Adhyaya 35

Verse 1

भीष्म उवाच । उक्तं भगवता सर्वं पुराणाश्रयसंयुतं । तथा श्वेतेन ब्रह्मांडं गुरवे प्रतिपादितं

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਪੁਰਾਣਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਮਾਣਿਕਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਵੇਤ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾਂਡ ਪੁਰਾਣ ਦਾ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 2

श्रुत्वैतत्कौतुकं जातं यथा तेनास्थिलेहनं । कृतं क्षुधापनोदार्थे अन्नदानाद्विना द्विज

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੌਤੁਹਲ ਜਾਗਿਆ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨਦਾਨ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਦਵਿਜ, ਭੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਲਈ ਹੱਡੀਆਂ ਚਾਟਣ ਤੱਕ ਕਿਵੇਂ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 3

तदहं श्रोतुमिच्छामि पृथिव्यां ये च पार्थिवाः । अन्नदानाद्दिवं प्राप्ताः क्रतवश्चान्नमूलकाः

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿਹੜੇ ਰਾਜੇ ਅੰਨਦਾਨ ਕਰਕੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਯਜਨਾਂ ਬਾਰੇ ਵੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਯਜਨ ਅੰਨ ਉੱਤੇ ਹੀ ਆਧਾਰਿਤ ਹਨ।

Verse 4

कथं तस्य मतिर्नष्टा श्वेतस्य च महात्मनः । न दत्तं तेनान्नदानमृषिभिर्वा न दर्शितम्

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਸ਼ਵੇਤ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ? ਕੀ ਉਸ ਨੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਜਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ ਸੀ?

Verse 5

अहो माहात्म्यमन्नस्य इह दत्तस्य यत्फलम् । परत्र भुज्यते पुंभिः स्वर्गश्चाक्षयतां व्रजेत्

ਅਹੋ! ਅੰਨ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਿੰਨੀ ਵੱਡੀ ਹੈ—ਇਥੇ ਦਿੱਤੇ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਦਾ ਫਲ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਸ ਲਈ ਸਵਰਗ ਵੀ ਅਖੰਡ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 6

अन्नदानं परं विप्राः कीर्तयंति सदोत्थिताः । अन्नदानात्सुरेद्रेण त्रैलोक्यमिह भुज्यते

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ! ਸਦਾ ਜਾਗਰੂਕ ਹੋ ਕੇ ਤੁਸੀਂ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮ ਦਾਨ ਕਹਿ ਕੇ ਗਾਉਂਦੇ ਹੋ; ਕਿਉਂਕਿ ਅੰਨ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਇੰਦਰ ਵੀ ਇਥੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਦਾ ਰਾਜ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 7

शतक्रतुरिति प्रोक्तः सर्वैरेव द्विजोत्तमैः । तेनावस्थां तत्सदृशीं प्राप्तवांस्त्रिदशेश्वरः

ਸਾਰੇ ਹੀ ਦ੍ਵਿਜੋਤਮਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ “ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ (ਉਪਾਧੀ/ਪੁਣ੍ਯ) ਦੇ ਕਾਰਣ ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼ਵਰ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਯੋਗ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 8

दानदेवगतः स्वर्गं त्वत्तः सर्वं श्रुतं मया । अपरं च पुरावृत्तं निवृत्तं यदि कर्हिचित्

ਦਾਨ-ਦੇਵਤਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਸਵਰਗ ਬਾਰੇ ਮੈਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਜੇ ਕੋਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ—ਕਦੇ ਅਣਕਿਹਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਹੋਵੇ—ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਸੁਣਾ।

Verse 9

भूयोपि श्रोतुमिच्छामि तन्मे वद महामते । पुलस्त्य उवाच । एतदाख्यानकं पूर्वमगस्त्येन महात्मना

ਮੈਂ ਫਿਰ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ; ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹੋ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹੀ ਆਖਿਆਨ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਾਤਮਾ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ।

Verse 10

रामाय कथितं राजंस्तत्ते वक्ष्यामि सांप्रतम् । भीष्म उवाच । कस्मिन्वंशे समुत्पन्नो रामोऽसौ नृपसत्तमः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਾਂਗਾ। ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਹ ਰਾਮ—ਨ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਕਿਹੜੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ ਸੀ?

Verse 11

यस्यागस्त्येन कथितश्चेतिहासः पुरातनः । पुलस्त्य उवाच । रघुवंशे समुत्पन्नो रामो नाम महाबलः

ਜੋ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸ ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ—ਹੁਣ ਸੁਣ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਹਾਬਲੀ ‘ਰਾਮ’ ਨਾਮਕ ਪੁਰਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 12

देवकार्यं कृतं तेन लंकायां रावणो हतः । पृथिवीं राज्यसंस्थस्य ऋषयोऽभ्यागता गृहे

ਉਸ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਾਰਜ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ; ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਆਏ।

Verse 13

प्राप्तास्ते तु महात्मानो राघवस्य निवेशनम् । प्रतीहारस्ततो राममगस्त्यवचनाद्द्रुतम्

