Adhyaya 3

Verse 1

भीष्म उवाच । निर्गुणस्याप्रमेयस्य शुद्धस्याथ महात्मनः । कथं सर्गादिकर्त्तृत्वं ब्रह्मणो ह्युपपद्यते

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ, ਅਪ੍ਰਮੇਯ, ਸ਼ੁੱਧ ਅਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?

Verse 2

पुलस्त्य उवाच । शक्तयः सर्वभावानामचिंत्या ज्ञानगोचराः । यत्ततो ब्रह्मणस्तास्तुसर्गाद्या भावशक्तयः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਭ ਭਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਹਨ, ਪਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਸ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ—ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਭਾਵ-ਸ਼ਕਤੀਆਂ।

Verse 3

उत्पन्नः प्रोच्यते विद्वान्नित्य एवोपचारतः । निजेन तस्य मानेन आयुर्वर्षशतं स्मृतम्

ਵਿਦਵਾਨ ਉਸ ਨੂੰ ‘ਉਤਪੰਨ’ ਕੇਵਲ ਉਪਚਾਰਕ ਅਰਥ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਨਿੱਤ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਮਾਪ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਸ ਦੀ ਆਯੁ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਸਮਝੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 4

तत्पराख्यं परार्द्धं च तदर्द्धं परिकीर्त्तितम् । काष्ठा पंचदशाख्या ता निमेषा नृपसत्तम

ਉਹ ਮਾਪ ‘ਤਤਪਰ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸੇ ਨੂੰ ‘ਪਰਾਰਧ’ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਸ ਦਾ ਅੱਧਾ ਭੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸੱਤਮ! ਪੰਦਰਾਂ ਕਾਸ਼ਠਾਵਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ ਨਿਮੇਸ਼ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 5

काष्ठा स्त्रिंशत्कला त्रिंशत्कला मौहूर्त्तिको विधिः । तावत्संख्यैरहोरात्रं मुहूर्त्तैर्मानुषं स्मृतम्

ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਕਾਸ਼ਠਾ ਬਣਦੀ ਹੈ; ਤੀਹ ਕਲਾਵਾਂ ਹੀ ‘ਮੁਹੂਰਤ’ ਦਾ ਮਾਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਮੁਹੂਰਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦਾ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰ (ਦਿਨ-ਰਾਤ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 6

अहोरात्राणि तावंति मासः पक्षद्वयात्मकः । तैष्षड्भिरयनं वर्षमयने दक्षिणोत्तरे

ਇੰਨੇ ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹੀਨਾ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੋ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਛੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਨਾਲ ਇਕ ਅਯਨ (ਅਰਧ-ਵਰ੍ਹਾ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਅਯਨਾਂ ਨਾਲ ਵਰ੍ਹਾ ਬਣਦਾ ਹੈ।

Verse 7

अयनं दक्षिणं रात्रिर्देवानामुत्तरं दिनम् । दिव्यैर्वर्षसहस्रैस्तु कृतत्रेतादिसंज्ञितम्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸੂਰਜ ਦਾ ਦੱਖਣ ਅਯਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਤ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਅਯਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦਿਨ। ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਪੇ ਹੋਏ ਇਹ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਯੁਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 8

चतुर्युगं द्वादशभिस्तद्विभागं निबोध मे । चत्वारि त्रीणिद्वे चैकं कृतादिषु यथाक्रमम्

ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਚਤੁਰਯੁਗ ਦੀ ਬਾਰਾਂ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਵੰਡ ਨੂੰ ਸਮਝੋ। ਕ੍ਰਿਤ (ਸਤ੍ਯ) ਯੁਗ ਤੋਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਚਾਰ, ਤਿੰਨ, ਦੋ ਅਤੇ ਇਕ—ਇਹ ਹਿੱਸੇ ਹਨ।

Verse 9

दिव्याब्दानां सहस्राणि युगेष्वाहुः पुराविदः । तत्प्रमाणैः शतैः संध्या पूर्वा तत्राभिधीयते

ਪੁਰਾਤਨ ਪਰੰਪਰਾ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੁਗ ਦਿਵ੍ਯ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਉਸੇ ਮਾਪ ਦੇ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਉਥੇ ਪਹਿਲੀ ਸੰਧਿਆ-ਅਵਧੀ ਵੀ ਵਰਣਿਤ ਹੈ।

Verse 10

संध्यांशकश्च तत्तुल्यो युगस्यानंतरो हि यः । संध्यासंध्यांशयोरंतः कालो यो नृपसत्तम

ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ਕ ਵੀ ਉਸੇ ਮਾਪ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ; ਜੋ ਯੁਗ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪਿੱਛੋਂ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਅੰਤਰਾਲ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਸੰਧਿਆ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ-ਅੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦਾ ਸਮਾਂ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ।

Verse 11

युगाख्यः स तु विज्ञेयः कृतत्रेतादिसंज्ञितः । कृतं त्रेता द्वापरं च कलिश्चैव चतुर्युगम्

ਉਹੀ ‘ਯੁਗ’ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਆਦਿ ਨਾਮਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ। ਕ੍ਰਿਤ, ਤ੍ਰੇਤਾ, ਦ੍ਵਾਪਰ ਅਤੇ ਕਲੀ—ਇਹੀ ਚਾਰ ਯੁਗਾਂ ਦਾ ਚਤੁਰਯੁਗ ਹੈ।

Verse 12

प्रोच्यते तत्सहस्रं तु ब्रह्मणो दिवसं नृप । ब्रह्मणो दिवसे राजन्मनवश्च चतुर्दश

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਸਮੂਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਇੱਕ ਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਮਨੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

भवंति परिमाणं च तेषां कालकृतं शृणु । सप्तर्षयः सुराः शक्रो मनुस्तत्सूनवो नृप

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਲ-ਨਿਯਤ ਅਵਧੀ ਦਾ ਪਰਿਮਾਣ ਸੁਣੋ: ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀ, ਦੇਵਤਾ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ), ਮਨੂ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ।

Verse 14

एककाले हि सृज्यंते संह्रियंते च पूर्ववत् । चतर्युगानां संख्याता साधिका ह्येकसप्ततिः

ਇਕੋ ਹੀ ਸਮੇਂ ਉਹ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚਤੁਰਯੁਗਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਇਕਹੱਤਰ (ਅਤੇ ਕੁਝ ਵੱਧ) ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 15

मन्वंतरं मनोः कालः सुरादीनां च पार्थिव । अष्टौ शतसहस्राणि दिव्यया संख्यया स्मृतः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮਨਵੰਤਰ ਮਨੂ ਦਾ ਕਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦਾ ਵੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਇਹ ਅੱਠ ਲੱਖ (ਵਰ੍ਹੇ) ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 16

द्विपंचाशत्तथान्यानि सहस्राण्यधिकानि च । त्रिंशत्कोट्यस्तु संपूर्णाः संख्याताः संख्यया नृप

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬਵੰਜਾ ਹਜ਼ਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਹਨ। ਅਤੇ ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ, ਕੁੱਲ ਪੂਰੀ ਗਿਣਤੀ ਤੀਹ ਕਰੋੜ ਬਣਦੀ ਹੈ—ਇਉਂ ਅੰਕਾਂ ਨਾਲ ਗਿਣੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 17

सप्तषष्टिस्तथान्यानि नियुतानि महामते । विंशतिश्च सहस्राणि कालोयमधिकं विना

ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਇਹ ਕਾਲ-ਮਾਪ ਸੜਸਠ ਨਿਯੁਤ ਅਤੇ ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਵੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਹੈ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਕੋਈ ਅਤਿਰਿਕਤ ਨਹੀਂ।

Verse 18

मन्वंतरस्य संख्येयं मानुषैरिह वत्सरैः । चतुर्द्दशगुणो ह्येष कालो ब्राह्ममहः स्मृतम्

ਮਨਵੰਤਰ ਦੀ ਮਿਆਦ ਇੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਨਾਲ ਗਿਣੀ ਜਾਵੇ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਾਲ ਚੌਦਾਂ ਗੁਣਾ ਹੋ ਕੇ ‘ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਿਨ’ (ਬ੍ਰਾਹ੍ਮ-ਮਹਹ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 19

ब्राह्मो नैमित्तिको नाम तस्यांते प्रतिसंचरः । तदाहि दह्यते सर्वं त्रैलोक्यं भूर्भुवादिकम्

ਇਹ ਪ੍ਰਲਯ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ’ ਅਤੇ ‘ਨੈਮਿੱਤਿਕ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਜਗਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਸੰਚਾਰ (ਲਯ) ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਦ ਭੂਃ, ਭੁਵਃ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਸਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਦਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 20

जनं प्रयांति तापार्त्ता महर्लोकनिवासिनः । एकार्णवे तु त्रैलोक्ये ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः

ਤਾਪ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਮਹਰਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਜਨਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਇਕੋ ਮਹਾਸਾਗਰ ਬਣ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਥੇ ਵਿਦਮਾਨ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 21

भोगिशय्यागतः शेते त्रैलोक्यग्रासबृंहितः । जनस्थैर्योगिभिर्द्देवश्चिंत्यमानो जगद्विभुः

ਉਹ ਭੋਗੀ (ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ) ਦੀ ਸ਼ੈਯਾ ਉੱਤੇ ਲੇਟਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਲੋਕੀ ਨੂੰ ਨਿਗਲ ਕੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਗਤ-ਵਿਭੂ, ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚਲੇ ਅਡੋਲ ਯੋਗੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

तत्प्रमाणां हि तां रात्रिं तदंते सृजते पुनः । एवं तु ब्रह्मणो वर्षमेवं वर्षशतं च तत्

ਉਸੇ ਮਾਪ ਦੀ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਰਾਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ (ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੈ); ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵਰ੍ਹਾ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੇ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਵੀ।

Verse 23

शतं हि तस्य वर्षाणां परमायुर्महात्मनः । एकमस्य व्यतीतं तु परार्धं ब्रह्मणोनघ

ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਰਮ ਆਯੁ ਸੌ ਵਰ੍ਹੇ ਹੈ। ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਧਾ ਭਾਗ (ਪਰਾਰਧ) ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਤ ਚੁੱਕਾ ਹੈ।

Verse 24

तस्यान्तेभून्महाकल्पः पाद्म इत्यभिविश्रुतः । द्वितीयस्य परार्धस्य वर्तमानस्य वै नृप

ਉਸ ਅਵਧੀ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ‘ਪਾਦਮ ਕਲਪ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਮਹਾਕਲਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਦੂਜੇ ਪਰਾਰਧ ਦੇ ਵਰਤਮਾਨ ਉੱਤਰਾਰਧ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ।

Verse 25

वाराह इति कल्पोयं प्रथमः परिकल्पितः । ब्रह्मा नारायणाख्योसौ कल्पादौ भगवान्यथा

ਇਹ ਕਲਪ ਪਹਿਲਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਵਰਾਹ ਕਲਪ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਜੋ ‘ਨਾਰਾਇਣ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 26

ससर्ज सर्वभूतानि तदाचक्ष्व महामुने । पुलस्त्य उवाच । प्रजाः ससर्ज भगवाननादिस्सर्वसंभवः

“ਉਸ ਨੇ ਸਭ ਭੂਤ-ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕੀਤੀ—ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੇ, ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ।” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅਨਾਦਿ, ਸਰਵ-ਸੰਭਵ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ।”

