਆਂ ਵੱਲ ਨਾ ਤੱਕੇ; ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗੁਰੂ, ਦੇਵਤਾ, ਰਾਜਾ ਜਾਂ ਸੰਨਿਆਸੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਵੱਲ ਵੀ ਤੱਕ ਕੇ ਨਾ ਘੂਰੇ।

Verse 93

योगिनं देवकर्माणं धर्माणां कथकं द्विजम् । नदीनां च प्रतीरे च पत्युश्च सरितां तथा

ਦੇਵਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਯੋਗੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਕਥਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਦਵਿਜ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਿਤਾਂ ਦਾ ਪਤੀ/ਅਧਿਪਤੀ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 94

यज्ञवृक्षस्य मूले च उद्याने पुष्पवाटके । शरीरस्य मलत्यागं न कुर्याज्जीवने तथा

ਯਜ੍ਞ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਕੋਲ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਮਲ-ਤਿਆਗ ਨਾ ਕਰੇ; ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਕਦੇ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 95

विप्रस्यायतने गोष्ठे रम्ये राजपथेषु च । न क्षौरं कारयेद्धीरः कुजस्याह्नि कदाचन

ਮੰਗਲਵਾਰ ਦੇ ਦਿਨ ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਕਦੇ ਵੀ ਮੁੰਡਨ/ਹਜਾਮਤ ਨਾ ਕਰਾਵੇ—ਚਾਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਘਰ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਹਾਵਣੇ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਜਾਂ ਰਾਜਮਾਰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 96

मलं न धारयेद्दंते नखं न वदने क्षिपेत् । तैलाभ्यंगं न कुर्वीत वासरे रविभौमयोः

ਦੰਦਾਂ ਉੱਤੇ ਮੈਲ ਨਾ ਟਿਕਣ ਦੇਵੇ, ਨਖਾਂ ਦੀ ਕਤਰਣ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚ ਨਾ ਪਾਏ। ਐਤਵਾਰ ਅਤੇ ਮੰਗਲਵਾਰ ਨੂੰ ਤੇਲ-ਮਾਲਿਸ (ਅਭ੍ਯੰਗ) ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 97

स्वगात्रासनयोर्वाद्यं गुरोरेकासनादनम् । न हरेच्छ्रोत्रियस्वं च देवस्यापि गुरोरपि

ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਆਸਨ ਨੂੰ ਥੱਪ ਮਾਰ ਕੇ ਵਾਜਾ ਨਾ ਬਜਾਏ, ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕੋ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਨਾ ਬੈਠੇ। ਵੇਦ-ਵਿਦਵਾਨ ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਿਯ ਦੀ ਸੰਪਤੀ ਨਾ ਹੜਪੇ—ਨਾ ਦੇਵਤਾ ਦੀ, ਨਾ ਗੁਰੂ ਦੀ।

Verse 98

राज्ञस्तपस्विनां चैव पंगोरंधस्य योषितः । पंथा देयो ब्राह्मणाय गोभ्यो राजभ्य एव च

ਰਾਜੇ, ਤਪਸਵੀ, ਲੰਗੜੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਪੁਰਖਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰਗ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 99

रोगिणे भारतप्ताय गुर्विण्यै दुर्बलाय च । विवादं न च कुर्वीत नृप विप्र चिकित्सकैः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਵੈਦ ਬਿਮਾਰ, ਜ੍ਵਰ-ਤਪਤ, ਗਰਭਵਤੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਦੀ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਵਿਵਾਦ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 100

ब्राह्मणं गुरुपत्नीं च दूरतः परिवर्जयेत् । पतितं कुष्ठसंयुक्तं चांडालं च गवाशिनम्

ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਦੀ ਸੰਗਤ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਤਿਤ, ਕੋੜ੍ਹੀ, ਚਾਂਡਾਲ ਅਤੇ ਗੋਮਾਂਸ ਭੱਖਣ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਦੂਰ ਰਹੋ।

Verse 101

निर्धूतं ज्ञानहीनं च दूरतः परिवर्जयेत् । स्त्रियं दुष्टां च दुर्वृत्तामपवाद प्रदायिनीम्