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ। ਤਦ ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਬਚਨ ਅਨੁਸਾਰ ਤੁਰੰਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 14

आवेदयामास ऋषीन्प्राप्तास्तांश्च त्वरान्वितः । दृष्ट्वा रामं द्वारपालः पूर्णचंद्रमिवोदितम्

ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਵੀਂ ਉਗੇ ਪੂਰਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਦੇਖ ਕੇ, ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਤੁਰੰਤ ਉਤਾਵਲਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਆਏ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਚਿਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਹ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।

Verse 15

कौसल्यासुत भद्रं ते सुप्रभाताद्य शर्वरी । द्रष्टुमभ्युदयं तेद्य सम्प्राप्तो रघुनंदन

ਹੇ ਕੌਸਲਿਆ-ਸੁਤ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ। ਅੱਜ ਰਾਤ ਸੁਹਾਵਣੀ ਭੋਰ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਗਈ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਂ ਅੱਜ ਤੇਰੇ ਉਤਥਾਨ—ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਯਸ਼—ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਇਆ ਹਾਂ।

Verse 16

अगस्त्यो मुनिभिः सार्धं द्वारि तिष्ठति ते नृप । श्रुत्वा प्राप्तान्मुनीन्रामस्तान्भास्करसमद्युतीन्

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਤੇਰੇ ਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 17

प्राह वाक्यं तदा द्वास्थं प्रवेशय त्वरान्वितः । किमर्थं तु त्वया द्वारि निरुद्धा मुनिसत्तमाः

ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਅੰਦਰ ਲਿਆਓ, ਦੇਰੀ ਨਾ ਕਰੋ। ਤੂੰ ਦ੍ਵਾਰ ਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਰੋਕਿਆ ਹੈ?”

Verse 18

रामवाक्यान्मुनींस्तांस्तु प्रावेशयद्यथासुखम् । दृष्ट्वा तु तान्मुनींन्प्राप्तान्प्रत्युवाच कृतांजलि

ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦ੍ਵਾਰਪਾਲ ਨੇ ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਲਿਆ ਕੇ ਬਿਠਾਇਆ। ਆਏ ਹੋਏ ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 19

रामोऽभिवाद्य प्रणत आसनेषु न्यवेशयत् । ते तु कांचनचित्रेषु स्वास्तीर्णेषु सुखेषु च

ਰਾਮ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾਇਆ—ਸੁਖਦਾਇਕ, ਸੁਚੱਜੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਛਾਏ ਹੋਏ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਚਿਤ੍ਰਕਾਰੀ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ।

Verse 20

कुशोत्तरेषु चासीनाः समंतान्मुनिपुंगवाः । पाद्यमाचमनीयं च ददौ चार्घ्यं पुरोहितः

ਕੁਸ਼ਾ-ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਆਸਨਾਂ ਉੱਤੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਬੈਠੇ ਉਹ ਮੁਨਿ-ਪੁੰਗਵ ਸਨ; ਤਦ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੇ ਪਾਦ੍ਯ, ਆਚਮਨੀਯ ਅਤੇ ਅਰਘ੍ਯ ਭੇਟ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ।

Verse 21

रामेण कुशलं पृष्टा ऋषयः सर्व एव ते । महर्षयो वेदविद इदं वचनमब्रुवन्

ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਰਿਸ਼ੀ—ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ—ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 22

कुशलं ते महाबाहो सर्वत्र रघुनंदन । त्वां तु दिष्ट्या कुशलिनं पश्यामो हतविद्विषम्

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਆਨੰਦ! ਤੇਰਾ ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ। ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਸੁਖੀ-ਸਲਾਮਤ, ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਸੰਹਾਰ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਵੇਖਦੇ ਹਾਂ।

Verse 23

हृता सीतातिपापेन रावणेन दुरात्मना । पत्नी ते रघुशार्दूल तस्या एवौजसा हतः

ਅਤਿਪਾਪੀ, ਦੁਰਾਤਮਾ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਪਰ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਆਪਣੀ ਤਪ-ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 24

असहायेन चैकेन त्वया राम रणे हतः । यादृशं ते कृतं कर्म तस्य कर्ता न विद्यते

ਹੇ ਰਾਮ, ਤੂੰ ਇਕੱਲਾ ਹੀ, ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਸਹਾਇ ਦੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਤੂੰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਸਮਾਨ ਕਰਤਾ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।

Verse 25

इह संभाषितुं प्राप्ता दृष्ट्वा पूताः स्म सांप्रतम् । दर्शनात्तव राजेंद्र सर्वे जातास्तपस्विनः

ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਸੰਭਾਸ਼ਣ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ; ਅੱਜ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ। ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇਰੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਤਪਸਵੀ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 26

रावणस्य वधात्तेद्य कृतमश्रुप्रमार्जनम् । दत्वा पुण्यामिमां वीर जगत्यभयदक्षिणाम्

ਅੱਜ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਅੰਸੂ ਮਿਟ ਗਏ ਹਨ। ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਜਗਤ ਨੂੰ ਅਭਯ—ਨਿਰਭੈਤਾ—ਦੀ ਇਹ ਪੁੰਨ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣਾ ਧਰਮ ਨਿਭਾਇਆ ਹੈ।