Verse 27

अतीतकल्पावसाने निशासुप्तोत्थितः प्रभुः । सत्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत

ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਰਾਤ ਦੀ ਨੀਂਦ ਤੋਂ ਜਾਗ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਸੱਤਵ-ਗੁਣ ਦੀ ਪ੍ਰਬਲਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਨੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਸੁੰਨਿਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 28

तोयान्तस्स महीं ज्ञात्वा निमग्नां वारिसंप्लवे । प्रविचिंत्य तदुद्धारं कर्तुकामः प्रजापतिः

ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਜਾਣਿਆ ਕਿ ਮਹਾਂ-ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਜਲ-ਸੰਪਲਾਵ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਤਲ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਤੱਕ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਧਾਰ ਦਾ ਉਪਾਯ ਵਿਚਾਰਿਆ।

Verse 29

विष्णुरूपं तदा ज्ञात्वा पृथ्वीं वोढुं स्वतेजसा । मत्स्यकूर्मादिकां चान्यां वाराहीं तनुमाविशत्

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ-ਰੂਪ ਦੀ ਲੋੜ ਜਾਣ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਤੇਜ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਠਾਣ ਲਈ, ਉਸ ਨੇ ਮੱਛੀ ਤੇ ਕੱਛਪ ਆਦਿਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਂਗ ਹੋਰ ਇਕ ਦੇਹ—ਵਰਾਹ-ਤਨੁ—ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 30

वेदयज्ञमयं रूपमाश्रित्य जगतः स्थितौ । स्थितः स्थिरात्मा सर्वात्मा परमात्मा प्रजापतिः

ਵੇਦ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ-ਮਯ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਤੀ (ਪਾਲਣਾ) ਲਈ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਅਡੋਲ ਆਤਮਾ, ਸਭ ਦਾ ਆਤਮਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ—ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 31

प्रविवेशे तदा तोयं तोयाधारे धराधरः । निरीक्ष्य तं तदा देवी पातालतलमागतम्

ਤਦੋਂ ਧਰਾਧਰ—ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਧਾਰਕ—ਉਸ ਜਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਜਲਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਸੀ। ਉਸ ਨੂੰ ਪਾਤਾਲ-ਤਲ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੇਵੀ ਨੇ ਤੱਕਿਆ।

Verse 32

तुष्टाव प्रणता भूत्वा भक्तिनम्रा वसुंधरा । पृथिव्युवाच । नमस्ते सर्वभूताय नमस्ते परमात्मने

ਫਿਰ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਨਿਮ੍ਰ ਹੋ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੀ ਵਸੁੰਧਰਾ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ। ਪૃਥਿਵੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਜੋ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੋ; ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੁਹਾਨੂੰ, ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ।”

Verse 33

मामुद्धरास्मादद्य त्वं त्वत्तोहं पूर्वमुत्थिता । परमात्मन्नमस्तेस्तु पुरुषात्मन्नमोस्तु ते

ਅੱਜ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਉੱਧਾਰ ਲੈ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੀ। ਹੇ ਪਰਮਾਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਆਤਮਾ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 34

प्रधानव्यक्तरूपाय कालभूताय ते नमः । त्वं कर्त्तासर्वभूतानां त्वं पाता त्वं विनाशकृत्

ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਜਗਤ-ਸਰੂਪ, ਕਾਲ-ਭੂਤ ਬਣੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਤੂੰ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਹੀ ਪਾਲਣਹਾਰ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਹੀ ਲਯ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

Verse 35

सर्गादौ यः परोब्रह्मा विष्णुरुद्रात्मरूपधृक् । भक्षयित्वा च सकलं जगत्येकार्णवीकृते

ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਪਰਬ੍ਰਹਮ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਣੁ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਰੂਪ ਧਾਰਦਾ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਭੱਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਇਕੋ ਮਹਾਸਮੁੰਦਰ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

शेषे त्वमेव गोविन्द चिन्त्यमानो मनीषिभिः । भवतो यत्परं रूपं तन्न जानाति कश्चन

ਹੇ ਗੋਵਿੰਦ! ਸ਼ੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਦਾ ਧਿਆਨ ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਤੇਰਾ ਉਹ ਪਰਮ ਰੂਪ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਭੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 37

अवतारेषु यद्रूपं तदर्चन्ति दिवौकसः । त्वामाराध्य परं ब्रह्म याता मुक्तिं मुमुक्षवः

ਤੇਰੇ ਅਵਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜੋ ਰੂਪ ਤੂੰ ਧਾਰਦਾ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਾ ਉਸੇ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਪਰਬ੍ਰਹਮ! ਤੇਰੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਇੱਛੁਕ ਮੋਖਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 38

वासुदेवमनाराध्य को हि मोक्षमवाप्स्यति । यद्रूपं मनसा ग्राह्यं यद्ग्राह्यं चक्षुरादिभिः

ਵਾਸੁਦੇਵ ਦੀ ਅਰਾਧਨਾ ਬਿਨਾ ਭਲਾ ਕੌਣ ਮੋਖਸ਼ ਪਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਹ ਜਿਸ ਦਾ ਰੂਪ ਮਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਆਦਿ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 39

बुद्ध्या च यत्परिछेद्यं तद्रूपमखिलं तव । त्वन्मय्यहं त्वदाधारात्वत्सृष्टा त्वामुपाश्रिता

ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਜੋ ਰੂਪ ਪਰਿਛੇਦਿਆ ਜਾ ਸਕੇ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੀ ਤੇਰਾ ਰੂਪ ਹੈ। ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਰਮਿਆ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕਿਆ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।

Verse 40

माधवीमिति लोकोयमभिधत्ते ततो हि माम् । एवं संस्तूयमानस्तु पृथिव्या पृथिवीधरः

ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਮਾਧਵੀ’ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਤੀਧਰ (ਪਹਾੜ-ਧਾਰੀ) ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।

Verse 41

सामस्वरध्वनिः श्रीमान्जगर्ज परिघर्घरम् । ततः समुत्क्षिप्य धरां स्वदंष्ट्रया महावराहः स्फुटपद्मलोचनः । रसातलादुत्पलपत्रसन्निभः समुत्थितो नील इवाचलो महान्

ਸਾਮ-ਮੰਤਰਾਂ ਦੇ ਗਾਨ ਵਰਗੀ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜਿਆ, ਗਹਿਰੀ ਘਰਘਰਾਹਟ ਨਾਲ ਗਰਜਿਆ। ਫਿਰ ਮਹਾਵਰਾਹ—ਸੁੱਫ਼ਟ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ—ਆਪਣੀ ਦਾਢ਼ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਕੇ, ਰਸਾਤਲ ਤੋਂ ਨੀਲੇ ਉਤਪਲ-ਪੱਤੇ ਵਰਗਾ ਸ਼ਿਆਮ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੀਲੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਉੱਭਰ ਆਇਆ।

Verse 42

उत्तिष्ठता तेन मुखानिलाहतं तदाप्लवांभो जनलोक संश्रयान् । सनंदनादीनपकल्मषान्मुनींश्चकार भूयोपि पवित्रतास्पदम्

ਉਹ ਜਦ ਉੱਠਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਦੀ ਸਾਂਸ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਖਾ ਕੇ ਪ੍ਰਲਯ-ਜਲ ਹਿਲੋਰਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗੇ; ਅਤੇ ਜਨਲੋਕ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਮੁਨੀ, ਫਿਰ ਇਕ ਵਾਰ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਆਸਨ ਤੇ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਏ।

Verse 43

प्रयांति तोयानि खुराग्रविक्षते रसातलेऽधकृतशब्दसंततिः । बलाहकानां च तति स्तुतस्य श्वासानिलास्ता परितः प्रयाति

ਖੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਨੋਕਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮਥੇ ਹੋਏ ਜਲ ਰਸਾਤਲ ਵੱਲ ਵਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਅਟੁੱਟ ਘਰਘਰਾਹਟ ਦੀ ਧੁਨੀ ਉੱਠਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਬਦਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਉਸ ਸਤੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸ਼ਵਾਸ-ਪਵਨ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਚੌਫੇਰੇ ਗਤੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 44

उत्तिष्ठतस्तस्य जलार्द्रकुक्षेर्महावराहस्य महीं विदार्य । विधून्वतो वेदमयं शरीरं रोमांतरस्था मुनयो जुषंति

ਜਦੋਂ ਮਹਾਵਰਾਹ ਪ੍ਰਭੂ—ਜਿਸ ਦਾ ਉਦਰ ਜਲ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਸੀ—ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰ ਕੇ ਉੱਠਿਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਵੇਦ-ਮਯ ਸ਼ਰੀਰ ਨੂੰ ਝਟਕਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ-ਰੋਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਮੁਨੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਨ ਲੱਗੇ।

Verse 45

जनेश्वराणां परमेश केशव प्रभुर्गदा शंखदरासिचक्रधृक् । प्रभूति नाश स्थिति हेतुरीश्वरस्त्वमेव नान्यत्परमं च यत्पदम्

ਹੇ ਜਨੇਸ਼ਵਰਾਂ ਦੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਹੇ ਕੇਸ਼ਵ! ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੱਲਾ ਸਰਵ-ਸਮਰਾਟ ਹੈਂ—ਗਦਾ, ਸ਼ੰਖ, ਧਨੁਸ਼, ਖੜਗ ਅਤੇ ਚਕ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਨਾਸ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਕਾਰਣ ਤੂੰ ਹੀ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ; ਤੈਥੋਂ ਉੱਚਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ—ਸਰਵੋਚ ਧਾਮ ਤੇਰੇ ਚਰਨ ਹੀ ਹਨ।

Verse 46

पादेषु वेदास्तव यूपदंष्ट्रा दंतेषु यज्ञाः श्रुतयश्च वक्त्रे । हुताश जिह्वोसि तनूरुहाणि दर्भाः प्रभो यज्ञपुमांस्त्वमेव

ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਦ ਹਨ; ਤੇਰੀਆਂ ਦਾਢਾਂ ਯੂਪ-ਸਤੰਭ ਹਨ। ਤੇਰੇ ਦੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਹਨ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੁਤੀਆਂ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਤੇਰੀ ਜੀਭ ਹਵਨ ਦੀ ਅਗਨੀ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਰੋਮ ਦਰਭਾ-ਘਾਹ ਹਨ। ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਯਜ੍ਞ-ਪੁਰੁਸ਼ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 47

द्यावापृथिव्योरतुलप्रभाव यदंतरं तद्वपुषा तवैव । व्याप्तं जगद्वापि समस्तमेतद्धिताय विश्वस्य विभो भवत्वम्

ਹੇ ਅਤੁਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਾਲੇ ਵਿਭੂ! ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਜੋ ਅੰਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਨਾਲ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਭੀ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਪਰਿਪੂਰਣ ਹੈ। ਹੇ ਸਰਵ-ਵਿਆਪੀ, ਤੇਰਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਹੋਵੇ।

Verse 48

परमात्मा त्वमेवैको नान्योस्ति जगतः पते

ਹੇ ਜਗਤ ਦੇ ਪਤੀ, ਤੂੰ ਹੀ ਇਕੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈਂ; ਤੇਰੇ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 49