ਜੋ ਨਿਕਾਲਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੁਸ਼ਟ, ਕੁਚਾਲਣੀ ਅਤੇ ਨਿੰਦਾ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤਿਆਗੋ।

Verse 102

कुकर्मकारिणीं दुष्टां सदैव कलहप्रियाम् । प्रमत्तामधिकांगीञ्च निर्लज्जां बाह्यचारिणीम्

ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀ ਕੁਕਰਮ ਕਰੇ, ਸੁਭਾਵੋਂ ਹੀ ਦੁਸ਼ਟ ਹੋਵੇ, ਸਦਾ ਝਗੜੇ ਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋਵੇ; ਬੇਪਰਵਾਹ, ਅਤਿ-ਇੰਦ੍ਰੀਅਲੋਲੁਪ, ਬੇਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਬਾਹਰੋਂ ਧਰਮ ਦਾ ਢੋਂਗ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੋਵੇ।

Verse 103

व्ययशीलामनाचारां दूरतः परिवर्जयेत् । मलिनां नाभिवंदेत गुरुपत्नीं कदाचन

ਫ਼ਜ਼ੂਲਖ਼ਰਚੀ ਅਤੇ ਕੁਚਾਲਣੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ; ਅਤੇ ਮਲੀਨ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੋ।

Verse 104

न स्पृशेत्तां च मेधावी स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । स तया सह केलिं च वर्जयेच्च सदैव हि

ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ਛੂਹੇ ਨਾ; ਜੇ ਛੂਹ ਲਏ ਤਾਂ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਕਾਮਕ੍ਰੀੜਾ ਨੂੰ ਸਦਾ ਹੀ ਤਿਆਗੇ।

Verse 105

शृणुयाच्च वचो नूनं न पश्येच्च गुरोः स्त्रियम् । वधूं पुत्रस्य भ्रातुश्च स्वपुत्रीं युवतीं ध्रुवम्

ਗੁਰੂ ਦੇ ਬਚਨ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸੁਣੇ, ਪਰ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਟਿਕਾਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਧੂ, ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਨੌਜਵਾਨ ਧੀ ਵੱਲ ਵੀ—ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ—ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾ ਪਾਏ।

Verse 106

अन्यां च गुरुपत्नीं च नेक्षेत्स्पर्शं न कारयेत् । ताभिः सह कथालापं तथा भ्रूभंगदर्शनम्

ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਵੱਲ ਨਿਗਾਹ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਾ ਬਣੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਵੀ ਨਾ ਕਰੇ, ਅਤੇ ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰਿਆਂ ਜਾਂ ਲੁਭਾਉਣੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਦਾ ਅਦਲਾ-ਬਦਲਾ ਵੀ ਤਿਆਗੇ।

Verse 107

कलहं निस्त्रपां वाणीं सदैव परिवर्जयेत् । न दद्याच्च सदा पादं तुषांगारास्थिभस्मसु

ਝਗੜੇ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਮੀ ਭਰੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਦਾ ਤਿਆਗੇ। ਅਤੇ ਤੂੜੀ, ਅੰਗਾਰਿਆਂ, ਹੱਡੀਆਂ ਜਾਂ ਰਾਖ ਉੱਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਪੈਰ ਨਾ ਰੱਖੇ।

Verse 108

कार्पासास्थिषु निर्माल्ये चितिकाष्ठे चितौ गुरौ । शुष्कं मीनं न भक्षेत पूतिगंधिममेध्यकम्

ਕਪਾਹ ਦੇ ਬੀਜ/ਛਿਲਕਿਆਂ, ਸੁੱਟੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ, ਚਿਤਾ ਦੀ ਲੱਕੜ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ-ਭੂਮੀ ਜਾਂ ਗੁਰੂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ—ਬਦਬੂਦਾਰ ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤਰ ਸੁੱਕੀ ਮੱਛੀ ਕਦੇ ਨਾ ਖਾਏ।

Verse 109

विघसं चान्यदुच्छिष्टं पाकार्थं च परस्य च । न स्थातव्यं न गंतव्यं क्षणमप्यसता सह

ਵਿਘਸ (ਜੂਠੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਭੋਜਨ) ਜਾਂ ਹੋਰ ਉੱਛਿਸ਼ਟ, ਪਕਾਣ ਦੇ ਕੰਮ ਲਈ ਜਾਂ ਪਰਾਏ ਕੰਮ ਲਈ—ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ—ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਰਹੇ, ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਨਾਲ ਕਿਤੇ ਜਾਵੇ।