Verse 27

दिष्ट्या वर्धसि काकुत्स्थ जयेनामितविक्रम । दृष्टस्संभाषितश्चासि यास्यामश्चाश्रमान्स्वकान्

ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਤੂੰ ਵਧਦਾ-ਫੁਲਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ, ਅਮਿਤ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਾਲੇ ਜੇਤੂ। ਅਸੀਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ; ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਨੂੰ ਪਰਤਾਂਗੇ।

Verse 28

अरण्यं ते प्रविष्टस्य मया चेंद्रशरासनम् । अर्पितं चाक्षयौ तूणौ कवचं च परंतप

ਜਦ ਤੂੰ ਅਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦਾ ਧਨੁਸ਼ ਦਿੱਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਦੋ ਅਖੁੱਟ ਤੂਣੀਰ ਅਤੇ ਕਵਚ ਵੀ, ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਕ।

Verse 29

भूयोप्यागमनं कार्यमाश्रमे मे रघूद्वह । एवमुक्त्वा तु ते सर्वे मुनयोंतर्हिताऽभवन्

“ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਮੇਰੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਆਉਣਾ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੋਂ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਏ।

Verse 30

गतेषु मुनिमुख्येषु रामो धर्मभृतां वरः । चिंतयामास तत्कार्यं किं स्यान्मे मुनिनोदितम्

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਨੀ ਚਲੇ ਗਏ, ਤਦ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਕਾਰਜ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ: “ਮੁਨੀ ਨੇ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੀ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਹੈ?”

Verse 31

भूयोप्यागमनं कार्यमाश्रमे रघुनंदन । अवश्यमेव गंतव्यं मयाऽगस्त्यस्य सन्निधौ

“ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮੈਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਫਿਰ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੋਵੇਗਾ; ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਅਗਸਤ੍ਯ ਮੁਨੀ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਪਹੁੰਚਣਾ ਹੈ।”

Verse 32

श्रोतव्यं देवगुह्यं तु कार्यमन्यच्च यद्वदेत् । एवं चिंतयतस्तस्य रामस्यामिततेजसः

“ਦੇਵ-ਗੁਹ੍ਯ ਭੇਦ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਕਾਰਜ ਆਦੇਸ਼ ਹੋਵੇ ਉਹ ਵੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ, ਅਮਿਤ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਮ…

Verse 33

करिष्ये नियतं धर्मं धर्मो हि परमा गतिः । सुतवर्षसहस्राणि दश राज्यमकारयत्

“ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਯਤ ਧਰਮ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਧਰਮ ਹੀ ਪਰਮ ਗਤੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਰਾਜ ਨੂੰ ਸੁਚੱਜੇ ਤੌਰ ਤੇ ਚਲਵਾਇਆ।

Verse 34

ददतो जुह्वतश्चैव जग्मुस्तान्येकवर्षवत् । प्रजाः पालयतस्तस्य राघवस्य महात्मनः

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ; ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਲਈ ਅਨੇਕ ਦਿਨ ਇਕ ਹੀ ਵਰ੍ਹੇ ਵਾਂਗ ਲੰਘ ਗਏ।

Verse 35

एतस्मिन्नेव दिवसे वृद्धो जानपदो द्विजः । मृतं पुत्रमुपादाय रामद्वारमुपागतः

ਉਸੇ ਦਿਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵੱਲੋਂ ਆਇਆ ਇਕ ਬੁੱਢਾ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਆਪਣੇ ਮਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 36

उवाच विविधं वाक्यं स्नेहाक्षरसमन्वितम् । दुष्कृतं किंतु मे पुत्र पूर्वदेहांतरे कृतम्

ਉਸ ਨੇ ਸਨੇਹ ਭਰੇ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਕਈ ਬਚਨ ਆਖੇ: “ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਪਾਪਕਰਮ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ?”

Verse 37

त्वामेकपुत्रं यदहं पश्यामि निधनं गतम् । अप्राप्तयौवनं बालं पंचवर्षं गतायुषम्

ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ—ਆਪਣੇ ਇਕੱਲੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ—ਮੌਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਬਾਲਕ ਸੀ, ਯੌਵਨ ਤੱਕ ਨਾ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਕੇਵਲ ਪੰਜ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਯੁ ਮੁੱਕ ਗਈ—

Verse 38

अकाले कालमापन्नं दुःखाय मम पुत्रक । अकृत्वा पितृकार्याणि गतो वैवस्वतक्षयम्

ਹੇ ਮੇਰੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਅਕਾਲੇ ਹੀ ਕਾਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਬਣ ਕੇ। ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਨਿਭਾਏ ਬਿਨਾਂ ਹੀ ਤੂੰ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 39

रामस्य दुष्कृतं व्यक्तं येन ते मृत्युरागतः । बालवध्या ब्रह्मवध्या स्त्रीवध्या चैव राघवम्