तवैष महिमा येन व्याप्तमेतच्चराचरं । ज्ञानस्वरूपमखिलं जगदेतदबुद्धयः

ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਤੇਰਾ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਰਾਚਰ ਜਗਤ ਵਿਆਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਅਵਿਵੇਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਇਹ ਅਖਿਲ ਸੰਸਾਰ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ-ਚੇਤਨਾ-ਸਵਰੂਪ ਹੈ।

Verse 50

अर्थस्वरूपं पश्यंतो भ्राम्यंते तमसः प्लवे । ये तु ज्ञानविदश्शुद्धचेतसस्तेऽखिलं जगत्

ਜੋ ਕੇਵਲ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅੰਧਕਾਰ ਦੀ ਬੇੜੀ ਉੱਤੇ ਭਟਕਦੇ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜੋ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਸ਼ੁੱਧ ਹਨ, ਉਹ ਅਖਿਲ ਜਗਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ।

Verse 51

ज्ञानात्मकं प्रपश्यंति त्वद्रूपं परमेश्वर । प्रसीद सर्वभूतात्मन्भवाय जगतस्त्विमाम्

ਹੇ ਪਰਮੇਸ਼ਵਰ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨ-ਤੱਤਵ ਹੀ ਸਮਝ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਆਤਮਾ, ਕਿਰਪਾ ਕਰ—ਇਸ ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਆਧਾਰ ਬਣ।

Verse 52

उद्धरोर्वीममेयात्मन्निमग्नामब्जलोचन । सत्वोद्रिक्तोसि भगवन्गोविंद पृथिवीमिमाम्

ਹੇ ਅਮੇਯ ਆਤਮਾ, ਹੇ ਕਮਲ-ਨੇਤਰ ਪ੍ਰਭੂ—ਇਸ ਡੁੱਬੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਧਾਰ। ਹੇ ਭਗਵਾਨ ਗੋਵਿੰਦ, ਤੂੰ ਸਤ੍ਵ-ਗੁਣ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ ਹੈਂ; ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ।

Verse 53

समुद्धर भवायेश कुरु सर्वजगद्धितं । एवं संस्तूयमानश्च परमात्मा महीधरः

“ਹੇ ਭਵ-ਈਸ਼, ਉੱਧਾਰ ਕਰ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦਾ ਹਿਤ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ—ਮਹੀਧਰ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਧਾਰਕ—ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ/ਕਿਰਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 54

उज्जहार क्षितिं क्षिप्रं न्यस्तवान्स महार्णवे । तस्योपरि जलौघेस्य महती नौरिवस्थिता

ਉਸ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਉਠਾ ਕੇ ਮਹਾ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਟਿਕਾ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਜਲ-ਰਾਸ਼ੀ ਉੱਤੇ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨੌਕਾ ਵਾਂਗ ਤੈਰਦੀ ਹੋਈ ਠਹਿਰੀ।

Verse 55

ततः क्षितिं समां कृत्वा पृथिव्यामचिनोद्गिरीन् । यथाविभागं भगवाननादिः पुरुषोत्तमः

ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਮਤਲ ਕਰ ਕੇ, ਆਦਿ-ਰਹਿਤ ਭਗਵਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨੇ ਯਥਾ-ਵਿਭਾਗ ਪਹਾੜਾਂ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਢੇਰ ਕਰ ਕੇ ਠੀਕ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 56

भूविभागं ततः कृत्वा सप्तद्वीपान्यथातथं । भूताद्यांश्चतुरोलोकान्पूर्ववत्समकल्पयत्

ਫਿਰ ਭੂਮੀ ਦਾ ਵਿਭਾਗ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜਾਇਆ, ਅਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਭੂ ਲੋਕ ਆਦਿ ਚਾਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 57

ब्रह्मणे विष्णुना पूर्वमेतदेव प्रदर्शितं । तुष्टेन देवदेवेन त्वं देवः पुरुषोत्तमः

ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਇਹੀ ਤੱਤ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਹੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪ੍ਰਭੂ ਹੈਂ।”

Verse 58

त्वया मया जगच्चेदं धार्यं पाल्यं च यत्नतः । येषां त्वसुरमुख्यानां वरो दत्तो मयाधुना

ਇਹ ਜਗਤ ਤੂੰ ਅਤੇ ਮੈਂ ਯਤਨ ਨਾਲ ਧਾਰਨ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਹੈ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹੁਣ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 59

देवानां हितकामेन हंतव्यास्ते त्वया विभो । अहं सृष्टिं करिष्यामि सा च पाल्या त्वया विभो

ਹੇ ਸਮਰੱਥ ਪ੍ਰਭੂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਭਲੇ ਲਈ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕਰਾਂਗਾ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ।

Verse 60

एवमुक्तो गतो विष्णुर्देवादीनसृजद्विभुः । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਚਲੇ ਗਏ; ਸਰਬ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਅਤੇ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਹਨੇਰੇ ਵਾਲਾ (ਤਾਮਸਿਕ) ਤੱਤ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 61

तमो मोहो महामोहस्तामिस्रो ह्यन्धसंज्ञकः । पंचधावस्थितः सर्गो ध्यायतस्तु महात्मनः

ਹਨੇਰਾ, ਮੋਹ, ਮਹਾਂ ਮੋਹ, ਗੂੜ੍ਹਾ ਹਨੇਰਾ ਅਤੇ ਜਿਸਨੂੰ 'ਅੰਧਾਪਨ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ - ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ 'ਤੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੰਜ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 62

बहिरंतश्चाप्रकाशः संवृतात्मा नगात्मकः । मुख्यानागायतश्चोक्ता मुख्यसर्गस्ततस्त्वयं

ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਹੀਣ, ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਹਾੜ ਵਰਗਾ ਸੁਭਾਅ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ - ਇਸਨੂੰ ਮੁੱਖ 'ਨਾਗ-ਆਯਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੁੱਢਲੀ ਰਚਨਾ ਸਮਝਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 63

तं दृष्ट्वा साधकं सर्गममन्यदपरं प्रभुः । तस्याभिध्यायतस्सर्गस्तिर्यक्स्रोतोभ्यवर्तत

ਉਸ ਰਚਨਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਸਫਲ ਦੇਖ ਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ, 'ਲੇਟਵੀਂ ਧਾਰਾ' (ਭਾਵ, ਜਾਨਵਰਾਂ) ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਸਾਹਮਣੇ ਆਈ।

Verse 64

यस्मात्तिर्यक्प्रवृत्तिः स्यात्तिर्यक्स्रोतस्ततः स्मृतः । पश्वादयस्ते विख्यातास्तमः प्राया ह्यवेदिनः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਤਿਰਛੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਤਿਰ੍ਯਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਪਾਸੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਤਮਸ ਦੇ ਅਧੀਨ, ਅਵਿਵੇਕੀ ਤੇ ਅਗਿਆਨੀ।

Verse 65

उत्पथग्राहिणश्चैव ते ज्ञाने ज्ञानमानिनः । अहंकृतास्त्वहंमाना अष्टाविंशद्विधात्मकाः । अंतःप्रकाशास्ते सर्व आवृतास्ते परस्परम्

ਉਹ ਉਤਪਥ—ਗਲਤ ਰਾਹ—ਨੂੰ ਹੀ ਪਕੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਗਿਆਨੀ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਘੜੇ, ਅਹੰਮਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਉਹ ਅਠਾਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਹਨ। ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਪਰਸਪਰ ਢੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 66

तमप्यसाधकं मत्वा ध्यायतोन्यस्ततोभवत् । ऊर्द्ध्वस्रोतस्तृतीयस्तु सात्विकोर्ध्वमवर्तत

ਉਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਅਸਾਧਕ—ਸਿਧੀ ਨਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ—ਜਾਣ ਕੇ, ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਅਵਸਥਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਤੀਜਾ ‘ਊਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ; ਉਹ ਸਾਤ੍ਤਵਿਕ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਸੀ ਅਤੇ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 67

ते सुखप्रीतिबहुला बहिरंतरनावृताः । प्रकाशा बहिरंतश्च ऊर्द्ध्वस्रोतास्ततः स्मृताः

ਉਹ ਸੁਖ ਅਤੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਕਿਸੇ ਆਵਰਨ ਨਾਲ ਰੁਕੇ ਨਹੀਂ। ਅੰਦਰ-ਬਾਹਰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਊਰਧ੍ਵ-ਸ੍ਰੋਤਸ’—ਉੱਪਰ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਧਾਰ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 68

तुष्टात्मनस्तृतीयस्तु देवसर्गस्तु संस्मृतः । तस्मिन्सर्गे भवत्प्रीतिर्निष्पन्ने ब्रह्मणस्तदा

ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ‘ਦੇਵ-ਸਰਗ’—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ—ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਮਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਜਦ ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਿਸ਼ਪੰਨ ਹੋਈ, ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਪ੍ਰੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 69

ततोन्यं स तदा दध्यौ साधकं सर्गमुत्तमम् । असाधकांस्तुतान्ज्ञात्वा मुख्यसर्गादिसंभवान्

ਤਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਇਕ ਉੱਤਮ ਤੇ ਸਫਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵਿਧੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ। ਮੁੱਖ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਆਦਿ ਵਿਭਾਜਨਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਪਹਿਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਅਸਫਲ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਿੰਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕੀਤਾ।

Verse 70

तथाभिध्यायतस्तस्य सत्याभिध्यायिनस्ततः । प्रादुर्भूतस्तदाव्यक्तादर्वाक्स्रोतस्तु साधकः

ਇਉਂ ਸੱਚ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਸ ਸਤ੍ਯ-ਧਿਆਨੀ ਦੇ ਲਈ ਤਦ ਅਵ੍ਯਕਤ ਤੋਂ ‘ਅਰਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਸਫਲ ਤੇ ਸਾਧਕ ਸਰੂਪ।

Verse 71

यस्मादर्वाक्प्रवर्तंते ततोऽवाक्स्रोतसस्तु ते । ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः

ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਹੇਠਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਵਾਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਅਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸ’—ਹੇਠਾਂ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀਆਂ ਧਾਰਾਂ—ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਤਮਸ ਘੱਟ, ਅਤੇ ਰਜਸ ਵਿੱਚ ਅਧਿਕ ਹਨ।

Verse 72

तस्मात्ते दुःखबहुला भूयोभूयश्च कारिणः । प्रकाशा बहिरंतश्च मनुष्याः साधकाश्च ते

ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਰਮ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਵੀ ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਅਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਸੱਚੇ ਸਾਧਕ ਹਨ।

Verse 73

पंचमोनुग्रहः सर्गः स चतुर्द्धा व्यवस्थितः । विपर्ययेण सिद्ध्या च शक्त्या तुष्ट्या तथैव च

ਪੰਜਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਅਨੁਗ੍ਰਹ’—ਦਿਵ੍ਯ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ—ਹੈ। ਇਹ ਚਾਰ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਵਸਥਿਤ ਹੈ: ਵਿਪਰ੍ਯਯ (ਭ੍ਰਮ/ਉਲਟ ਬੁੱਧੀ), ਸਿੱਧੀ (ਸਫਲਤਾ), ਸ਼ਕਤੀ (ਬਲ), ਅਤੇ ਤुष੍ਟੀ (ਸੰਤੋਖ)।

Verse 74

विवृत्तं वर्त्तमानं च ते न जानंति वै पुनः । भूतादिकानां भूतानां षष्ठः सर्गः स उच्यते