Verse 110

न तिष्ठेच्च क्षणं धीरो दीपच्छाये कलिद्रुमे । अस्पृश्यैस्सह चालापं पतितैः कुपितैः सह

ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਕਲਿਯੁਗ-ਰੂਪੀ ਦਰਖ਼ਤ ਦੀ ਛਾਂਹ ਵਿੱਚ ਇਕ ਪਲ ਵੀ ਨਾ ਟਿਕੇ; ਅਤੇ ਅਸਪ੍ਰਿਸ਼੍ਯਾਂ, ਪਤਿਤਾਂ ਜਾਂ ਕ੍ਰੋਧੀ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 111

न कुर्यात्क्षणमात्रं तु कृत्वा गच्छेच्च रौरवम् । कनिष्ठं नाभिवंदेत पितृव्यं मातुलं तथा

ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਅਧਰਮ ਨਾ ਕਰੇ; ਕਰ ਬੈਠੇ ਤਾਂ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਛੋਟੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ; ਪਿਤ੍ਰਵ੍ਯ (ਚਾਚਾ) ਅਤੇ ਮਾਤੁਲ (ਮਾਮਾ) ਨੂੰ ਵੀ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੰਦਨਾ ਕਰੇ।

Verse 112

उत्थाय चासनं दद्यात्कृतांजल्यग्रतः स्थितः । तैलाभ्यक्तं तथोच्छिष्टमार्द्रवस्त्रं च रोगिणम्

ਉੱਠ ਕੇ ਆਸਨ ਦੇਵੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਰੋਗੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ—ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਤੇਲ ਲਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਜੂਠ ਨਾਲ ਅਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਭਿੱਜੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਵੇ।

Verse 113

पारावारगतोद्विग्नं वहंतं नाभिवादयेत् । यज्ञस्यांतर्गतं नष्टं क्रीडंतं स्त्रीजनैः सह

ਜੋ ਪਾਰ ਉਤਰਦਿਆਂ ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਨਾ ਕਰੇ; ਨਾ ਹੀ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ। ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੁੰਮ ਹੋਏ ਨੂੰ, ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ-ਕੂਦ ਕਰਦੇ ਨੂੰ ਵੀ ਅਭਿਵਾਦਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 114

बालक्रीडागतं चापि पुष्पयुक्तं कुशैर्युतम् । शिरः प्रावृत्य कर्णौ वा अप्सु मुक्तशिखोपि वा

ਭਾਵੇਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਨਾਲ (ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਿ) ਵਿਗੜ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ—ਚਾਹੇ ਸਿਰ ਤੇ ਕੰਨ ਢੱਕੇ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਤਰੇ—ਨਿਯਮ ਤਾਂ ਲਾਗੂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 115

अकृत्वा पादयोः पूजां नाचामेद्दक्षिणामुखः । उपवीतविहीनश्च नग्नको मुक्तकच्छकः

ਪਹਿਲਾਂ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਆਚਮਨ ਨਾ ਕਰੇ। ਉਪਵੀਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਨੰਗਾ, ਜਾਂ ਕੱਛਾ ਢਿੱਲਾ/ਗਲਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਆਚਮਨ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 116

एकवस्त्रपिधानश्च आचांतो नैव शुध्यति । मध्यमाभिर्मुखं पूर्वं तिसृभिः समुपस्पृशेत्

ਕੇਵਲ ਇਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨ ਕੇ ਆਚਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸ਼ੁੱਧ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੱਧਮਾਂ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ (ਜਲ ਸਿਪ ਕਰ) ਫਿਰ ਤਿੰਨ ਉਂਗਲਾਂ ਨਾਲ ਵਿਧੀ ਪੂਰੀ ਕਰੇ।

Verse 117

अंगुष्ठदेशिनीभ्यां च नासां च तदनंतरम् । अंगुष्ठानामिकाभ्यां च चक्षुषी समुपस्पृशेत्