ਰਾਮ ਦਾ ਦੁਰਕਰਮ ਸਾਫ਼ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ—ਉਸੇ ਕਰਕੇ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਮੌਤ ਆ ਪਈ। ਰਾਘਵ ਉੱਤੇ ਬਾਲ-ਵਧ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਵਧ ਅਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀ-ਵਧ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗਿਆ ਹੈ।

Verse 40

प्रवेक्ष्यति न सन्देहः सभार्ये तु मृते मयि । शुश्राव राघवः सर्वं दुःखशोकसमन्वितम्

“ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮਰਾਂਗਾ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰੇਗਾ।” ਰਾਘਵ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਣ ਲਿਆ।

Verse 41

निवार्य तं द्विजं रामो वसिष्ठं वाक्यमब्रवीत् । किं मयाद्य च कर्तव्यं कार्यमेवं विधे स्थिते

ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ? ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਹਾਲਾਤ ਐਸੇ ਹੋਣ ਤੇ ਕਰਤਵ੍ਯ ਕੀ ਹੈ?”

Verse 42

प्राणानहं जुहोम्यग्नौ पर्वताद्वा पतेह्यहम् । कथं शुद्धिमहं यामि श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम्

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀ ਦੇਣ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਜਾਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਵੀ ਕੂਦ ਪਵਾਂ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੈਂ ਸ਼ੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂ?

Verse 43

वसिष्ठस्याग्रतः स्थित्वा राज्ञो दीनस्य नारदः । प्रत्युवाच श्रुतं वाक्यमृषीणां सन्निधौ तदा

ਵਸਿਸ਼ਠ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ, ਦਿਨ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਾਰਦ ਨੇ ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਨਿਧੀ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਦੁਹਰਾ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 44

शृणु राम यथाकालं प्राप्तो वै बालसंक्षयः । पुरा कृतयुगे राम सर्वत्र ब्राह्मणोत्तरम्

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਰਾਮ! ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਬਾਲਾਂ ਦਾ ਨਾਸ (ਅਕਾਲ ਮੌਤ) ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਪੁਰਾਤਨ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਵਿੱਚ, ਹੇ ਰਾਮ, ਹਰ ਥਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਸੀ।

Verse 45

अब्राह्मणो न वै कश्चित्तपस्तपति राघव । अमृत्यवस्तदा सर्वे जायंते चिरजीविनः

ਹੇ ਰਾਘਵ! ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੋਈ ਅਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਤਦ ਸਭ ਅਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ—ਮੌਤ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਅਤੇ ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਸਨ।

Verse 46

त्रेतायुगे पुनः प्राप्ते ब्रह्मक्षत्रमनुत्तमम् । अधर्मो द्वापरे तेषां वैश्यान्शूद्रांस्तथाविशत्

ਜਦ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਮੁੜ ਆਇਆ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤ੍ਰੀ ਫਿਰ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਹੋ ਗਏ। ਪਰ ਦ੍ਵਾਪਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਰਮ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 47

एवं निरंतरं जुष्टमुद्भूतमनृतं पुनः । अधर्मस्य त्रयः पादा एको धर्मस्य चागतः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਝੂਠ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉੱਭਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਅਧਰਮ ਤਿੰਨ ਪੈਰਾਂ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਧਰਮ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹੀ ਪੈਰ ਰਹਿ ਗਿਆ।

Verse 48

ततः पूर्वे भृशं त्रस्ता वर्णा ब्राह्मणपूर्वकाः । भूयः पादस्तु धर्मस्य द्वितीयः समपद्यत

ਤਦ ਪਹਿਲੇ ਵਰਣ—ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ—ਬਹੁਤ ਡਰ ਗਏ। ਅਤੇ ਫਿਰ ਧਰਮ ਦਾ ਦੂਜਾ ਪੈਰ (ਦੂਜਾ ਅੰਸ਼) ਵੀ ਮੁੜ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 49

तस्मिन्द्वापरसंज्ञे तु तपो वैश्यं समाविशत् । युगत्रयस्य वैधर्म्यं धर्मस्य प्रतितिष्ठति

ਉਸ ਦ੍ਵਾਪਰ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਰਣ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਿੰਨਾਂ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਭਿੰਨ ਲੱਛਣ ਧਰਮ ਦੀ ਅਟੱਲ ਮਰਯਾਦਾ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 50

कलिसंज्ञे ततः प्राप्ते वर्तमाने युगेंतिमे । अधर्मश्चानृतं चैव ववृधाते नरर्षभ

ਜਦ ਕਲੀ ਨਾਮਕ ਯੁਗ ਆ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤਿਮ ਯੁਗ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਝੂਠ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 51

भविता शूद्रयोन्यां तु तपश्चर्या कलौ युगे । स ते विषयपर्यंते राजन्नुग्रतरं तपः

ਕਲੀ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਫਲ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਨਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇਗਾ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਤੱਕ ਇਹ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੋਰ ਵੀ ਕਠੋਰ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿੱਤ ਬਣੇਗਾ।

Verse 52

शूद्रस्तपति दुर्बुद्धिस्तेन बालवधः कृतः । यस्याधर्ममकार्यं वा विषये पार्थिवस्य हि