ਉਹ ਨਿਸਚੇ ਕਰਕੇ ਨਾ ਤਾਂ ਬੀਤੇ ਹੋਏ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਏ ਭੇਦ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਹੀ ਵਰਤਮਾਨ ਦੀ ਗਤੀ ਨੂੰ। ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਤੱਤਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਇਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਛੇਵਾਂ ਸਰਗ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 75

ते परिग्राहिणः सर्वे सविभागतरास्तु ते । चोदना जाप्यशीलाश्च ज्ञेया भूतादिकास्तु ते

ਉਹ ਸਭ ਪਰਿਗ੍ਰਾਹੀ ਹਨ—ਅਰਪਣਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੰਡੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਚਲਿਤ ਅਤੇ ਜਪ-ਸਾਧਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਉਹ ਭੂਤ ਆਦਿਕ ਤੱਤ-ਜਾਤ ਪ੍ਰਾਣੀ ਜਾਣੇ ਜਾਣ।

Verse 76

इत्येते कथिताः सर्गाः षडत्र नृपसत्तम । प्रथमो महतस्सर्गो द्वितीयो ब्रह्मणस्तु यः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇੱਥੇ ਛੇ ਸਰਗ ਕਥਿਤ ਹੋਏ। ਪਹਿਲਾ ਮਹਤ ਦਾ ਸਰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ।

Verse 77

तन्मात्राणां द्वितीयस्तु भूतसर्गोहि स स्मृतः । वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैंद्रियकः स्मृतः

ਤਨਮਾਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੂਜੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਭੂਤ-ਸਰਗ—ਸਥੂਲ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ—ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੈਕਾਰਿਕ ਕਹੀਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹੀ ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸਰਗ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 78

इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः । मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਸਰਗ ਬੁੱਧੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੌਥਾ ‘ਮੁੱਖ ਸਰਗ’ ਕਹੀਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਥਾਵਰ—ਅਚਲ ਜੀਵ—ਮੁੱਖ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 79

तिर्यक्स्रोतश्च यः प्रोक्तस्तिर्यग्योन्यस्स उच्यते । ततोर्ध्वस्रोतसां षष्ठो देवसर्गस्तु स स्मृतः

ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ‘ਤਿਰ੍ਯਕਸ੍ਰੋਤਸ’ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਤਿਰ੍ਯਗ੍ਯੋਨੀ—ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਜਨਮ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਰਧ੍ਵਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਵਿਚ ਛੇਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇਵਸਰਗ, ਅਰਥਾਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰਚਨਾ, ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 80

ततोर्वाक्स्रोतसां सर्गः सप्तमः स तु मानुषः । अष्टमोनुग्रहः सर्गः सात्विकस्तामसस्तु सः

ਫਿਰ ਵਾਕਸ੍ਰੋਤਸਾਂ ਦੀ ਸੱਤਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ—ਮਾਨਵ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ। ਅੱਠਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਸੱਤ੍ਵ-ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਹੈ ਅਤੇ ਤਾਮਸ-ਸਵਰੂਪ ਵੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 81

पंचैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः

ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪੰਜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਵੈਕ੍ਰਿਤ (ਦੁਤੀਆ) ਕਹੀਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਮੂਲ) ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਗਿਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੌਮਾਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੌਵੀਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਜੋਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 82

एते तव समाख्याता नवसर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੇ, ਇਹ ਨੌਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵਰਣਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ—ਪ੍ਰਾਕ੍ਰਿਤ (ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ) ਅਤੇ ਵੈਕ੍ਰਿਤ (ਵਿਕਾਰਿਤ) ਦੋਵਾਂ—ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਮੂਲ ਕਾਰਣ ਹਨ।

Verse 83

सृजतो जगदीशस्य किमन्यच्छ्रोतुमर्हसि । भीष्म उवाच । संक्षेपात्कथिताः सर्गा देवादीनां गुरोस्तथा

ਜਗਤ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਦੇ ਸ੍ਰਜਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬਾਰੇ ਤੂੰ ਹੋਰ ਕੀ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ? ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।

Verse 84

विस्तराच्छ्रोतुमिच्छामि त्वत्तो मुनिवरोत्तम । पुलस्त्य उवाच । कर्मभिर्भाविताः सर्वेकुशलाकुशलैस्तु ते

“ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੈਂ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਘੜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕਰਮਾਂ ਦੁਆਰਾ।”

Verse 85

ख्यात्या तया ह्यनिर्मुक्ताः संहारे ह्युपसंहृताः । स्थावरान्तास्सुराद्यास्तु प्रजा राजंश्चतुर्विधाः

“ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਪ੍ਰਕਟਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਾ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹ ਸਭ ਮੁੜ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਚਲ ਜੀਵਾਂ ਤੱਕ ਦੀ ਚੌਗੁਣੀ ਪ੍ਰਜਾ ਪ੍ਰਲਯ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।”

Verse 86

ब्रह्मणः कुर्वतः सृष्टिं जज्ञिरे मानसाः स्मृताः । ततो देवासुरपितॄन्मानुषांस्तु चतुष्टयं

“ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰਚ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ‘ਮਾਨਸ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਮਨੋਂ-ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਚਾਰ ਵਰਗ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰ (ਪੂਰਵਜ) ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ।”

Verse 87

सिसृक्षुरंभांस्येतानि स्वमात्मानमयूयुजत् । मुक्तात्मनस्ततो जाता दुरात्मानः प्रजापतेः

“ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜਲਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਜੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮੁਕਤ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦੁਰਾਤਮਾ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ।”

Verse 88

सिसृक्षोर्जघनात्पूर्वं जज्ञिरे त्वसुरास्ततः । तत्याज तां ततो दुष्टान्तमोमात्रात्मिकां तनुं

“ਉਸ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਦੇ ਅੱਗਲੇ ਭਾਗ ਦੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਅਸੁਰ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛਲੇ ਭਾਗ ਤੋਂ ਜਨਮੇ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤੀ—ਜੋ ਦੁਸ਼ਟ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਤਮਸ (ਅੰਧਕਾਰ) ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਣੀ ਸੀ।”

Verse 89

सा तु त्यक्ता तनुस्तेन राजेंद्राभूद्विभावरी । सिसृक्षुरन्यदेहस्थः प्रीतिमापुस्ततः सुराः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਤਿਆਗੀ, ਉਹੀ ਰਾਤ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਹੋਰ ਦੇਹ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਕੇ ਜਦ ਉਹ ਮੁੜ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।

Verse 90

सत्वोद्रिक्ताः समुद्भूता मुखतो ब्रह्मणो नृप । त्यक्ता सापि तनुस्तेन सत्वप्रायमभूद्दिनं

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਸਤ੍ਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਦੇਹ ਵੀ ਤਿਆਗੀ, ਤਾਂ ਦਿਨ ਸਤ੍ਵ-ਸਵਰੂਪ, ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 91

ततो हि बलिनो रात्रावसुरा देवतादि वा । सत्वमात्रात्मिकां चैव ततोन्यां जगृहे तनुम्

ਫਿਰ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਜੀਵ—ਅਸੁਰ ਹੋਣ ਜਾਂ ਦੇਵ ਆਦਿ—ਇੱਕ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕਰ ਗਏ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਸਤ੍ਵ, ਸ਼ੁੱਧ ਪ੍ਰਕਾਸ਼-ਸਰੂਪ ਸੀ।

Verse 92

पितृवन्मन्यमानस्य पितरस्तस्य जज्ञिरे । उत्ससर्ज पितॄन्कृत्वा ततस्तामपि स प्रभुः

ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਿਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਤੋਂ ਪਿਤ੍ਰਗਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 93

सा चोत्सृष्टा भवत्संध्या दिननक्तांतरा स्थितिः । रजोमात्रात्मिकामन्यां जगृहे स तनुं ततः

ਉਹ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੀ ਸੰਧਿਆ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਘੜੀ ਬਣ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਰਜੋ-ਪ੍ਰਧਾਨ, ਕ੍ਰਿਆ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ-ਸਰੂਪ ਇਕ ਹੋਰ ਦੇਹ ਧਾਰਨ ਕੀਤੀ।

Verse 94

रजोमात्रोत्कटा जाता मनुष्याः कुरुसत्तम । तामप्याशु स तत्याज तनुमाद्यां प्रजापतिः

ਹੇ ਕੁਰੁਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਨੁੱਖ ਰਜੋਗੁਣ ਦੇ ਹੀ ਪ੍ਰਬਲ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਉਸ ਪਹਿਲੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ।

Verse 95

ज्योत्स्ना समभवच्चापि प्राक्संध्या याभिधीयते । ज्योत्स्नागमे तु बलिनो मनुष्याः पितरस्तथा

ਚੰਦਨੀ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ—ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਪ੍ਰਾਕ-ਸੰਧਿਆ’ ਅਰਥਾਤ ਪਹਿਲੀ ਗੋਧੂਲੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦਨੀ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਬਲਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪਿਤਰ ਲੋਕ ਵੀ।

Verse 96

राजेंद्र संध्यासमये तस्मात्ते प्रभवंति वै । ज्योत्स्ना रात्र्यहनी सन्ध्या चत्वार्येतानि वै विभोः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੰਧਿਆ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਸਭ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਚੰਦਨੀ, ਰਾਤ ਅਤੇ ਦਿਨ, ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ—ਇਹ ਚਾਰੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ।

Verse 97

ब्रह्मणस्तु शरीराणि त्रिगुणोपाश्रयाणि च । रजोमात्रात्मिकामेव ततोन्यां जगृहे तनुं

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀਆਂ ਦੇਹਾਂ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਆਸਰੇ ਟਿਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਇਕ ਹੋਰ ਤਨ ਧਾਰਿਆ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਰਜੋਗੁਣ-ਸਰੂਪ ਸੀ।

Verse 98

ततः क्षुद्ब्रह्मणोजाता जज्ञे कोपस्तया कृतः । क्षुत्क्षामो ह्यंधकारे तु सोसृजद्भगवांस्ततः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਭੁੱਖ ਤੋਂ, ਉਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕ੍ਰੋਧ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਕਲਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਤਦ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 99

विरूपा अत्तुकामास्ते समधावंत तं प्रभुम् । रक्षतामेष यैरुक्तं राक्षसास्ते ततोभवन्

ਉਹ ਵਿਗੜੇ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਭੱਖਣ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਵੱਲ ਦੌੜ ਪਏ। ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਰੱਖਿਆ ਕਰੋ!”, ਤਾਂ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਰਾਖਸ਼ਸ ਬਣ ਗਏ।

Verse 100

ऊचुः खादाम इत्यन्ये ये ते यक्षास्तु तेभवन् । अतिभीतस्य तान्दृष्ट्वा केशाः शीर्यन्ति वेधसः

ਕੁਝ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਆਓ, ਖਾ ਲਈਏ!”—ਉਹ ਯਕਸ਼ ਬਣ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਅਤਿ ਡਰ ਨਾਲ ਵਿਆਕੁਲ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਕੇਸ ਝੜਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 101

हीनाश्च शिरसो भूयः समारोहंति ते शिरः । सर्पणात्तेभवन्सर्पा हीनत्वादहयः स्मृताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਕੱਟੇ ਗਏ ਸਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਫਿਰ ਉੱਗ ਆਏ। ਰੇਂਗਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਸਰਪ’ ਕਹਾਏ; ਅਤੇ ਹੀਨ ਅਵਸਥਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ‘ਅਹਯ’ (ਸੱਪ) ਨਾਮ ਨਾਲ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 102

