Adhyaya 18

Verse 1

भीष्मौवाच । अत्यद्भुतमिदं ब्रह्मन्श्रुतवानस्मि तत्त्वतः । अभिषेकं तु गायत्र्याः सदस्यत्र तथा कृतम्

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਦਾ ਤਿਵੇਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਣਿਆ ਹੈ; ਇਹ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਇਸੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ-ਸੰਸਕਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”

Verse 2

विरोधं चैव सावित्र्या शापदानं तथा कृतम् । विष्णुना च यथा देवी सर्वस्थानेषु कीर्तिता

ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਵਰਣਨ ਅਤੇ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਦੀ ਕਥਾ ਵੀ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਕਿ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀਰਤੀ ਕਰ ਕੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ।

Verse 3

गायत्री चापि रुद्रेण स्तुता च वरवर्णिनी । तं श्रुत्वा प्रतिमात्मानं विस्तरेण पितामहम्

ਅਤੇ ਗਾਇਤ੍ਰੀ—ਉੱਤਮ ਵਰਣ ਵਾਲੀ—ਰੁਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਵੀ ਸਤੁਤ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਪ੍ਰਤਿਮਾ-ਸਰੂਪ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 4

प्रहृष्टानि च रोमाणि प्रशांतं च मनो मम । श्रुत्वा मे परमा प्रीतिः कौतूहलमथैव हि

ਮੇਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਅੰਦਰ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਜਾਗ ਉਠੀ ਹੈ।

Verse 5

नारायणस्तु भगवान्कृत्वा तां परमां च वै । ब्रह्मपत्न्याः स्तुतिं भक्त्या न्यस्यतां पर्वतोपरि

ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਨੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸਤੁਤੀ ਰਚ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 6

उवाच वचनं विष्णुस्तुष्टिपुष्टिप्रदायकम् । श्रीमति ह्रीमती चैव या च देवीश्वरी तथा

ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ ਜੋ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ—(ਉਹ) ਸ਼੍ਰੀਮਤੀ, ਹ੍ਰੀਮਤੀ ਅਤੇ ਉਹ ਜੋ ਦੇਵੀਸ਼ਵਰੀ, ਸਰਵੋਚ ਦੇਵੀ ਹੈ।

Verse 7

एतदेव श्रुतं ब्रह्मंस्तव वक्त्राद्विनिःसृतम् । उत्तरं तत्र यद्भूतं यच्च तस्मिन्स्थले कृतम्

“ਹੇ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਇਹੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਮੁਖ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁਣਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੱਸ ਕਿ ਉੱਥੇ ਅੱਗੇ ਕੀ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।”

Verse 8

आनुपूर्व्या च तत्सर्वं भगवान्वक्तुमर्हति । श्रुतेन मे देहशुद्धिर्भविष्यति न संशयः

ਭਗਵਾਨ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸੁਣਨ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧੀ ਹੋਵੇਗੀ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 9

पुलस्त्य उवाच । यजतः पुष्करे तस्य देवस्य परमेष्ठिनः । शृणुराजन्निदं चित्रं पूर्वमेव यथाकृतम्

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਅਦਭੁਤ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣੋ—ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਹੋਇਆ ਸੀ—ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠਿਨ ਦੇਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 10

आदौ कृतयुगे तस्मिन्यजमाने पितामहे । मरीचिरंगिराश्चैव पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः

ਉਸ ਕ੍ਰਿਤਯੁਗ ਦੇ ਆਰੰਭ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਯਜ੍ਞ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਮਰੀਚਿ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਾ, ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ੍ਯ, ਪੁਲਹ, ਕ੍ਰਤੁ ਵੀ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 11

दक्षः प्रजापतिश्चैव नमस्कारं प्रचक्रिरे । विद्योतमानाः पुरुषाः सर्वाभरणभूषिताः

ਦਕ੍ਸ਼ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਵੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਥੇ ਪੁਰਸ਼ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕਦੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਭੂਸ਼ਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 12

उपनृत्यंति देवेशं विष्णुमप्सरसां गणाः । ततो गंधर्वतूर्यैस्तु प्रतिनंद्य विहायसि

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਗਣ ਵਿਸ਼ਣੁ—ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼—ਦੇ ਅੱਗੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਵਾਜਿਆਂ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 13

बहुभिः सह गंधर्वैः प्रगायति च तुंबरुः । महाश्रुतिश्चित्रसेन ऊर्णायुरनघस्तथा

ਅਨੇਕ ਗੰਧਰਵਾਂ ਸਮੇਤ ਤੁੰਬਰੁ ਗਾਇਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਮਹਾਸ਼੍ਰੁਤੀ, ਚਿਤ੍ਰਸੇਨ, ਊਰ੍ਣਾਯੁ ਅਤੇ ਨਿਰਪਾਪ ਅਨਘ ਵੀ (ਉਥੇ) ਹਨ।