ਮੰਦਬੁੱਧੀ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਤਪਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੇ ਬਾਲ-ਵਧ ਕੀਤਾ ਹੈ; ਜਦ ਰਾਜੇ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਉਹ ਅਧਰਮ ਜਾਂ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਿਧ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 53

पुरे वा राजशार्दूल कुरुते दुर्मतिर्नरः । क्षिप्रं स नरकं याति यावदाभूतसंप्लवम्

ਹੇ ਰਾਜਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੁਸ਼ਟ ਮਤਿ ਨਾਲ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ ਤੱਕ ਉੱਥੇ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 54

चतुर्थं तस्य पापस्य भागमश्नाति पार्थिवः । सत्त्वं पुरुषशार्दूल गच्छस्व विषयं स्वकम्

ਰਾਜਾ ਉਸ ਪਾਪ ਦੇ ਚੌਥੇ ਹਿੱਸੇ ਦਾ ਭੋਗ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਨਰਾਂ ਦੇ ਬਾਘ! ਹੁਣ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇ-ਰਾਜ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 55

दुष्कृतं यत्र पश्येथास्तत्र यत्नं समाचर । एवं ते धर्मवृद्धिश्च बलस्य वर्धनं तथा

ਜਿੱਥੇ ਤੂੰ ਕੁਕਰਮ ਵੇਖੇਂ, ਓਥੇ ਰੋਕਣ ਤੇ ਸੁਧਾਰ ਕਰਨ ਲਈ ਪੂਰਾ ਯਤਨ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੇਰਾ ਧਰਮ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਵਧੇਗੀ।

Verse 56

भविष्यति नरश्रेष्ठ बालस्यास्य च जीवनम् । नारदेनैवमुक्तस्तु साश्चर्यो रघुनंदनः

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਬਾਲਕ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵੇਗਾ। ਨਾਰਦ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਰਘੁਨੰਦਨ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 57

प्रहर्षमतुलं लेभे लक्ष्मणं चेदमब्रवीत् । गच्छ सौम्य द्विजश्रेष्ठं समाश्वासय लक्ष्मण

ਉਸ ਨੇ ਅਤੁੱਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ: “ਜਾ, ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ! ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਕੋਲ ਜਾ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ।”

Verse 58

बालस्य च शरीरं त्वं तैलद्रोण्यां निधापय । गंधैश्च परमोदारैस्तैलैश्चैव सुगंधिभिः

ਅਤੇ ਤੂੰ ਬਾਲਕ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਤੇਲ ਦੀ ਡੋਲ੍ਹੀ ਵਿੱਚ ਰੱਖੀਂ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੇ ਤੇਲਾਂ ਨਾਲ।

Verse 59

यथा न शीर्यते बालस्तथा सौम्य विधीयताम् । यथा शरीरं गुप्तं स्याद्बालस्याक्लिष्टकर्मणः

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਐਸਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਕਿ ਬਾਲਕ ਕਦੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨ ਪਵੇ; ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਹਾਲੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਭਾਰੇ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਬਾਲ ਦੇਹ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹੇ।

Verse 60

विपत्तिः परिभेदो वा न भवेत्तत्तथा कुरु । तथा संदिश्य सौमित्रं लक्ष्मणं शुभलक्षणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਕਿ ਕੋਈ ਵਿਪਤਾ ਜਾਂ ਫੁਟ ਨ ਉੱਠੇ। ਇਉਂ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਸ਼ੁਭ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ—ਨੂੰ (ਅੱਗੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ)।

Verse 61

मनसा पुष्पकं दध्यावागच्छेति महायशाः । इंगितं तत्तु विज्ञाय कामगं हेमभूषितम्

ਉਸ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਨੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੂੰ ਧਿਆਇਆ—‘ਆ ਜਾ’; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਇਸ਼ਾਰੇ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ (ਵਿਮਾਨ) ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ।

Verse 62

आजगाम मुहूर्तात्तु समीपं राघवस्य हि । सोब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यमहमस्मि नराधिप

ਥੋੜ੍ਹੀ ਹੀ ਦੇਰ ਵਿੱਚ ਉਹ ਰਾਘਵ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਗਿਆ। ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਮੈਂ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ।”

Verse 63

अग्रे तव महाबाहो किंकरः समुपस्थितः । भाषितं सुचिरं श्रुत्वा पुष्पकस्य नराधिप

ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਤੇਰਾ ਸੇਵਕ ਹਾਜ਼ਰ ਖੜਾ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੇ ਬਚਨ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਣ ਕੇ (ਉਹ ਇਉਂ ਬੋਲਾ)।

Verse 64

अभिवाद्य महर्षींस्तान्विमानं सोध्यरोहत । धनुर्गृहीत्वा तूणौ च खड्गं चापि महाप्रभम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਅਭਿਵਾਦਨ ਕਰਕੇ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਧਨੁਸ਼, ਤੂਣੀਰ ਅਤੇ ਮਹਾਪ੍ਰਭਾ ਤੇਜਸਵੀ ਖਡਗ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ।

Verse 65

निक्षिप्य नगरे वीरौ सौमित्रि भरतावुभौ । प्रायात्प्रतीचीं त्वरितो विचिन्वन्सुसमाहितः

ਸੌਮਿਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਭਰਤ—ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ—ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਤੁਰੰਤ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਸੁਸਮਾਹਿਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 66

उत्तरामगमत्पश्चाद्दिशं हिमवदाश्रिताम् । पूर्वामपि दिशां गत्वा तथाऽपश्यन्नराधिपः

ਫਿਰ ਨਰਾਧਿਪ ਹਿਮਵਾਨ ਦੇ ਆਸਰੇ ਵਾਲੀ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਪੂਰਬੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖਿਆ।

Verse 67

सर्वां शुद्धसमाचारामादर्शमिव निर्मलाम् । ततो दिशं समाक्रामद्दक्षिणां रघुनंदनः

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਸ਼ੁੱਧ ਆਚਾਰ ਵਾਲੀ, ਪਾਲਿਸ਼ ਕੀਤੇ ਦਰਪਣ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ ਵੇਖਿਆ। ਤਦ ਰਘੁਨੰਦਨ ਦੱਖਣੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ।

Verse 68

शैलस्य उत्तरे पार्श्वे ददर्श सुमहत्सरः । तस्मिन्सरसि तप्यंतं तापसं सुमहत्तपः

ਪਹਾੜ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਪਾਸੇ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਰੋਵਰ ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪੱਸਿਆ ਵਾਲਾ ਸੀ।

Verse 69

ददर्श राघवो भीमं लंबमानमधोमुखं । तमुपागम्य काकुत्स्थस्तप्यमानं तु तापसम्

ਰਾਘਵ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਉਲਟਾ ਲਟਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੂੰਹ ਧਰਤੀ ਵੱਲ। ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਮੁਨੀ ਕਠੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ।

Verse 70

उवाच राघवो वाक्यं धन्यस्त्वममरप्रभ । कस्यां योनौ तपोवृद्धिर्वर्तते दृढनिश्चय

ਰਾਘਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਧੰਨ ਹੋ ਤੁਸੀਂ, ਹੇ ਅਮਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲੇ, ਕਿਹੜੀ ਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਵਾਧਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਟਿਕਦੀ ਹੈ?”

Verse 71

अहं दाशरथी रामः पृच्छामि त्वां कुतूहलात् । कोर्थो व्यवसितस्तुभ्यं स्वर्गलोकोथ वेतरः

“ਮੈਂ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਹਾਂ; ਕੌਤੂਹਲ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ। ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਉਦੇਸ਼ ਧਾਰਿਆ ਹੈ—ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ?”

Verse 72

किमर्थं तप्यसे वा त्वं श्रोतुमिच्छामि तापस । ब्राह्मणो वासि भद्रं ते क्षत्रियो वाथ दुर्जयः

“ਤੂੰ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈਂ? ਹੇ ਤਾਪਸ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਦੱਸ—ਤੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੈਂ, ਹੇ ਭਦ੍ਰ, ਜਾਂ ਅਜਿੱਤ ਖ਼ਸ਼ਤਰੀ?”

Verse 73

वैश्यस्तृतीयवर्णो वा शूद्रो वा सत्यमुच्यताम् । तपः सत्यात्मकं नित्यं स्वर्गलोकपरिग्रहे

“ਵੈਸ਼੍ਯ—ਤੀਜਾ ਵਰਣ—ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਸੱਚ ਕਿਹਾ ਜਾਵੇ। ਸਦਾ ਸਤ੍ਯ-ਸਰੂਪ ਤਪੱਸਿਆ, ਸਵਰਗ ਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਾਰਗ ਬਣਦੀ ਹੈ।”

Verse 74

सात्विकं राजसं चैव तच्च सत्यात्मकं तपः । जगदुपकारहेतुर्हि सृष्टं तद्वै विरिंचिना

ਤਪੱਸਿਆ (ਤਪ) ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਸ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਸਤ੍ਯ-ਸਵਰੂਪ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਜਗਤ ਦੇ ਉਪਕਾਰ ਲਈ ਹੀ ਉਹ ਤਪ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 75

रौद्रं क्षत्रियतेजोजं तत्तु राजसमुच्यते । परस्योत्सादनार्थाय तच्चासुरमुदाहृतम्

ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਵੀਰਤਾ ਤੋਂ ਜੰਮੀ ਉਹ ਰੌਦ੍ਰ ਤਾਕਤ ‘ਰਾਜਸ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਵਰਤੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ‘ਆਸੁਰ’ (ਦੈਤਿਕ) ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 76

अंगानि निह्नुते यो वा असृग्दिग्धानि भागशः । पंचाग्निंसाधयेद्वापि सिद्धिं वा मृत्युमेव वा

ਚਾਹੇ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਕੱਟ-ਛਾਂਟ ਕਰੇ, ਜਾਂ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਲਹੂ ਨਾਲ ਲਿਪੇ, ਜਾਂ ਪੰਜ-ਅਗਨੀ ਤਪ ਕਰੇ—ਉਹ ਸਿੱਧੀ (ਗੁਪਤ ਸ਼ਕਤੀ) ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਮੌਤ ਹੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