ततः क्रुद्धेन वै स्रष्ट्रा क्रोधात्मानो विनिर्मिताः । वर्णेन कपिशेनोग्रा भूतास्ते पिशिताशिनः

ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋਇਆ, ਤਾਂ ਕ੍ਰੋਧ-ਸਵਭਾਵ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ ਗਏ। ਕਪਿਸ਼ ਵਰਣ ਦੇ, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਭੂਤ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਸਨ।

Verse 103

धयतो गां समुद्भूता गंधर्वास्तस्य तत्क्षणात् । पिबंतो जज्ञिरे वाचं गंधर्वास्तेन तेऽभवन्

ਜਦ ਉਹ ਗਾਂ ਦਾ ਦੁੱਧ ਪੀ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਗੰਧਰਵ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਅਤੇ ਵਾਣੀ (ਵਾਚ) ਨੂੰ ਪੀਦੇ ਹੋਏ ਜਨਮੇ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ‘ਗੰਧਰਵ’ ਕਹਾਏ।

Verse 104

एतानि सृष्ट्वा भगवान्ब्रह्मा तच्छक्तिचोदितः । ततः स्वच्छंदतोऽन्यानि वयांसि वयसोऽसृजत्

ਇਹ ਸਭ ਰਚ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਪ੍ਰੇਰਣ ਨਾਲ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਸੁਤੰਤਰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਪੰਛੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।

Verse 105

अवयो वक्षसश्चक्रे मुखतोजांश्च सृष्टवान् । सृष्टवानुदराद्गाश्च महिषांश्च प्रजापतिः

ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਭੇੜਾਂ ਬਣਾਈਆਂ ਅਤੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਬੱਕਰੀਆਂ ਰਚੀਆਂ; ਆਪਣੇ ਉਦਰ ਤੋਂ ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਮਹਿਸਾਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 106

पद्भ्यां चाश्वान्स मातंगान्रासभान्गवयान्मृगान् । उष्ट्रानश्वतरांश्चैव न्यंकूनन्याश्च जातयः

ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਘੋੜੇ, ਹਾਥੀ, ਗਧੇ, ਗੌਰ (ਜੰਗਲੀ ਗਾਂ), ਹਿਰਣ, ਊਠ, ਖੱਚਰ, ਨੀਲਗਾਇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਜਾਤੀਆਂ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 107

ओषध्यः फलमूलिन्यो रोमभ्यस्तस्य जज्ञिरे । त्रेतायुगमुखे ब्रह्मा कल्पस्यादौ नृपोत्तम

ਉਸ ਸੱਤਾ ਦੇ ਰੋਮਾਂ ਤੋਂ ਔਖਧੀਆਂ ਅਤੇ ਫਲ-ਮੂਲ ਵਾਲੇ ਬੂਟੇ ਜਨਮੇ। ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਜਨ! ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ, ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁਗ ਦੇ ਮੁਖ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦਾ ਪ੍ਰਾਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 108

सृष्ट्वा पश्वोषधीस्सम्यक्युयोज स तदाध्वरे । गामजं महिषम्मेषमश्वाश्वतरगर्दभान्

ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਔਖਧੀਆਂ ਨੂੰ ਯਥਾਵਿਧਿ ਰਚ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ—ਗਾਂ, ਬੱਕਰੀਆਂ, ਮਹਿਸਾਂ, ਮੇਢੇ, ਘੋੜੇ, ਖੱਚਰ ਅਤੇ ਗਧੇ।

Verse 109

एतान्ग्राम्यपशूनाहुरारण्यांश्च निबोधमे । श्वापदो द्विखुरो हस्ती वानरः पञ्चमः खगः

ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਾਮੀਣ (ਘਰੇਲੂ) ਪਸ਼ੂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਅਰਣ੍ਯ (ਜੰਗਲੀ) ਜੀਵ ਵੀ ਸੁਣੋ—ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦਰਿੰਦਾ, ਦੋ-ਖੁਰਾਂ ਵਾਲਾ ਪਸ਼ੂ, ਹਾਥੀ, ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਪੰਛੀ।

Verse 110

उष्ट्रकाः पशवष्षष्ठास्सप्तमास्तु सरीसृपाः । गायत्रं च ऋचश्चैव त्रिवृत्सोमं रथन्तरम्

ਊਠ ਪਸ਼ੂਆਂ ਵਿੱਚ ਛੇਵਾਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਸ੍ਰਪ ਸੱਤਵੇਂ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗਾਯਤ੍ਰ (ਸਾਮਨ), ਰਿਚਾਂ (਋ਚ ਮੰਤ੍ਰ), ਤ੍ਰਿਵ੍ਰਿਤ ਸੋਮ-ਸਤੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਰਥੰਤਰ (ਸਾਮਨ) ਵੀ ਹਨ।

Verse 111

अग्निष्टोमं च यज्ञानां निर्ममे प्रथमान्मुखात् । यजूंषि त्रैष्टुभं छन्दः स्तोमं पञ्चदशं तथा

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਮੁਖ ਤੋਂ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗ્નਿਸ਼ਟੋਮ ਯਜ੍ਞ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਯਜੁਸ ਮੰਤ੍ਰ, ਤ੍ਰੈਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਪੰਦਰਾਂ-ਗੁਣਾ ਸਤੋਮ (ਗਾਨ-ਰਚਨਾ) ਵੀ ਬਣਾਈ।

Verse 112

बृहत्साम तथोक्थं च दक्षिणादसृजन्मुखात् । सामानि जगतीच्छन्दः स्तोमं सप्तदशं तथा

ਦੱਖਣੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਿਹਤ-ਸਾਮਨ ਅਤੇ ਉਕਥ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਸਾਮਨ-ਗਾਨ, ਜਗਤੀ ਛੰਦ, ਅਤੇ ਸੱਤਰਾਂ-ਗੁਣਾ ਸਤੋਮ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤੇ।

Verse 113

वैरूपमतिरात्रं च पश्चिमादसृजन्मुखात् । एकविंशमथर्वाणमप्तोर्यामाणमेव च

ਪੱਛਮੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਵੈਰੂਪ ਅਤਿਰਾਤ੍ਰ ਵਿਧੀ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਇਕਵਿੰਸ਼ (ਇੱਕੀ-ਗੁਣਾ) ਅਥਰਵ-ਕ੍ਰਿਆ—ਅਪਤੋਰ੍ਯਾਮ ਯਜ੍ਞ ਵੀ ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 114

आनुष्टुभं सवैराजमुत्तरादसृजन्मुखात् । उच्चावचानि भूतानि गात्रेभ्यस्तस्य जज्ञिरे

ਉਸ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਮੁਖ ਤੋਂ ਉਸ ਨੇ ਅਨੁਸ਼ਟੁਭ ਛੰਦ ਅਤੇ ਵੈਰਾਜ ਸ্তুਤੀ ਰਚੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਤੋਂ ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਅਨੇਕ ਭਾਂਤ ਦੇ ਜੀਵ ਜਨਮੇ।

Verse 115

सुरासुरपितॄन्सृष्ट्वा मनुष्यांश्च प्रजापतिः । ततः पुनः ससर्जासौ स कल्पादौ पितामहः

ਦੇਵ, ਅਸੁਰ, ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਚ ਕੇ, ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ—ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ—ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਹੋਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 116

यक्षान्पिशाचान्गंधर्वांस्तथैवाप्सरसां गणान् । सिद्धकिन्नररक्षांसि सिंहान्पक्षिमृगोरगान्

ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਗੰਧਰਵ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ; ਸਿੱਧ, ਕਿੰਨਰ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸ; ਸਿੰਘ, ਪੰਛੀ, ਮ੍ਰਿਗ ਅਤੇ ਸੱਪ।

Verse 117

अव्ययं च व्ययं चैव यदिदं स्थाणुजंगमम् । तत्ससर्ज तदा ब्रह्मा भगवानादिकृद्विभुः

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਭਗਵਾਨ, ਸਰਵਵਿਆਪੀ ਆਦਿਕਰਤਾ—ਨੇ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਰਚਿਆ: ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ੀ, ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ।

Verse 118

तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे । तान्येव प्रतिपद्यंते सृज्यमानाः पुनः पुनः

ਪਿਛਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਵਿੱਚ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜਿਹੜੇ ਕਰਮ ਅਪਣਾਏ ਸਨ, ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਉਹੀ ਕਰਮ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 119

हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मावृतानृते । तद्भाविताः प्रपद्यंते तस्मात्तत्तस्य रोचते

ਹਿੰਸਾ ਤੇ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ, ਮ੍ਰਿਦੁਤਾ ਤੇ ਕਠੋਰਤਾ ਵਿੱਚ, ਧਰਮ ਤੇ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ, ਸੱਚ ਤੇ ਝੂਠ ਵਿੱਚ—ਜਿਸ ਭਾਵ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵੱਲ ਉਹ ਝੁਕਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹੀ ਉਸ ਨੂੰ ਰੁਚਿਕਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 120

इंद्रियार्थेषु भूतेषु शरीरेषु च स प्रभुः । नानात्त्वं विनियोगं च धातैव व्यसृजत्स्वयं

ਉਹੀ ਪ੍ਰਭੂ, ਧਾਤਾ (ਪਾਲਣਹਾਰ) ਰੂਪ ਹੋ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਭੂਤ-ਤੱਤਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਦੇਹਧਾਰੀ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ—ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਜ-ਵਿਨਿਯੋਗ ਆਪਣੇ ਆਪ ਰਚ ਗਿਆ।

Verse 121

नामरूपं च भूतानां कृत्यानां च प्रपंचनम् । वेदशब्देभ्य एवादौ देवादीनां चकार सः

ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੇ ਵੇਦ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਬਦਾਂ ਤੋਂ—ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਤੇ ਰੂਪ, ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ-ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਰਚਿਆ; ਅਤੇ ਇਸੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਆਦਿ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 122

ऋषीणां नामधेयानि यथा वेदे श्रुतानि वै । यथानियोगं योग्यानि अन्येषामपि सोकरोत्

ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਸੁਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਨਿਯਤ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਨਿਯੋਗ ਅਨੁਸਾਰ, ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਜੋ ਯੋਗ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਨੇ ਵਿਵਸਥਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 123

यथर्तावृतुलिंगानि नानारूपाणि पर्यये । दृश्यंते तानितान्येव तथा भावा युगादिषु

ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਤਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਚੱਕਰ ਦੇ ਫੇਰ ਨਾਲ ਨਾਨਾ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਹੀ-ਉਹੀ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਯੁਗਾਂ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਦੇ ਭਾਵ ਵੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 124

करोत्येवंविधां सृष्टिं कल्पादौ स पुनःपुनः । सिसृक्षुश्शक्तियुक्तोसौ सृज्य शक्तिप्रचोदितः

ਹਰ ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇਸੇ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਚਦਾ ਹੈ। ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ੍ਰਜਨਹਾਰ ਵਜੋਂ ਉਸੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਰਚਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 125

भीष्म उवाच । अर्वाक्स्रोतास्तु कथितो भवता यस्तु मानुषः । ब्रह्मन्विस्तरतो ब्रूहि ब्रह्मा तमसृजद्यथा