Verse 14

गोमायुस्सूर्यवर्चाश्च सोमवर्चाश्च कौरव । युगपच्च तृणायुश्च नंदिश्चित्ररथस्तथा

ਹੇ ਕੌਰਵ, ਉੱਥੇ ਗੋਮਾਯੁ, ਸੂਰ੍ਯਵਰਚਾ ਅਤੇ ਸੋਮਵਰਚਾ ਸਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯੁਗਪਤ, ਤ੍ਰਿਣਾਯੁ, ਨੰਦੀ ਅਤੇ ਚਿਤ੍ਰਰਥ ਵੀ ਸਨ।

Verse 15

त्रयोदशः शालिशिराः पर्जन्यश्च चतुर्दशः । कलिः पंचदशश्चात्र तारकश्चात्र षोडशः

ਇੱਥੇ ਤੇਰਵਾਂ ਸ਼ਾਲਿਸ਼ਿਰਾ ਹੈ; ਚੌਦਵਾਂ ਪਰਜਨ੍ਯ ਹੈ; ਇੱਥੇ ਪੰਦਰਵਾਂ ਕਲਿ ਹੈ; ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਸੋਲਵਾਂ ਤਾਰਕ ਹੈ।

Verse 16

हाहाहूहूश्च गंधर्वो हंसश्चैव महाद्युतिः । इत्येते देवगंधर्वा उपगायंति ते विभुम्

ਗੰਧਰਵ ਹਾਹਾਹੂਹੂ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੰਸ ਵੀ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ ਉਸ ਪਰਮ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਗਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 17

तथैवाप्सरसो दिव्या उपनृत्यंति तं विभुं । धातार्यमा च सविता वरुणोंशो भगस्तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਉਸ ਵਿਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਾਤਾ, ਅਰ੍ਯਮਾ, ਸਵਿਤਾ, ਵਰੁਣ, ਅੰਸ਼ ਅਤੇ ਭਗ ਵੀ (ਉਸ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ)।

Verse 18

इंद्रो विवस्वान्पूषा च त्वष्टा पर्जन्य एव च । इत्येते द्वादशादित्या ज्वलंतो दीप्ततेजसः

ਇੰਦਰ, ਵਿਵਸ੍ਵਾਨ (ਸੂਰਜ), ਪੂਸ਼ਾ, ਤ੍ਵਾਸ਼੍ਟਾ ਅਤੇ ਪਰਜਨ੍ਯ ਵੀ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਆਦਿਤ੍ਯਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਪਤ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪ੍ਰਜ੍ਵਲਿਤ ਹਨ।

Verse 19

चक्रुरस्मिन्सुरेशाश्च नमस्कारं पितामहे । मृगव्याधश्च शर्वश्च निरृतिश्च महायशाः

ਤਦੋਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀਆਂ ਨੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਮ੍ਰਿਗਵਿਆਧ, ਸ਼ਰਵ ਅਤੇ ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਨਿਰ੍ਰਿਤੀ ਨੇ ਭੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤੇ।

Verse 20

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पिनाकी चापराजितः । भवो विश्वेश्वरश्चैव कपर्दी च विशांपते

ਹੇ ਪ੍ਰਜਾ ਦੇ ਪਤੀ, ਉਹ ਅਜੈਕਪਾਦ ਅਤੇ ਅਹਿਰਬੁਧਨ੍ਯ ਹੈ; ਪਿਨਾਕ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਅਪਰਾਜਿਤ; ਭਵ, ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰ ਅਤੇ ਕਪਰਦੀ ਭੀ ਹੈ।

Verse 21

स्थाणुर्भगश्च भगवान्रुद्रास्तत्रावतस्थिरे । अश्विनौ वसवश्चाष्टौ मरुतश्च महाबलाः

ਉਥੇ ਸਥਾਣੁ, ਭਗ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਸਥਾਨ ਸੰਭਾਲਿਆ। ਦੋ ਅਸ਼ਵਿਨ, ਅੱਠ ਵਸੂ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਮਰੁਤ ਭੀ ਉਪਸਥਿਤ ਰਹੇ।

Verse 22

विश्वेदेवाश्च साध्याश्च तस्मै प्रांजलयः स्थिताः । शेषाद्यास्तु महानागा वासुकिप्रमुखाहयः

ਵਿਸ਼੍ਵੇਦੇਵ ਅਤੇ ਸਾਧ੍ਯ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਮਹਾਨਾਗ, ਤੇ ਵਾਸੁਕੀ ਅਗਵਾਈ ਵਾਲੇ ਸੱਪ ਭੀ ਉਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋਏ।

Verse 23

काश्यपः कंबलश्चापि तक्षकश्च महाबलः । एते नागा महात्मानस्तस्मै प्रांजलयः स्थिताः

ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਕੰਬਲ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਤਕ੍ਸ਼ਕ—ਇਹ ਮਹਾਤਮਾ ਨਾਗ ਉਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਰਹੇ।