Verse 77

आसुरो ह्येष ते भावो न च मे त्वं द्विजो मतः । सत्यं ते वदतः सिद्धिरनृते नास्ति जीवितम्

ਇਹ ਤੇਰਾ ਭਾਵ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਸੁਰ ਹੈ; ਮੇਰੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਦ੍ਵਿਜ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨਹੀਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲੇਂ, ਤਾਂ ਤੈਨੂੰ ਸਿੱਧੀ ਮਿਲੇਗੀ; ਝੂਠ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਆਧਾਰ ਨਹੀਂ।

Verse 78

तस्य तद्भाषितं श्रुत्वा रामस्याक्लिष्टकर्मणः । अवाक्शिरास्तथा भूतो वाक्यमेतदुवाच ह

ਰਾਮ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਰਮ ਨਿਰਮਲ ਸਨ—ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਜੀਵ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਖੜਾ ਰਹਿਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ।

Verse 79

स्वागतं ते नृपश्रेष्ठ चिराद्दृष्टोसि राघव । पुत्रभूतोस्मि ते चाहं पितृभूतोसि मेनघ

ਸੁਆਗਤ ਹੈ ਤੈਨੂੰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ; ਬਹੁਤ ਚਿਰਾਂ ਬਾਅਦ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਇਆ, ਹੇ ਰਾਘਵ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ।

Verse 80

अथवा नैतदेवं हि सर्वेषां नृपतिः पिता । सत्वमर्च्योऽसि भो राजन्वयं ते विषये तपः

ਜਾਂ ਫਿਰ, ਇਹ ਗੱਲ ਐਸੇ ਨਹੀਂ: ਰਾਜਾ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈਂ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।

Verse 81

चरामस्तत्रभागोस्ति पूर्वं सृष्टः स्वयंभुवा । न धन्याः स्मो वयं राम धन्यस्त्वमसि पार्थिव

ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਭਟਕ ਰਹੇ ਹਾਂ; ਉਸ ਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਯੰਭੂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਰਚਿਆ ਸੀ। ਹੇ ਰਾਮ, ਅਸੀਂ ਧੰਨ ਨਹੀਂ; ਧੰਨ ਤਾਂ ਤੂੰ ਹੈਂ, ਹੇ ਪਾਰਥਿਵ।

Verse 82

यस्य ते विषये ह्येवं सिद्धिमिच्छंति तापसाः । तपसा त्वं मदीयेन सिद्धिमाप्नुहि राघव

ਜਿਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਤੇਰੇ ਵਿਸ਼ੇ ਸੰਬੰਧੀ ਤਪਸਵੀ ਐਸੀ ਸਿੱਧੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਤੂੰ ਸਫਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂ।

Verse 83

यदेतद्भवता प्रोक्तं योनौ कस्यां तु ते तपः । शूद्रयोनिप्रसूतोहं तप उग्रं समास्थितः

ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਪੁੱਛਿਆ—‘ਕਿਹੜੀ ਯੋਨੀ (ਜਨਮ) ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਹੋਈ?’—ਮੈਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਯੋਨੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਉਗ੍ਰ ਤਪੱਸਿਆ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 84

देवत्वं प्रार्थये राम स्वशरीरेण सुव्रत । न मिथ्याहं वदे भूप देवलोकजिगीषया

हे राम, हे सुव्रत, मैं इस शरीर नाल देवत्व दी मंग करदा हां. मैं झूठ नहीं बोल रिहा, हे राजन, मैं देवलोक जित्तण दी इच्छा रखदा हां.

Verse 85

शूद्रं मां विद्धि काकुत्स्थ शंबूकं नाम नामतः । भाषतस्तस्य काकुत्स्थः खड्गं तु रुचिरप्रभं

हे काकुत्स्थ, मैनूं शूद्र जाणो, मेरा नाम शंबूक है. जदों ओ बोल रिहा सी, तां काकुत्स्थ ने चमकदी हुई तलवार चक लई.

Verse 86

निष्कृष्य कोशाद्विमलं शिरश्चिच्छेद राघवः । तस्मिन्शूद्रे हते देवाः सेन्द्राश्चाग्निपुरोगमाः

राघव ने म्यान चों अपनी निर्मल तलवार कड्ड के उसदा सिर वड्ड दित्ता. उस शूद्र दे मारे जाण ते, इंद्र ते अग्नि समेत सारे देवता प्रसन्न होए.

Verse 87

साधुसाध्विति काकुत्स्थं प्रशशंसुर्मुहुर्मुहुः । पुष्पवृष्टिश्च महती देवानां सुसुगंधिनी

"धन्य हो! धन्य हो!" कहिंदे होए देवतां ने वार-वार काकुत्स्थ दी प्रशंसा कीती. देवतां वल्लों बहुत ही खुशबूदार फुल्लां दी वर्षा होई.

Verse 88

आकाशाद्विप्रमुक्ता तु राघवं सर्वतोकिरत् । सुप्रीताश्चाब्रुवन्देवा रामं वाक्यविदांवरम्

आकाश तों डिग्गदे होए फुल्लां ने राघव नूं हर पासियों ढक लित्ता; ते प्रसन्न होए देवतां ने राम नूं, जो बोलण विच माहिर हन, संबोधित कीता.