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਸੀਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ‘ਅਰਵਾਕ-ਸ੍ਰੋਤਸ’—ਜਿਸ ਦੀ ਧਾਰ ਹੇਠਾਂ ਵਗਦੀ ਹੈ—ਕਹਿ ਕੇ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ।

Verse 126

यथा सवर्णानसृजद्गुणांश्च स महामुने । यच्च तेषां स्मृतं कर्म विप्रादीनां तदुच्यताम्

ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵਰਣਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਸਮੇਤ ਕਿਵੇਂ ਰਚਿਆ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਪਰੰਪਰਾ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਚਾਰੋ।

Verse 127

पुलस्त्य उवाच । सत्वाभिध्यायिनः पूर्वं सिसृक्षोर्ब्रह्मणः प्रजाः । अजायंत कुरुश्रेष्ठ सत्वोद्रिक्ता मुखात्प्रजाः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਉਹ ਸੱਤ੍ਵ ਵੱਲ ਝੁਕੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਸੱਤ੍ਵ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੰਤਾਨ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮੀ।

Verse 128

वक्षसो रजसोद्रिक्तास्तथान्या ब्रह्मणोभवन् । रजसस्तमसश्चैव समुद्रिक्तास्तथोरुतः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਵਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਹ ਹੋਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸੀ। ਅਤੇ ਉਸ ਦੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਤੋਂ ਉਹ ਜਨਮੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਮਸ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਬਲਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 129

पद्भ्यामन्याः प्रजा ब्रह्मा ससर्ज कुरुसत्तम । तमःप्रधानास्ताः सर्वाश्चातुर्वर्ण्यमिदं ततः

ਹੇ ਕੁਰੂਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਰਚੀਆਂ। ਉਹ ਸਭ ਤਮੋਗੁਣ-ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਇਹ ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 130

ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्याः शूद्राश्च नृपसत्तम । पादोरुवक्षस्थलतो मुखतश्च समुद्गताः

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਸ਼ਤ੍ਰਿਯ, ਵੈਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮੁਖ, ਵਕਸ਼, ਊਰੂ ਅਤੇ ਪੈਰਾਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ।

Verse 131

यज्ञनिष्पत्तये सर्वमेतद्ब्रह्मा चकार ह । चातुर्वर्ण्यं महाराज यज्ञसाधनमुत्तमम्

ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਫਲ ਸੰਪੰਨਤਾ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ! ਚਾਤੁਰਵਰਣ੍ਯ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮ ਸਾਧਣ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ ਉਪਾਯ ਹੈ।

Verse 132

यज्ञेनाप्यायिता देवा वृष्ट्युत्सर्गेण मानवाः । आप्यायंते धर्मयज्ञा यतः कल्याणहेतवः

ਯਜ੍ਞ ਨਾਲ ਦੇਵਤਾ ਪੁਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਜੀਵਨ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਧਰਮਯਜ੍ਞ ਪਾਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਕਲਿਆਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭਤਾ ਦੇ ਕਾਰਣ ਹਨ।

Verse 133

निष्पद्यंते नरैस्ते तु सुकर्मनिरतैः सदा । विरुद्धाचरणापेतैः सद्भिः सन्मार्गगामिभिः

ਇਹ ਫਲ ਸਦਾ ਸੁਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੱਜਣ ਜੋ ਵਿਰੁੱਧ ਆਚਰਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਸਨਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਚਲਦੇ ਹਨ।

Verse 134

स्वर्गापवर्गं मानुष्यात्प्राप्नुवंति नरा नृप । यच्चाभिरुचितं स्थानं तद्यांति मनुजा विभो

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮਨੁੱਖ-ਜਨਮ ਰਾਹੀਂ ਨਰ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਅਪਵਰਗ (ਮੋਖ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮਨੁੱਖ ਉਸੇ ਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਥਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਦੀ ਹੈ।

Verse 135

प्रजास्ता ब्रह्मणा सृष्टाश्चातुर्वर्ण्यव्यवस्थितौ । सम्यक्शुद्धाः समाचारा चरणा नृपसत्तम

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਰਚੀ ਅਤੇ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ; ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸਨ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ!

Verse 136

यथेच्छावासनिरताः सर्वबाधाविवर्जिताः । शुद्धांतःकरणाः शुद्धा धर्मानुष्ठाननिर्मलाः

ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ ਤਿਵੇਂ ਵਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ, ਤੱਥਾਪਿ ਸਭ ਬਾਧਾਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ; ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ-ਕਰਣ ਸ਼ੁੱਧ, ਆਪ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਤੇ ਧਰਮ-ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਨਿਰਮਲ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 137

शुद्धे च तासां मनसि शुद्धांतःसंस्थिते हरौ । शुद्धज्ञानं प्रपश्यंति ब्रह्माख्यं येन तत्पदं

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਅੰਤਰ ਵਿੱਚ ਹਰੀ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਉਸੇ ਨਾਲ ਉਹ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 138

ततः कालात्मको योसौ विरिंचा वा स उच्यते । संसारपातमत्यर्थं घोरमल्पाल्पसारवत्

ਤਦੋਂ ਜੋ ਕਾਲ-ਸਰੂਪ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਿਰਿੰਚ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਣਾ ਅਤਿ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅਲਪ-ਅਲਪ ਸਾਰ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਵਾਂਗ ਹੈ।

Verse 139

अधर्मबीजभूतं तत्तमोलोभसमुद्गतम् । प्रजासु तासु राजेंद्र रागादिक्रमसाधनम्

ਉਹ ਪ੍ਰੇਰਣਾ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਦਾ ਬੀਜ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਤਮਸ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਉੱਭਰਦੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਪ੍ਰਜਾ ਵਿੱਚ ਉਹੀ ਰਾਗ ਆਦਿਕ ਵਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 140

ततः सा सहजासिद्धिस्तेषां नातीव जायते । राजन्वश्यादयश्चान्याः सिद्धयोष्टौ भवंति याः

ਇਸ ਲਈ ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਸਹਜ-ਸਿੱਧੀ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਕੇ ਨਹੀਂ ਉਪਜਦੀ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਵਸ਼੍ਯ ਆਦਿਕ ਹੋਰ ਵੀ ਸਿੱਧੀਆਂ ਹਨ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅੱਠ ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 141

तासु क्षीणास्वशेषासु वर्द्धमाने च पातके । द्वंद्वाभिभवदुःखार्तास्ता भवंति ततः प्रजाः

ਜਦ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਸੁਭ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖ਼ਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਪਾਪ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਪ੍ਰਜਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀ ਹੈ—ਦ੍ਵੰਦਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉੱਠੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ।

Verse 142

ततो दुर्गाणि ताश्चक्रुर्वार्क्षं पार्वतमौदकम् । धान्वनं च तथा दुर्गं पुरं खार्वटकादि यत्

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਲ੍ਹੇ ਬਣਾਏ—ਇੱਕ ਵਨ-ਦੁਰਗ, ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ, ਇੱਕ ਜਲ-ਮੱਧ, ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਰੁ-ਦੁਰਗ; ਅਤੇ ਖਾਰਵਟਕ ਆਦਿਕ ਨਗਰ ਵੀ ਵਸਾਏ।

Verse 143

गृहाणि च यथान्यायं तेषु चक्रुः पुरादिषु । शीततापादिबाधानां प्रशमाय महामते

ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਗਰਾਂ ਆਦਿਕ ਵਿੱਚ ਘਰ ਬਣਾਏ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਸਰਦੀ, ਗਰਮੀ ਆਦਿ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸ਼ਮਨ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 144

प्रतिहारमिमं कृत्वा शीतादेस्ताः प्रजाः पुनः । वार्तोपायं ततश्चक्रुर्हस्तसिद्धिं च कर्मजाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੰਢ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਚਾਵ ਦਾ ਇਹ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਫਿਰ ਜੀਵਿਕਾ ਦੇ ਉਪਾਅ ਰਚਣ ਲੱਗੀਆਂ ਅਤੇ ਕਰਮ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਹੱਥੀਂ ਕਲਾਵਾਂ ਵੀ ਸਿੱਧ ਕਰਨ ਲੱਗੀਆਂ।

Verse 145

व्रीहयश्च यवाश्चैव गोधूमा अणवस्तिलाः । प्रियंगुकोविदाराश्च कोरदूषाः सचीनकाः

ਧਾਨ ਅਤੇ ਜੌ, ਤਥਾ ਗੇਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ (ਬਾਜਰਾ) ਅਤੇ ਤਿਲ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਅਨਾਜ, ਕੋਵਿਦਾਰ, ਕੋਰਦੂਸ਼ਾ ਅਤੇ ਸਚੀਨਕਾ—ਇਹ ਅਨਾਜਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਕਹੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।

Verse 146

माषा मुद्गा मसूराश्च निष्पावाः सकुलत्थकाः । अढकाश्चणकाश्चैव शणास्सप्तदश स्मृताः

ਉੜਦ, ਮੂੰਗ, ਮਸੂਰ, ਨਿਸ਼ਪਾਵਾ ਅਤੇ ਕੁਲੱਥ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਢਕਾ, ਚਣਾ ਅਤੇ ਸਣ ਦੇ ਬੀਜ—ਇਹ ਸਤਾਰਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 147

इत्येता ओषधीनां तु ग्राम्याणां जातयो नृप । ओषध्यो यज्ञियाश्चैव ग्राम्यावन्याश्चतुर्दश

ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ! ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਹ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਹਨ। ਯਜ્ઞ ਲਈ ਯੋਗ ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇ ਜੰਗਲੀ—ਇਹ ਸਭ ਮਿਲਾ ਕੇ ਚੌਦਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹਨ।

Verse 148

व्रीहयः सयवा माषा गोधूमा अणवस्तिलाः । प्रियंगुसप्तमा ह्येता अष्टमास्तु कुलुत्थकाः

ਧਾਨ, ਜੌ, ਉੜਦ, ਗੇਹੂੰ, ਕੰਗਣੀ ਅਤੇ ਤਿਲ—ਇਹ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯੰਗੁ ਸੱਤਵਾਂ ਹੈ; ਅਤੇ ਅੱਠਵਾਂ ਕੁਲੱਥ (ਘੋੜਾ-ਦਾਲ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 149

श्यामाकस्त्वथ नीवारो वर्तुलस्स गवेधुकः । अथ वेणुयवाः प्रोक्तास्तद्वन्मर्कटका नृप

ਸ਼ਿਆਮਾਕ, ਫਿਰ ਨੀਵਾਰ; ਵਰਤੁਲ ਅਤੇ ਗਵੇਧੁਕ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਵੇਣੁਯਵ—ਇਹ ਸਭ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਰਕਟਕਾ (ਅਨਾਜ) ਵੀ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ।

Verse 150

ग्राम्या वन्याः स्मृता ह्येता ओषध्यश्च चतुर्दश । यज्ञनिष्पत्तये तद्वत्तथासां हेतुरुत्तमः

ਇਹ ਸਭ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਗ੍ਰਾਮ੍ਯ ਅਤੇ ਵਨ੍ਯ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ—ਕੁੱਲ ਚੌਦਾਂ। ਅਤੇ ਇਹੀ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਫਲ ਨਿਸ਼ਪੱਤੀ ਲਈ ਉੱਤਮ ਕਾਰਣ ਹਨ।