ਫਿਰ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਤਰਜਨੀ ਨਾਲ ਨੱਕ ਦੇ ਨਾਸਿਕਾ-ਛਿਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰੇ। ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਅੰਗੂਠੇ ਅਤੇ ਅਨਾਮਿਕਾ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹੌਲੇ ਨਾਲ ਛੂਹੇ।

Verse 118

कनिष्ठांगुष्ठतश्श्रोत्रे नाभिमंगुष्ठकेन तु । तलेन हृदयं न्यस्य सर्वाभिर्मस्तकोपरि

ਕਨਿੱਠੀ ਅਤੇ ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਛੂਹੇ, ਅੰਗੂਠੇ ਨਾਲ ਨਾਭੀ ਨੂੰ; ਹਥੇਲੀ ਨੂੰ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਰੱਖੇ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਹੱਥਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਦੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਧਰੇ—ਇਹੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਹੈ।

Verse 119

बाहूचाग्रेण संस्पृश्य ततः शुद्धो भवेन्नरः । अनेनाचमनं कृत्वा मानवः प्रयतो भवेत्

ਬਾਂਹ/ਹੱਥ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ (ਜਲ ਨੂੰ) ਸਪਰਸ਼ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਚਮਨ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸੰਯਮੀ ਅਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 120

सर्वपापैर्विनिर्मुक्तः स्वर्गं चाक्षयमश्नुते । प्राणस्त्रिपुटशृंग्या च व्यानोपानश्च मुद्रया

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਮਨੁੱਖ ਅਖੰਡ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਪੁਟ-ਸ਼੍ਰਿੰਗੀ ਮੁਦਰਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸੇ ਮੁਦਰਾ ਦੁਆਰਾ ਵਿਆਨ ਤੇ ਅਪਾਨ ਨੂੰ ਵੀ ਵਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 121

समानस्तु समस्ताभिरुदानस्तर्जनीं विना । नागः कूर्मश्च कृकरो देवदत्तो धनंजयः

ਸਮਾਨ ਸਭ ਉਂਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੈ; ਉਦਾਨ ਤਰਜਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਸਭ ਵਿੱਚ ਹੈ। (ਉਪ-ਪ੍ਰਾਣ ਹਨ:) ਨਾਗ, ਕੂਰਮ, ਕ੍ਰਿਕਰ, ਦੇਵਦੱਤ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ।

Verse 122

उपप्रीणंतु ते प्रीता येभ्यो भूमौ प्रदीयते । शयनं चार्द्रपादेन शुष्कपादेन भोजनम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਭੇਟ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਣ। ਭਿੱਜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਯਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ (ਇਹੀ ਵਿਧੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ)।

Verse 123

नांधकारे च शयनं भोजनं नैव कारयेत् । पश्चिमे दक्षिणे चैव न कुर्याद्दंतधावनम्

ਅੰਧਕਾਰ ਵਿੱਚ ਨਾ ਤਾਂ ਸ਼ਯਨ ਕਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਭੋਜਨ ਕਰੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੱਛਮ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਨਾ ਕਰੇ।

Verse 124

उत्तरे पश्चिमे चैव न स्वपेद्धि कदाचन । स्वप्नादायुः क्षयं याति ब्रह्महा पुरुषो भवेत्

ਉੱਤਰ ਜਾਂ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਸਿਰ ਰੱਖ ਕੇ ਕਦੇ ਨਾ ਸੁੱਤੇ। ਐਸੇ ਸ਼ਯਨ ਨਾਲ ਆਯੁ ਘਟਦੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਦਾ ਭਾਗੀ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 125

न कुर्वीत ततः स्वप्नं शस्तं च पूर्वदक्षिणम् । आयुष्यं प्राङ्मुखो भुंक्तेऽयशस्यं दक्षिणामुखः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰਬ ਜਾਂ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਸਿਰ ਕਰਕੇ ਸੌਣਾ ਉਚਿਤ ਨਹੀਂ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਆਯੁ ਵਧਦੀ ਹੈ; ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਅਯਸ਼ ਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

Verse 126

श्रियं प्रत्यङ्मुखो भुंक्ते यशो भुङ्क्त उदङ्मुखः । प्राच्यां नरो लभेदायुर्याम्यां प्रेतत्वमश्नुते

ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਭੋਜਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖਾਣ ਨਾਲ ਯਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮਨੁੱਖ ਆਯੁ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਦੱਖਣ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰੇ ਤਾਂ ਪ੍ਰੇਤ-ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 127

वारुणे च भवेद्रोगी आयुर्वित्तं तथोत्तरे । देवानामेकभुक्तं तु द्विभुक्तं स्यान्नरस्य च

ਵਾਰੁਣ ਦਿਸ਼ਾ (ਪੱਛਮ) ਵੱਲ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਰੋਗ ਲੱਗਦਾ ਹੈ; ਉੱਤਰ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਆਯੁ ਅਤੇ ਧਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਇਕ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਉਚਿਤ ਹੈ, ਪਰ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੋ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 128

त्रिभुक्तं प्रेतदैत्यस्य चतुर्थं कौणपस्य तु । निरामिषं हविर्देवा मत्स्यमांसादि मानुषाः

ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਭੋਜਨ ਪ੍ਰੇਤ-ਦੈਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਚੌਥਾ ਭੋਜਨ ਲਾਸ਼-ਭੋਜੀ (ਕੌਣਪ) ਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਾਮਿਸ਼ ਹਵਿ—ਮਾਸ ਰਹਿਤ ਆਹੁਤੀ—ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਮਨੁੱਖ ਮੱਛੀ, ਮਾਸ ਆਦਿ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 129

पूतिपर्युषितं दुष्टमन्ये भुंजंत्यनावृताः । स्वर्गस्थितानामिह जीवलोके चत्वारि तेषां हृदये च संति

ਕੁਝ ਲੋਕ ਨਿਰਲੱਜ ਤੇ ਬੇਰੋਕ-ਟੋਕ ਹੋ ਕੇ ਸੜਿਆ, ਬਾਸੀ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਜੀਵ-ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਐਸੀਆਂ ਚਾਰ ਮਲਿਨਤਾਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 130

दानं प्रशस्तं मधुरा च वाणी देवार्चनं ब्राह्मणतर्पणं च । कार्पण्यवृत्तिस्वजनेषु निंदा कुचेलता नीचजनेषु भक्तिः

ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬਾਣੀ ਵੀ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਤਰਪਣ ਭੀ। ਪਰ ਕੰਜੂਸੀ ਦਾ ਸੁਭਾਉ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਜਣਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ, ਮੈਲੇ ਚੀਥੜੇ ਪਹਿਨਣਾ ਅਤੇ ਨੀਚ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭਕਤੀ—ਇਹ ਤਿਆਗਣਯੋਗ ਹਨ।

Verse 131

अतीव रोषः कटुका च वाणी नरस्य चिह्नं नरकागतस्य । नवनीतोपमा वाणी करुणा कोमलं मनः

ਅਤਿ ਰੋਸ ਅਤੇ ਕੜਵੀ ਬਾਣੀ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹਨ। ਪਰ ਤਾਜ਼ੇ ਮੱਖਣ ਵਰਗੀ ਮ੍ਰਿਦੁ ਬਾਣੀ, ਕਰੁਣਾ ਅਤੇ ਕੋਮਲ ਹਿਰਦਾ—ਇਹ ਸੱਜਣਤਾ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 132

धर्मबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । दयादरिद्रहृदयं वचः क्रकच कर्कशम्

ਧਰਮ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ: ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਧਨਵਾਨ ਹਿਰਦਾ, ਪਰ ਬਾਣੀ ਆਰੇ ਵਾਂਗ ਕਠੋਰ।

Verse 133

पापबीजप्रसूतानामेतत्प्रत्यक्ष लक्षणम् । श्रावयेच्छृणुयाद्वापि सदाचारादिकं नरः

ਪਾਪ ਦੇ ਬੀਜ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਇਆਂ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਲੱਛਣ ਹੈ: ਮਨੁੱਖ ਨਾ ਤਾਂ ਸਦਾਚਾਰ ਆਦਿ ਉਪਦੇਸ਼ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਸੁਣਦਾ ਹੈ।

Verse 134

आचारादेः फलं लब्ध्वा पापात्पूतोऽच्युतो दिवि

ਆਚਾਰ ਆਦਿ ਦੇ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਤੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਉਹ ਅਚ੍ਯੁਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਅਮਰ-ਸਮ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੋ ਗਿਆ।