Verse 24

तार्क्ष्यश्चारिष्टनेमिश्च गरुडश्च महाबलः । वारुणिश्चैवारुणिश्च वैनतेया व्यवस्थिताः

ਤਾਰਕ੍ਸ਼੍ਯ, ਅਰਿਸ਼੍ਟਨੇਮੀ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਗਰੁੜ; ਵਾਰੁਣੀ ਅਤੇ ਅਰੁਣੀ—ਇਹ ਵੈਨਤੇਯਾ ਸਭ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਮੋਚੇ ‘ਤੇ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 25

नारायणश्च भगवान्स्वयमागत्य लोकवान् । प्राह लोकगुरुं श्रीमान्सहसर्वैर्महर्षिभिः

ਤਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਨਾਰਾਇਣ ਆਪ ਹੀ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਉੱਥੇ ਆਏ; ਅਤੇ ਸਭ ਮਹਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਗੁਰੂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 26

त्वया ततमिदं सर्वं त्वया सृष्टं जगत्पते । तस्माल्लोकेश्वरश्चासि पद्मयोने नमोस्तु ते

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਤ ਹੈ; ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਹੀ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਹੇ ਜਗਤਪਤੀ। ਇਸ ਲਈ ਤੂੰ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ ਹੈਂ। ਹੇ ਪਦਮਯੋਨੀ, ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 27

यदत्र ते मया कार्यं कर्तव्यं च तदादिश । एवं प्रोवाच भगवान्सार्धं देवर्षिभिः प्रभुः

“ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਲਈ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਜੋ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣਾ ਹੈ—ਉਹ ਆਦੇਸ਼ ਕਰ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਰਿਸ਼ੀਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਭੂ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 28

नमस्कृत्य सुरेशाय ब्रह्मणेऽव्यक्तजन्मने । स च तत्रस्थितो ब्रह्मा तेजसा भासयन्दिशः

ਸੁਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ, ਅਵ੍ਯਕਤ ਜਨਮ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉੱਥੇ ਹੀ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ, ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰਦਾ।

Verse 29

श्रीवत्सलोमसंच्छन्नो हेमसूत्रेण राजता । सुरर्षिप्रतिमः श्रीमान्स्वयंभूर्भूतभावनः

ਸ਼੍ਰੀਵਤਸ ਦੇ ਲੋਮ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਧਾਗੇ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਉਹ ਦੇਵ-ਰਿਸ਼ੀ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ—ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ, ਸਵਯੰਭੂ ਅਤੇ ਸਭ ਭੂਤਾਂ ਦਾ ਪਾਲਕ।

Verse 30

शुचिरोमा महावक्षाः सर्वतेजोमयः प्रभुः । यो गतिः पुण्यशीलानामगतिः पापकर्मणां

ਪ੍ਰਭੂ—ਪਵਿੱਤਰ ਲੋਮਾਂ ਵਾਲਾ, ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਕਸ਼ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਤੇਜ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ—ਪੁੰਨ-ਸ਼ੀਲਾਂ ਦੀ ਗਤੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਪਾਪਕਰਮੀਆਂ ਲਈ ਅਗਤੀ, ਅਰਥਾਤ ਆਸਰਾ-ਰਹਿਤ।

Verse 31

योगसिद्धा महात्मानो यं विदुर्लोकमुत्तमं । यस्याष्टगुणमैश्वर्यं यमाहुर्देवसत्तमम्

ਯੋਗ-ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਮ ਲੋਕ ਰੂਪ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਜਿਸ ਦਾ ਅਸ਼ਟਗੁਣ ਐਸ਼ਵਰਯ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 32

यं प्राप्य शाश्वतं विप्रा नियता मोक्षकांक्षिणः । जन्मनो मरणाच्चैव मुच्यंते योगभाविताः

ਉਸ ਸ਼ਾਸ਼ਵਤ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣੋ, ਮੋਖਸ਼-ਕਾਂਖੀ ਨਿਯਤ ਸਾਧਕ, ਯੋਗ ਨਾਲ ਪਰਿਪੱਕ ਹੋਏ, ਜਨਮ ਅਤੇ ਮਰਨ ਦੋਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 33

यदेतत्तप इत्याहुः सर्वाश्रमनिवासिनः । सेवंसेवं यताहारा दुश्चरं व्रतमास्थिताः

ਇਹੀ ‘ਤਪ’ ਹੈ, ਐਸਾ ਹਰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਸੰਯਮਿਤ ਆਹਾਰ ਨਾਲ ਰਹਿਣਾ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਨਾ।

Verse 34

योनंत इति नागेषु प्रोच्यते सर्वयोगिभिः । सहस्रमूर्द्धा रक्ताक्षः शेषादिभिरनुत्तमैः

ਨਾਗਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਯੋਗੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਹ “ਯੋਨੰਤ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਹਜ਼ਾਰ ਮੱਥਿਆਂ ਵਾਲਾ, ਲਾਲ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਸ਼ੇਸ਼ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਸਰਪਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।