Verse 151

एताश्च सहयज्ञेन प्रजानां कारणं परम् । परापरविदः प्राज्ञास्ततो यज्ञान्वितन्वते

ਇਹ ਸਭ ਯਜ੍ਞ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਜਾ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਪਰਮ ਕਾਰਣ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪਰ ਅਤੇ ਅਪਰ ਤੱਤ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਯਜ੍ਞ-ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਵਿਸਤਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 152

अहन्यहन्यनुष्ठानं यज्ञानां पार्थिवोत्तम । उपकारकरं पुंसां क्रियमाणं फलार्थिनाम्

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯਜ੍ਞਾਂ ਦਾ ਦਿਨੋ-ਦਿਨ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਮਨੁੱਖਾਂ ਲਈ ਉਪਕਾਰਕ ਹੈ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜੋ ਕਰਮ-ਫਲ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਹਨ।

Verse 153

येषां चकालसृष्टोसौ पपाबिंदुर्महामते । मर्यादां स्थापयामास यथास्थानं यथागुणम्

ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਸਮੇਂ ਅਨੁਸਾਰ ਰਚਿਆ, ਉਸ ਪੂਜਨੀਯ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਰਯਾਦਾ ਅਤੇ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ—ਹਰ ਇੱਕ ਦੇ ਸਥਾਨ ਅਤੇ ਗੁਣ ਅਨੁਸਾਰ।

Verse 154

वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान्धर्मभृतांवर । लोकांश्च सर्ववर्णानां सम्यग्धर्मानुपालिनाम्

ਹੇ ਧਰਮ ਦੇ ਧਾਰਕਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਮੈਂ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਰਣਾਂ ਦੇ ਉਹ ਲੋਕ ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ।

Verse 155

प्राजापत्यं ब्राह्मणानां स्मृतं स्थानं तु पार्थिव । स्थानमैंद्रं क्षत्रियाणां सङ्ग्रामेष्वनिवर्तिनाम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਲੋਕ ਨੂੰ ਨਿਯਤ ਸਥਾਨ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੋ ਖੱਤਰੀ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਿੱਠ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਐਂਦ੍ਰ (ਇੰਦਰ ਦਾ) ਸਥਾਨ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ।

Verse 156

वैश्यानाम्मारुतं स्थानं स्वधर्ममनुवर्तिनाम् । गान्धर्वं शूद्रजातीनां परिचर्या सुवर्तिनाम्

ਵੈਸ਼ਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਪਾਲਣ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਾਰੁਤ (ਵਾਯੁ ਦੇਵ) ਦਾ ਲੋਕ ਨਿਯਤ ਹੈ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਜਾਤੀਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ ਹਨ, ਸੇਵਾ ਰਾਹੀਂ ਗਾਂਧਰਵ ਲੋਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 157

अष्टाशीतिसहस्राणां यतीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । स्मृतं तेषां तु यत्स्थानं तदेव गुरुवासिनाम्

ਉਹ ਅੱਠਾਸੀ ਹਜ਼ਾਰ ਯਤੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਉੱਚੀ ਉਠੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਜੋ ਸਥਾਨ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਥਾਨ ਗੁਰੂ ਦੇ ਸੰਗ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਹੈ।

Verse 158

सप्तर्षीणां च यत्स्थानं स्मृतं तद्वै वनौकसाम् । प्राजापत्यं गृहस्थानां न्यासिनां ब्राह्मसंज्ञितम्

ਸੱਤ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਜੋ ਸਥਾਨ ਸਿਮਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹੀ ਵਨਵਾਸੀਆਂ ਦਾ ਲੋਕ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਜਾਪਤ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤਿਆਗੀ ਨਿਆਸੀਆਂ ਲਈ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।

Verse 159

योगिनाममृतं स्थानं ब्रह्मणः परमं पदं । एकांतिनः सदोद्युक्ता ध्यायिनो योगिनो हि ये

ਇਹ ਯੋਗੀਆਂ ਦਾ ਅਮਰ ਨਿਵਾਸ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਪਰਮ ਪਦ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਉਦਯੋਗੀ ਧਿਆਨੀ ਯੋਗੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 160

तेषां तत्परमं स्थानं यत्तत्पश्यंति सूरयः । गतागतानि वर्त्तंते चंद्रादित्यादयो ग्रहाः

ਉਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਰਮ ਧਾਮ ਹੈ—ਉਹ ਲੋਕ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਚੰਦਰ, ਸੂਰਜ ਆਦਿ ਗ੍ਰਹਿ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਗਤੀ-ਚੱਕਰ ਚਲਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 161

अद्यापि न निवर्तंते नारायणपरायणाः । तामिस्रमंधतामिस्रं महारौरव रौरवम्

ਅੱਜ ਵੀ, ਜੋ ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਹੀ ਪਰਮ ਆਸਰਾ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ—ਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਅੰਧਤਾਮਿਸ੍ਰ, ਮਹਾਰੌਰਵ ਜਾਂ ਰੌਰਵ ਵਰਗੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੱਲ।

Verse 162

असिपत्रवनं घोरं कालसूत्रमवीचिमत् । विनिंदकानां वेदस्य यज्ञव्याघातकारिणाम्

ਵੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਅਤੇ ਯਜ્ઞਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਭਿਆਨਕ ਨਰਕ ਹਨ—ਅਸਿਪਤ੍ਰਵਨ, ਕਾਲਸੂਤਰ ਅਤੇ ਅਵੀਚੀ।

Verse 163

स्थानमेतत्समाख्यातं स्वधर्मत्यागिनश्च ये । ततोभिध्यायतस्तस्य जज्ञिरे मानसाः प्रजाः

ਇਹ ਥਾਂ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦਾ ਤਿਆਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਉਸ ਦੇ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਸ ਤੋਂ ਮਨ-ਜਨਿਤ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 164

तच्छरीरसमुत्पन्नैः कायस्थैः करणैः सह । क्षेत्रज्ञाः समवर्त्तंत गात्रेभ्यस्तस्य धीमतः

ਉਸ ਦੇ ਹੀ ਸ਼ਰੀਰ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ ਦੇਹਿਕ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਰਣਾਂ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਮਹਾਬੁੱਧੀਮਾਨ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਵਿਚੋਂ ਖੇਤਰਜ੍ਞ—ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ-ਜਾਣਨਹਾਰ—ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ ਅਤੇ ਦੇਹ ਵਿਚ ਹੀ ਅਵਸਥਿਤ ਰਹੇ।

Verse 165

ते सर्वे समवर्तंत ये मया प्रागुदाहृताः । देवाद्याः स्थावरां ताश्च त्रैगुण्यविषयेस्थिताः

ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਏ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਥਾਵਰ ਜੀਵ ਵੀ—ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ (ਤ੍ਰੈਗੁਣ੍ਯ) ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ-ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਅਵਸਥਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹੋਏ।

Verse 166

एवं भूतानि सृष्टानि स्थावराणि चराणि च । यदास्य ताः प्रजाः सर्वानव्यवर्द्धंतधीमतः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸਥਾਵਰ ਅਤੇ ਚਰ—ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਭ ਭੂਤ ਰਚੇ ਗਏ। ਤਦ ਉਸ ਧੀਮਾਨ ਦੀਆਂ ਉਹ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਅਰਥਾਤ ਗੁਣਾ-ਗੁਣਾ ਨਹੀਂ ਹੋਈਆਂ।

Verse 167

अथान्यान्मानसान्पुत्रान्सदृशानात्मनोऽसृजत् । भृगुं मां पुलहं चैव क्रतुमंगिरसं तथा

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਮਾਨ ਹੋਰ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ ਰਚੇ—ਭ੍ਰਿਗੁ, ਮਰੀਚੀ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ ਵੀ।

Verse 168

मरीचिं दक्षमत्रिं चवसिष्ठंचैवमानसान् । नवब्रह्माण इत्येतेपुराणे निश्चयं गताः

ਮਰੀਚੀ, ਦਕ੍ਸ਼, ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਾਨਸ-ਪੁੱਤਰ—ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਨਾਲ ਇਹੀ ‘ਨਵ ਬ੍ਰਹਮਾ’ (ਆਦਿ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ) ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 169

सनंदनादयो ये च पूर्वं सृष्टास्तु वेधसा । न ते लोकेष्वसज्जंत निरपेक्षाः प्रजासुते

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸਨੰਦਨ ਆਦਿ ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਵਿਧਾਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਰਚੇ ਸਨ, ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਅਸਕਤ ਨਾ ਹੋਏ; ਨਿਰਪੇਖ ਰਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਜਾ ਵਿਚ ਵੀ ਵੈਰਾਗੀ ਰਹੇ।

Verse 170

सर्वे ह्यागतविज्ञाना वीतरागा विमत्सराः । तेष्वेवं निरपेक्षेषु लोकसृष्टौ महात्मनः

ਉਹ ਸਭ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸਨ, ਰਾਗ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਮਤਸਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਐਸੇ ਨਿਰਪੇਖ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਹੋਣ ਤੇ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਰੰਭ ਕੀਤੀ।

Verse 171

ब्रह्मणोभून्महान्क्रोधस्त्रैलोक्यदहन क्षमः । तस्य क्रोधात्समुद्भूतं ज्वालामालावदीपितम्

ਤਦ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਮਹਾਨ ਕ੍ਰੋਧ ਉੱਠਿਆ, ਜੋ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਣ ਜੋਗ ਸੀ; ਉਸ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਜਿਹਾ ਇਕ ਜ੍ਵਲੰਤ ਰੂਪ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ।

Verse 172

ब्रह्मणस्तु तदा ज्योतिस्त्रैलोक्यमखिलं दहत् । भ्रकुटी कुटिलात्तस्य ललाटात्क्रोधदीपितात्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਤੇਜ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਨੂੰ ਸਾੜ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਦੀਪਤ ਉਸ ਦੇ ਲਲਾਟ ਤੋਂ, ਭੌਂਹਾਂ ਦੇ ਟੇਢੇ ਸਿਕੋੜ ਨਾਲ ਇਹ ਜ੍ਵਾਲਾ ਨਿਕਲੀ।

Verse 173

समुत्पन्नस्तदा रुद्रो मध्याह्नार्कसमप्रभः । अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोति शरीरवान्

ਤਦ ਰੁਦ੍ਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਮੱਧਾਹਨ ਦੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਤੇਜਸਵੀ; ਅੱਧਾ ਨਾਰੀ ਅੱਧਾ ਨਰ ਰੂਪ, ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲ ਦੇਹ ਵਾਲਾ।

Verse 174

विभजात्मानमित्युक्त्वा तं ब्रह्मांतर्दधेः ततः । तथोक्तोसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं तथाकरोत्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ—“ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਵੰਡ ਲੈ”—ਬ੍ਰਹਮਾ ਤਦ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅਲੋਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਸ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਉਹ ਦੋ ਰੂਪ ਹੋ ਗਿਆ—ਸਤ੍ਰੀ-ਭਾਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਭਾਵ ਧਾਰਨ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 175

बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । सौम्यासौम्यैस्तथा रूपैः शांतैः स्त्रीत्वं च स प्रभुः

ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੰਡਿਆ—ਦਸ ਭਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਤੇ ਇਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ। ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮ੍ਰਦੁ ਤੇ ਅਮ੍ਰਦੁ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤ ਰੂਪਾਂ ਦੁਆਰਾ, ਉਸ ਨੇ ਸਤ੍ਰੀ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ ਵਿਭਾਜਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 176