Verse 89

सुरकार्यमिदं सौम्य कृतं ते रघुनंदन । गृहाण च वरं राम यमिच्छसि महाव्रत

ਹੇ ਸੌਮ੍ਯ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ! ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਰ ਮੰਗ—ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਚਾਹੇਂ, ਹੇ ਮਹਾਵ੍ਰਤੀ।

Verse 90

त्वत्कृतेन हि शूद्रोऽयं सशरीरोऽभ्यगाद्दिवं । देवानां भाषितं श्रुत्वा राघवः सुसमाहितः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰੇ ਕਰਤੱਬ ਕਰਕੇ ਇਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਸੰਯਤ ਤੇ ਸਾਵਧਾਨ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 91

उवाच प्राञ्जलिर्वाक्यं सहस्राक्षं पुरंदरम् । यदि देवाः प्रसन्ना मे वरार्हो यदि वाप्यहम्

ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸਹਸ੍ਰਾਖ, ਪੁਰੰਦਰ ਨੂੰ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਜੇ ਦੇਵਤਾ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹਨ—ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਵਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਾਂ—ਤਾਂ…”

Verse 92

कर्मणा यदि मे प्रीता द्विजपुत्रः स जीवतु । वरमेतद्धि भवतां कांक्षितं परमं हि मे

ਜੇ ਮੇਰੇ ਕਰਮਾਂ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਪੁੱਤਰ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇ। ਇਹੀ ਮੇਰੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਹੈ—ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀ ਵੀ ਚਾਹੀ ਹੋਈ ਵਰਦਾਨ।

Verse 93

ममापराधाद्बालोऽसौ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । अप्राप्तकालः कालेन नीतो वैवस्वत क्षयम्

ਮੇਰੇ ਅਪਰਾਧ ਕਰਕੇ ਉਹ ਬਾਲਕ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਇਕਲੌਤਾ ਪੁੱਤਰ—ਮੌਤ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਉਣ ਤੇ ਵੀ, ਕਾਲ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੈਵਸਵਤ (ਯਮ) ਦੇ ਲੋਕ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ।

Verse 94

तं जीवयत भद्रं वो नानृती स्यामहं गुरोः । द्विजस्य संश्रुतो ह्यर्थो जीवयिष्यामि ते सुतम्

ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਿਤ ਕਰ ਦਿਓ—ਤੁਹਾਡੇ ਉੱਤੇ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਮੈਂ ਝੂਠਾ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਵਚਨ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬੱਝਿਆ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਦਿਆਂਗਾ।

Verse 95

मदीयेनायुषा बालं पादेनार्द्धेन वा सुराः । जीवेदयं वरो मह्यं वरकोट्यधिको वृतः

ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਆਯੁ ਨਾਲ ਇਹ ਬਾਲਕ ਜੀਵੇ—ਚਾਹੇ ਮੇਰੀ ਆਯੁ ਦਾ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਲਵੋ ਜਾਂ ਅੱਧਾ ਹੀ। ਇਹ ਵਰ ਮੈਂ ਆਪ ਚੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕੇ ਹੈ।

Verse 96

राघवस्य तु तद्वाक्यं श्रुत्वा विबुधसत्तमाः । प्रत्यूचुस्ते महात्मानं प्रीताः प्रीतिसमन्विताः

ਰਾਘਵ ਦੇ ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ—ਆਨੰਦਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ—ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।

Verse 97

निर्वृतो भव काकुत्स्थ ब्राह्मणस्यैकपुत्रकः । जीवितं प्राप्तवान्भूयः समेतश्चापि बंधुभिः

ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾ, ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ; ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਇਕੱਲਾ ਪੁੱਤਰ ਮੁੜ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਫਿਰ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 98

यस्मिन्मुहूर्ते काकुत्स्थ शूद्रोयं विनिपातितः । तस्मिन्मुहूर्ते सहसा जीवेन समयुज्यत

ਹੇ ਕਾਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ਜ, ਜਿਸ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਡਿੱਗਿਆ ਸੀ, ਉਸੇ ਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਅਚਾਨਕ ਉਹ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਫਿਰ ਜੁੜ ਗਿਆ।

Verse 99

स्वस्ति प्राप्नुहि भद्रं ते साधयामः परंतपः । अगस्त्यस्याश्रमपदे द्रष्टारः स्म महामुनिम्

ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਦਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ; ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਪਰੰਤਪ (ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ)। ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਕਾਰਜ ਸਿਧ ਕਰਾਂਗੇ; ਅਗਸਤ੍ਯ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਜਾ ਕੇ ਮਹਾਮੁਨੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਗੇ।

Verse 100

स तथेति प्रतिज्ञाय देवानां रघुनंदनः । आरुरोह विमानं तं पुष्पकं हेमभूषितम्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ “ਤਥਾਸ্তু” ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਿਆਂ, ਰਘੁਨੰਦਨ (ਰਾਮ) ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵਚਨ ਨਿਭਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।