Verse 35

यो यज्ञ इति विप्रेंद्रैरिज्यते स्वर्गलिप्सुभिः । नानास्थानगतिः श्रीमानेकः कविरनुत्तमः

ਜੋ “ਯਜ੍ਞ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਸਵਰਗ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਇਕ ਮਹਿਮਾਵਾਨ, ਅਨੁਤਮ ਕਵੀ-ਰਿਸ਼ੀ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਧਾਮਾਂ ਵਿਚ ਗਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 36

यं देवं वेत्ति वेत्तारं यज्ञभागप्रदायिनं । वृषाग्निसूर्यचंद्राक्षं देवमाकाशविग्रहं

ਜੋ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸੱਚੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਾਣਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਗਿਆਤਾ ਨੂੰ, ਯਜ੍ਞ-ਭਾਗ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ—ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ, ਅਗਨੀ, ਸੂਰਜ ਅਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦਾ ਸਰੂਪ ਆਕਾਸ਼ ਵਰਗਾ ਵਿਅਾਪਕ ਹੈ।

Verse 37

तं प्रपद्यामहे देवं भगवन्शरणार्थिनः । शरण्यं शरणं देवं सर्वदेवभवोद्भवं

ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਸ਼ਰਨਾਰਥੀ ਹੋ ਕੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਪੱਤ ਹੁੰਦੇ ਹਾਂ—ਜੋ ਸ਼ਰਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਤੋਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਅਸਤਿਤ੍ਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 38

ऋषीणां चैव स्रष्टारं लोकानां च सुरेश्वरं । प्रियार्थं चैव देवानां सर्वस्य जगतः स्थितौ

ਉਹੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਅਤੇ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਮਹਾਰਾਜ ਹੈ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਿਯ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਸਮੂਹ ਜਗਤ ਦੀ ਸਥਿਰ ਧਾਰਣਾ ਲਈ ਉਹ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ।

Verse 39

कव्यं पितॄणामुचितं सुराणां हव्यमुत्तमं । येन प्रवर्तितं सर् तं नतास्मस्सुरोत्तमं

ਪਿਤ੍ਰਾਂ ਲਈ ਯੋਗ ਕਾਵ੍ਯ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਹਵ੍ਯ—ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਵਰਤਿਤ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇਵੋਤਮ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 40

त्रेताग्निना तु यजता देवेन परमेष्ठिना । यथासृष्टिः कृता पूर्वं यज्ञसृष्टिस्तथा पुनः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀਨ ਦੇਵ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਤਿੰਨ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤਿਵੇਂ ਯਜ੍ਞ ਤੋਂ ਫਿਰ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ।

Verse 41

तथा ब्रह्माप्यनंतेन लोकानां स्थितिकारिणा । अन्वास्यमानो भगवान्वृद्धोप्यथ च बुद्धिमान्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਭਾਵੇਂ ਵ੍ਰਿੱਧ ਸੀ, ਪਰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਅਨੰਤ ਦੁਆਰਾ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਦਾ ਦਿਵ੍ਯ ਧਾਰਕ ਹੈ।

Verse 42

यज्ञवाटमचिंत्यात्मा गतस्तत्र पितामहः । धनाढ्यैरृत्विजैः पूर्णं सदस्यैः परिपालितम्

ਫਿਰ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਸ੍ਵਰੂਪ ਵਾਲੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਸ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟਿਕਾ ਵਿੱਚ ਗਏ, ਜੋ ਧਨਾਢ੍ਯ ਰਿਤ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਦੱਸਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੰਭਾਲੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 43

गृहीतचापेन तदा विष्णुना प्रभविष्णुना । दैत्यदानवराजानो राक्षसानां गणाः स्थिताः

ਤਦੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਾਨ, ਸਰਵ-ਸ਼ਕਤੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਦੈਤ੍ਯਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਗਣ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 44

आत्मानमात्मना चैव चिंतयामास वै द्रुतं । चिंतयित्वा यथातत्वं यज्ञं यज्ञः सनातनः

ਤਦ ਸਨਾਤਨ ਯਜ्ञ-ਸਰੂਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਹੀ ਆਤਮਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਤੱਤਵ ਅਨੁਸਾਰ ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਯਜ್ಞ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਮੂਲ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਕੀਤਾ।

Verse 45

वरणं तत्र भगवान्कारयामास ऋत्विजाम् । भृग्वाद्या ऋत्विजश्चापि यज्ञकर्मविचक्षणाः

ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਰਿਤਵਿਜਾਂ ਦੀ ਵਰਣੀ (ਚੋਣ) ਕਰਵਾਈ—ਭ੍ਰਿਗੁ ਆਦਿ—ਜੋ ਯਜ್ಞ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਵਿਵੇਕੀ ਪੁਰੋਹਿਤ ਸਨ।