बिभेद बहुधा चैव स्वरूपैरसितैः सितैः । ततो ब्रह्मा स्वयंभूतं पूर्वं स्वायंभुवं प्रभुम्

ਉਸ ਨੇ ਕਾਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ, ਅਨੇਕਾਂ ਸਵਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰਿਆ। ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਵੈੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ—ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਮਨੂ, ਆਦਿ ਰਾਜਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 177

आत्मानमेव कृतवान्प्रजापत्ये मनुं नृप । शतरूपां च तां नारीं तपोनिर्द्धूतकल्मषाम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਤੋਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਮਨੂ ਨੂੰ ਰਚਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਰੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਨੂੰ ਵੀ—ਜਿਸ ਦੇ ਮਲ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸੜ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 178

स्वायंभुवो मनुर्नाम पत्नीत्वे जगृहे प्रभुः । तस्माच्च पुरुषाद्देवी शतरूपा व्यजायत

ਸਵਾਇੰਭੁਵ ਨਾਮ ਵਾਲੇ ਮਨੂ ਨੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ-ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਰਿਆ। ਅਤੇ ਉਸ ਪੁਰੁਸ਼ ਤੋਂ ਦੇਵੀ ਸ਼ਤਰੂਪਾ ਦਾ ਜਨਮ ਹੋਇਆ।

Verse 179

प्रियव्रतोत्तातनपाद प्रसूत्याकूति संज्ञितम् । ददौ प्रसूतिं दक्षाय आकूतिं रुचये पुरा

ਪ੍ਰਿਯਵ੍ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਤਾਨਪਾਦ ਤੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਦੋ ਧੀਆਂ—ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਨੂੰ ਦਕਸ਼ ਨੂੰ ਅਤੇ ਆਕੂਤੀ ਨੂੰ ਰੁਚਿ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 180

प्रजापतिः स जग्राह तयोर्जज्ञे स दक्षिणः । पुत्रो यज्ञो महाभाग दंपत्योर्मिथुनं ततः

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ; ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਜਨਮੀ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਫਿਰ ਉਸ ਦੰਪਤੀ ਤੋਂ ਯਜ್ಞ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 181

यज्ञस्य दक्षिणायां तु पुत्रा द्वादश जज्ञिरे । यामा इति समाख्याता देवाः स्वायंभुवे मनौ

ਯਜ್ಞ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਤੋਂ ਬਾਰਾਂ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ। ਸ੍ਵਾਯੰਭੁਵ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਉਹ ‘ਯਾਮ’ ਨਾਮਕ ਦੇਵਤਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 182

प्रसूत्यां च तथा दक्षश्चतस्रो विंशतिं तथा । ससर्ज कन्यास्तासां तु सम्यङ्नामानि मे शृणु

ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਸੂਤੀ ਤੋਂ ਦਕਸ਼ ਨੇ ਚੌਵੀ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀਆਂ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਸੁਣੋ।

Verse 183

श्रद्धा लक्ष्सीर्धृतिः पुष्टिस्तुष्टिर्मेधा क्रिया तथा । बुद्धिर्लज्जावपुः शांतिरृद्धिः कीर्तिस्त्रयोदशी

ਸ਼ਰਧਾ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਪੁਸ਼ਟੀ, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਮੇਧਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਆ; ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ, ਵਪੁ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਰਿੱਧੀ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਤੇਰਾਂ ਗੁਣ ਹਨ।

Verse 184

पत्न्यर्थं प्रतिजग्राह धर्मो दाक्षायिणीः प्रभुः । ताभ्यः शिष्टा यवीयस्य एकादश सुलोचनाः

ਪਤਨੀਆਂ ਦੇ ਨਿਮਿੱਤ ਪ੍ਰਭੂ ਧਰਮ ਨੇ ਦਕ੍ਸ਼ ਦੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕੀਤਾ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਭੈਣ ਦੀਆਂ ਬਾਕੀ ਗਿਆਰਾਂ ਸੁਲੋਚਨਾ ਧੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈਆਂ।

Verse 185

ख्यातिः सत्यथ संभूतिः स्मृतिः प्रीतिः क्षमा तथा । सन्नतिश्चानसूया च ऊर्ज्जा स्वाहा स्वधा तथा

ਖ੍ਯਾਤਿ, ਸਤ੍ਯਾ, ਸੰਭੂਤੀ, ਸਮ੍ਰਿਤੀ, ਪ੍ਰੀਤੀ ਅਤੇ ਖ਼ਸ਼ਮਾ; ਅਤੇ ਸਨ੍ਨਤੀ ਤੇ ਅਨਸੂਯਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਊਰ੍ਜਾ, ਸ੍ਵਾਹਾ ਅਤੇ ਸ੍ਵਧਾ।

Verse 186

भृगुर्भवो मरीचिश्च तथा चैवांगिरा मुनिः । अहं च पुलहश्चैव क्रतुर्मुनिवरस्तथा

ਭ੍ਰਿਗੁ, ਭਵ, ਮਰੀਚਿ ਅਤੇ ਮੁਨੀ ਅੰਗਿਰਾ; ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਨੀ ਕ੍ਰਤੁ ਵੀ—(ਇਹ ਸਭ) ਗਿਣੇ ਗਏ।

Verse 187

अत्रिर्वसिष्ठो वह्निश्च पितरश्च यथाक्रमम् । ख्यात्याद्या जगृहुः कन्या मुनयो राजसत्तम

ਅਤ੍ਰਿ, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਵਹ્નਿ (ਅਗਨੀ) ਅਤੇ ਪਿਤਰ—ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ—ਖ੍ਯਾਤਿ ਆਦਿ ਕਨਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਗਏ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ।

Verse 188

श्रद्धा कामं बलं लक्ष्मीर्नियमं धृतिरात्मजम् । संतोषं च तथा तुष्टिर्लोभं पुष्टिरसूयत

ਉਸ ਨੇ ਸ਼ਰੱਧਾ, ਕਾਮ, ਬਲ, ਲਕਸ਼ਮੀ, ਨਿਯਮ ਅਤੇ ਧ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪੁੱਤਰ-ਧੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ; ਅਤੇ ਸੰਤੋਸ਼, ਤੁਸ਼ਟੀ, ਲੋਭ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਟੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ।

Verse 189

मेधा श्रुतं क्रिया दण्डं नयं विनयमवे च । बोधं बुद्धिस्तथा लज्जा विनयं वपुरात्मजम्

ਮੇਧਾ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ-ਵਿਦਿਆ, ਸਤਕਰਮ, ਦੰਡ-ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਵਿਨਮ੍ਰਤਾ; ਤਥਾ ਬੋਧ, ਬੁੱਧੀ, ਲੱਜਾ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰ—ਇਹ ਸਭ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੇ ਦੇਹ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਸੱਚੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ।

Verse 190

व्यवसायं प्रजज्ञे वै क्षेमं शान्तिरसूयत । सुखमृद्धिर्यशः कीर्तिरित्येते धर्मसूनवः

ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਦਯਮ ਜਨਮਿਆ; ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਖੇਮ—ਸੁਰੱਖਿਆ—ਉਪਜੀ। ਸੁਖ, ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ, ਯਸ਼ ਅਤੇ ਕੀਰਤੀ—ਇਹ ਧਰਮ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 191

कामान्नंदी सुतं हर्षं धर्मपौत्रमसूयत । हिंसा भार्यात्वधर्मस्य तस्य जज्ञे तदानृतं

ਕਾਮ ਤੋਂ ਨੰਦੀ ਨੇ ਹರ್ಷ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਣਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਪੌਤ੍ਰ ਸੀ। ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹਿੰਸਾ ਨੇ ਤਦ ਅਨ੍ਰਿਤ—ਝੂਠ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ।

Verse 192

कन्या च निकृतिस्ताभ्यां भयं नरक एव च । माया च वेदना चैव मिथुनं द्वंद्वमेव च

ਅਤੇ ਕਨਿਆ ਤੇ ਨਿਕ੍ਰਿਤੀ—ਛਲ—ਉਪਜੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਭਯ ਅਤੇ ਨਰਕ ਵੀ। ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਭੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਥੁਨ—ਜੋੜ—ਅਤੇ ਦ੍ਵੰਦ੍ਵ ਦਾ ਤੱਤਵ।

Verse 193

तयोर्जज्ञेथ वै माया मृत्युं भूतापहारिणम् । वेदनायास्ततश्चापि दुःखं जज्ञेथ रौरवात्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਜਨਮੇ—ਜੋ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਹਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਵੇਦਨਾ ਤੋਂ ਫਿਰ ਦੁੱਖ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਰੌਰਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 194

मृत्योर्व्याधिजराशोक तृष्णाक्रोधाश्च जज्ञिरे । दुःखोत्तराः स्मृता ह्येते सर्वे चाधर्मलक्षणाः

ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੂ ਤੋਂ ਰੋਗ, ਜਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਜਨਮੇ; ਅਤੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਰਿਣਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਭ ਅਧਰਮ ਦੇ ਲੱਛਣ ਹਨ।

Verse 195

नैषां भार्यास्ति पुत्रो वा ते सर्वे ह्यूर्द्ध्वरेतसः । रौद्राण्येतानि रूपाणि ब्रह्मणो नृवरात्मज

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨਾ ਪਤਨੀ ਹੈ ਨਾ ਪੁੱਤਰ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਉਰਧ੍ਵਰੇਤਸ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਬੀਜ ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੈ। ਹੇ ਨਰਵਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਰੌਦ੍ਰ ਰੂਪ ਹਨ।

Verse 196

नित्यं प्रलयहेतुत्वं जगतोस्य प्रयांति वै । रुद्रसर्गं प्रवक्ष्यामि यथा ब्रह्मा चकार हा

ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਜਗਤ ਸਦਾ ਪ੍ਰਲਯ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵੱਲ ਹੀ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹ ਰਚਿਆ ਸੀ।

Verse 197

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतं प्रध्यायतस्ततः । प्रादुरासीत्प्रभोरंके कुमारो नीललोहितः

ਕਲਪ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਮਾਨ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਯੁਵਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ—ਨੀਲਲੋਹਿਤ।

Verse 198

रुदन्वै सुस्वरं सोथ द्रवंश्च नृपसत्तम । किं रोदिषीति तं देवो रुदंतं प्रत्युवाच ह

ਫਿਰ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪਸੱਤਮ, ਉਹ ਸੁਰੀਲੇ ਸਪਸ਼ਟ ਸੁਰ ਨਾਲ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਇਆ ਅਤੇ ਕੰਬਣ ਲੱਗਾ; ਰੋਂਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦਾ ਹੈਂ?”

Verse 199

नामधेहीति तं सोथ प्रत्युवाच प्रजापतिम् । रोदनाद्रुद्रनामासि मा रोदीर्धैर्यमावह

ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਨਾਮ ਦਿਓ,” ਤਦ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਤੇਰੇ ਰੋਣ ਕਰਕੇ ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਰੁਦ੍ਰ ਹੈ; ਰੋ ਨਾ—ਧੀਰਜ ਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਧਾਰ।”

Verse 200

एवमुक्तः पुनस्सोथ सप्तकृत्वो रुरोद ह । ततोन्यानि ददौ तस्मै सप्तनामानि वै प्रभुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਫਿਰ ਸੱਤ ਵਾਰ ਰੋਇਆ; ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਸੱਤ ਨਾਮ ਬਖ਼ਸ਼ੇ।