Verse 46

चक्रुर्बह्वृचमुख्यैश्च प्रोक्तं पुण्यं यदक्षरं । शुश्रुवुस्ते मुनिश्रेष्ठा वितते तत्र कर्मणि

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਰਮ ਨੂੰ ਸੰਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਬਹ੍ਵ੍ਰਿਚ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਅਗੇਵਾਨਾਂ ਨੇ ਪੁੰਨਮਈ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਖਰਾਂ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ। ਉੱਥੇ ਕਰਮ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹ ਮੁਨਿਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸੁਣਦੇ ਰਹੇ।

Verse 47

यज्ञविद्या वेदविद्या पदक्रमविदां तथा । घोषेण परमर्षीणां सा बभूव निनादिना

ਉਹੀ ਯਜ್ಞ-ਵਿਦਿਆ, ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਪਦ-ਕ੍ਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਦੀ ਕਲਾ ਬਣੀ; ਪਰਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਿਨਾਦ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਉਠੀ।

Verse 48

यज्ञसंस्तरविद्भिश्च शिक्षाविद्भिस्तथा द्विजैः । शब्दनिर्वचनार्थज्ञैः सर्वविद्याविशारदैः

ਯਜ्ञ ਦੇ ਸੰਸਤਰ (ਵਿਧੀਬੱਧ ਵਿਛੌਣੇ) ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ, ਅਤੇ ਸ਼િક્ષਾ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੁਆਰਾ; ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੀ ਨਿਰੁਕਤੀ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਅਤੇ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੁਆਰਾ।

Verse 49

मीमांसा हेतुवाक्यज्ञैः कृता नानाविधा मुखे । तत्र तत्र च राजेंद्र नियतान्संशितव्रतान्

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦ੍ਰ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਦੇ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਤਰਕ ਅਤੇ ਹੇਤੁ-ਵਾਕਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਨਿਯਮਿਤ ਆਚਾਰ ਵਾਲੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵਰਤਧਾਰੀ ਸੰਯਮੀ ਪੁਰਖ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।

Verse 50

जपहोमपरान्मुख्यान्ददृशुस्तत्रवै द्विजान् । यज्ञभूमौ स्थितस्तस्यां ब्रह्मा लोकपितामहः

ਉਥੇ ਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਜਪ ਅਤੇ ਹੋਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਦਵਿਜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਯਜ્ઞ-ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਅਡੋਲ ਖੜੇ ਸਨ।

Verse 51

सुरासुरगुरुः श्रीमान्सेव्यमानः सुरासुरैः । उपासते च तत्रैनं प्रजानां पतयः प्रभुं

ਉਥੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪ੍ਰਭੂ—ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ—ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਵੀ ਉਸ ਸਰਵਭੌਮ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 52

दक्षो वसिष्ठः पुलहो मरीचिश्च द्विजोत्तमः । अंगिरा भृगुरत्रिश्च गौतमो नारदस्तथा

ਹੇ ਦਵਿਜੋਤਮ, ਉਥੇ ਦਕਸ਼, ਵਸਿਸ਼ਠ, ਪੁਲਹ ਅਤੇ ਮਰੀਚਿ ਸਨ; ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ, ਭ੍ਰਿਗੁ, ਅਤ੍ਰਿ, ਗੌਤਮ, ਅਤੇ ਤਥਾ ਨਾਰਦ ਵੀ ਸਨ।

Verse 53

विद्यामानमंतरिक्षं वायुस्तेजो जलं मही । शब्दः स्पर्शश्च रूपं च रसो गंधस्तथैव च

ਉਥੇ ਵਿਦਿਆ, ਅੰਤਰਿਕਸ਼, ਵਾਯੂ, ਤੇਜ, ਜਲ ਅਤੇ ਮਹੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ਬਦ, ਸਪਰਸ਼, ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਵੀ ਤਥੈਵ ਹਨ।

Verse 54

विकृतश्च विकारश्च यच्चान्यत्कारणं महत् । ऋग्यजुः सामाथर्वाख्या वेदाश्चत्वार एव च

ਜੋ ਪ੍ਰਗਟ ਰੂਪ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਵਿਕਾਰ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਮਹਾਨ ਕਾਰਣ-ਤੱਤ ਹੈ—ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਦ ਵੀ ਕੇਵਲ ਚਾਰ ਹਨ: ਰਿਗ, ਯਜੁਰ, ਸਾਮ ਅਤੇ ਅਥਰਵ।

Verse 55

शब्दः शिक्षा निरुक्तं च कल्पश्च्छंदः समन्विताः । आयुर्वेद धनुर्वेदौ मीमांसा गणितं तथा

ਸ਼ਬਦ-ਵਿਦਿਆ (ਵਿਆਕਰਣ), ਸ਼ਿਕਸ਼ਾ (ਉਚਾਰਣ-ਵਿਦਿਆ), ਨਿਰੁਕਤ (ਸ਼ਬਦ-ਅਰਥ), ਕਲਪ (ਕਰਮ-ਵਿਧੀ) ਅਤੇ ਛੰਦ—ਇਹ ਸਭ ਸਮੇਤ ਹਨ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਯੁਰਵੇਦ, ਧਨੁਰਵੇਦ, ਮੀਮਾਂਸਾ ਅਤੇ ਗਣਿਤ ਵੀ।

Verse 56

हस्त्यश्वज्ञानसहिता इतिहाससमन्विताः । एतैरंगैरुपांगैश्च वेदाः सर्वे विभूषिताः

ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੇ ਗਿਆਨ ਸਮੇਤ, ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੰਗਾਂ ਅਤੇ ਉਪਾਂਗਾਂ ਨਾਲ ਸਾਰੇ ਵੇਦ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 57

उपासते महात्मानं सहोंकारं पितामहं । तपश्च क्रतवश्चैव संकल्पः प्राण एव च

ਉਹ ਮਹਾਤਮਾ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ, ਪਵਿੱਤਰ ਓੰਕਾਰ ਸਮੇਤ, ਉਪਾਸਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ, ਯਜ੍ਞ-ਕ੍ਰਤੂ, ਸੰਕਲਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਤੱਤ ਨੂੰ ਵੀ।

Verse 58

एते चान्ये च बहवः पितामहमुपस्थिताः । अर्थो धर्मश्च कामश्च द्वेषो हर्षश्च सर्वदा

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਬਹੁਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਹਾਜ਼ਰ ਰਹੇ—ਅਰਥ, ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਦ੍ਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਹರ್ಷ, ਸਦਾ ਹੀ ਉਪਸਥਿਤ।

Verse 59

शुक्रो बृहस्पतिश्चैव संवर्तो बुध एव च । शनैश्चरश्च राहुश्च ग्रहाः सर्वे तथैव च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ੁਕ੍ਰ (ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਗ੍ਰਹਿ), ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ, ਸੰਵਰਤ, ਬੁਧ, ਅਤੇ ਸ਼ਨੈਸ਼ਚਰ ਤੇ ਰਾਹੁ—ਇਉਂ ਸਾਰੇ ਹੀ ਗ੍ਰਹਿ ਵੀ ਹਨ।

Verse 60

मरुतो विश्वकर्मा च पितरश्चापि भारत । दिवाकरश्च सोमश्च ब्रह्माणं पर्युपासते

ਹੇ ਭਾਰਤ! ਮਰੁਤ, ਵਿਸ਼ਵਕਰਮਾ ਅਤੇ ਪਿਤਰ, ਅਤੇ ਸੂਰਜ ਤੇ ਚੰਦਰਮਾ ਵੀ—ਸਭ ਆਦਰ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 61

गायत्री दुर्गतरणी वाणी सप्तविधा तथा । अक्षराणि च सर्वाणि नक्षत्राणि तथैव च

ਗਾਇਤ੍ਰੀ—ਜੋ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਵਾਣੀ ਸੱਤ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ; ਸਾਰੇ ਅੱਖਰ; ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਨਕਸ਼ਤਰ ਵੀ।

Verse 62

भाष्याणि सर्वशास्त्राणि देहवंति विशांपते । क्षणा लवा मुहूर्ताश्च दिनं रात्रिस्तथैव च

ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਨਾਥ! ਭਾਸ਼੍ਯ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਹਨ; ਦੇਹਧਾਰੀ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ; ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਮਾਪ—ਕਸ਼ਣ, ਲਵ, ਮੁਹੂਰਤ—ਨਾਲ ਹੀ ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਵੀ।

Verse 63

अर्द्धमासाश्च मासाश्च क्रतवः सर्व एव च । उपासते महात्मानं ब्रह्माणं दैवतैः सह

ਅੱਧੇ ਮਹੀਨੇ (ਪੱਖ) ਅਤੇ ਮਹੀਨੇ, ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਯਜ್ಞ-ਕ੍ਰਤੁ ਵੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਮਹਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 64

अन्याश्च देव्यः प्रवरा ह्रीः कीर्तिर्द्युतिरेव च । प्रभा धृतिः क्षमा भूतिर्नीतिर्विद्या मतिस्तथा

ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਉੱਤਮ ਦੇਵੀਆਂ: ਲੱਜਾ, ਕੀਰਤੀ ਅਤੇ ਦਿਉਤੀ; ਪ੍ਰਭਾ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਖ਼ਮਾ, ਭੂਤੀ; ਨੀਤੀ, ਵਿਦਿਆ ਅਤੇ ਮਤਿ ਭੀ।

Verse 65

श्रुतिः स्मृतिस्तथा क्षांतिः शांतिः पुष्टिस्तथा क्रिया । सर्वाश्चाप्सरसो दिव्या नृत्यगीतविशारदाः

ਉਥੇ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵੀ ਸਨ, ਅਤੇ ਖ਼ਾਂਤੀ (ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ), ਸ਼ਾਂਤੀ (ਸੁਖ-ਚੈਨ), ਪੁਸ਼ਟੀ (ਪੋਸ਼ਣ) ਤੇ ਕ੍ਰਿਆ (ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ) ਵੀ। ਅਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਵ੍ਯ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਚ ਤੇ ਗੀਤ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ।

Verse 66

उपतिष्ठंति ब्रह्माणं सर्वास्ता देवमातरः । विप्रचित्तिः शिविः शंकुरयःशंकुस्तथैव च

ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਦੇਵ-ਮਾਤਾਵਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਉਪਸਥਿਤ ਹੋਈਆਂ। ਅਤੇ ਵਿਪ੍ਰਚਿੱਤੀ, ਸ਼ਿਵਿ, ਸ਼ੰਕੁ ਅਤੇ ਅਯਃਸ਼ੰਕੁ ਵੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 67

वेगवान्केतुमानुग्रः सोग्रो व्यग्रो महासुरः । परिघः पुष्करश्चैव सांबोश्वपतिरेव च

ਵੇਗਵਾਨ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਉਗ੍ਰ, ਸੋਗ੍ਰ, ਵ੍ਯਾਘ੍ਰ, ਮਹਾਸੁਰ ਨਾਮਕ ਮਹਾਂ ਅਸੁਰ; ਪਰਿਘ, ਪੁਸ਼ਕਰ, ਅਤੇ ਸਾਂਭ ਤੇ ਅਸ਼ਵਪਤਿ ਵੀ (ਉਥੇ ਆਏ)।

Verse 68

प्रह्लादोथ बलि कुंभः संह्रादो गगनप्रियः । अनुह्रादो हरिहरौ वराहश्च कुशो रजः

ਅਤੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਬਲਿ, ਕੁੰਭ, ਸੰਹ੍ਰਾਦ ਅਤੇ ਗਗਨਪ੍ਰਿਯ; ਨਾਲ ਹੀ ਅਨੁਹ੍ਰਾਦ, ਹਰਿ ਅਤੇ ਹਰ, ਵਰਾਹ, ਕੁਸ਼ਾ ਅਤੇ ਰਜਾ ਵੀ (ਉਥੇ ਸਨ)।

Verse 69

योनिभक्षो वृषपर्वा लिंगभक्षोथ वै कुरुः । निःप्रभः सप्रभः श्रीमांस्तथैव च निरूदरः

ਹੇ ਕੁਰੂ! ਕੋਈ ਯੋਨੀ-ਭੱਖ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਗੰਢਦਾਰ ਜੋੜਾਂ ਵਾਲਾ ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਲਿੰਗ-ਭੱਖ—ਇਉਂ ਹੀ। ਕੋਈ ਤੇਜਹੀਨ, ਕੋਈ ਤੇਜਸਵੀ ਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ; ਅਤੇ ਕੋਈ ਨਿਰੁਦਰ (ਬਿਨਾ ਪੇਟ) ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 70

एकचक्रो महाचक्रो द्विचक्रः कुलसंभवः । शरभः शलभश्चैव क्रपथः क्रापथः क्रथः

ਏਕਚਕ੍ਰ, ਮਹਾਚਕ੍ਰ, ਦ੍ਵਿਚਕ੍ਰ, ਕੁਲਸੰਭਵ; ਸ਼ਰਭ ਅਤੇ ਸ਼ਲਭ; ਅਤੇ ਕ੍ਰਪਥ, ਕ੍ਰਾਪਥ, ਕ੍ਰਥ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 71

बृहद्वांतिर्महाजिह्वः शंकुकर्णो महाध्वनिः । दीर्घजिह्वोर्कनयनो मृडकायो मृडप्रियः

ਉਹ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਟਿਵਾਲਾ, ਮਹਾਜਿਹਵ, ਸ਼ੰਖ-ਕਰਨ ਅਤੇ ਮਹਾਧ੍ਵਨੀ ਹੈ; ਦੀਰਘ-ਜਿਹਵ, ਸੂਰਜ-ਨੇਤ੍ਰ, ਮ੍ਰਿਦੁ ਕਾਇਆ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਡ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਹੈ।

Verse 72

वायुर्गरिष्ठो नमुचिश्शम्बरो विज्वरो विभुः । विष्वक्सेनश्चंद्रहर्ता क्रोधवर्द्धन एव च

ਵਾਯੁ, ਗਰਿਸ਼ਠ, ਨਮੁਚਿ, ਸ਼ੰਬਰ, ਵਿਜ੍ਵਰ, ਵਿਭੁ; ਵਿਸ਼੍ਵਕਸੇਨ, ਚੰਦਰਹਰਤਾ; ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧਵਰ੍ਧਨ—ਇਹ ਵੀ ਨਾਮ ਹਨ।

Verse 73

कालकः कलकांतश्च कुंडदः समरप्रियः । गरिष्ठश्च वरिष्ठश्च प्रलंबो नरकः पृथुः

ਕਾਲਕ, ਕਲਕਾਂਤ, ਕੁੰਡਦ, ਸਮਰਪ੍ਰਿਯ; ਗਰਿਸ਼ਠ ਅਤੇ ਵਰਿਸ਼ਠ; ਪ੍ਰਲੰਬ, ਨਰਕ, ਅਤੇ ਪૃਥੁ—ਇਹ ਨਾਮ ਕਹੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 74

इंद्रतापन वातापी केतुमान्बलदर्पितः । असिलोमा सुलोमा च बाष्कलि प्रमदो मदः

ਇੰਦਰਤਾਪਨ, ਵਾਤਾਪੀ, ਕੇਤੁਮਾਨ, ਬਲਦਰਪਿਤ; ਅਸਿਲੋਮਾ, ਸੁਲੋਮਾ, ਬਾਸ਼ਕਲੀ, ਪ੍ਰਮਦ ਅਤੇ ਮਦ—ਇਹ ਨਾਮ ਉਚਾਰੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 75

सृगालवदनश्चैव केशी च शरदस्तथा । एकाक्षश्चैव राहुश्च वृत्रः क्रोधविमोक्षणः

ਅਤੇ ਸ੍ਰਿਗਾਲਵਦਨ, ਕੇਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਦ; ਤਥਾ ਏਕਾਕਸ਼, ਰਾਹੁ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ-ਵਿਮੋક્ષણ—ਇਹ ਵੀ ਹਨ।

Verse 76

एते चान्ये च बहवो दानवा बलवर्द्धनाः । ब्रह्माणं पर्युपासंत वाक्यं चेदमथोचिरे

ਇਹ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕ ਦਾਨਵ, ਬਲ ਵਿੱਚ ਵਧੇ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬਚਨ ਕਹੇ।

Verse 77

त्वया सृष्टाः स्म भगवंस्त्रैलोक्यं भवता हि नः । दत्तं सुरवरश्रेष्ठ देवेभ्यधिकाः कृताः

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਦੁਆਰਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਤੁਹਾਡੇ ਹੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਤ੍ਰਿਲੋਕ ਸਾਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੁਸੀਂ ਸਾਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

Verse 78

भगवन्निह किं कुर्मो यज्ञे तव पितामह । यद्धितं तद्वदास्माकं समर्थाः कार्यनिर्णये

ਹੇ ਭਗਵਾਨ! ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ! ਇਸ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕੀ ਕਰੀਏ? ਜੋ ਸਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਦੱਸੋ; ਇਸ ਕਾਰਜ ਦੇ ਨਿਰਣਯ ਨੂੰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਅਸੀਂ ਸਮਰਥ ਹਾਂ।

Verse 79

किमेभिस्ते वराकैश्च अदितेर्गर्भसंभवैः । दैवतैर्निहतैः सर्वैः पराभूतैश्च सर्वदा

ਅਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਤੇਰੇ ਇਹ ਨਿਕੰਮੇ ਪੁੱਤਰ ਕਿਹੜੇ ਕੰਮ ਦੇ? ਇਹ ਦੇਵਤਾ ਤਾਂ ਸਭ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਪਰਾਜਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 80

पितामहोसि सर्वेषामस्माकं दैवतैः सह । तव यज्ञसमाप्तौ च पुनरस्मासु दैवतैः

ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਸਭ ਦਾ ਪਿਤਾਮਹ ਹੈਂ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ। ਤੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਉਪਰੰਤ, ਤੂੰ ਫਿਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਪਰਤ ਆ।

Verse 81

श्रियं प्रति विरोधश्च भविष्यति न संशयः । इदानीं प्रेक्षणं कुर्मः सहिताः सर्वदानवैः

ਸ਼੍ਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਵਿਰੋਧ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਆਓ, ਅਸੀਂ ਸਭ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਵੇਖੀਏ।

Verse 82

पुलस्त्य उवाच । सगर्वं तु वचस्तेषां श्रुत्वा देवो जनार्दनः । शक्रेण सहितः शंभुमिदमाह महायशाः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਹਾਯਸ਼ੀ ਦਿਵ੍ਯ ਜਨਾਰਦਨ, ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਸਮੇਤ, ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲੇ।

Verse 83

विघ्नं प्रकर्तुं वै रुद्र आयाता दनुपुंगवाः । ब्रह्मणामंत्रिताश्चेह विघ्नार्थं प्रयतंति ते

ਵਿਘਨ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਲਈ ਰੁਦ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਬੁਲਾਏ ਦਾਨਵਾਂ ਦੇ ਅਗਵਾਨ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ; ਇਸੇ ਵਿਘਨ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਹ ਇੱਥੇ ਯਤਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

Verse 84

अस्माभिस्तु क्षमाकार्या यावद्यज्ञः समाप्यते । समाप्ते तु क्रतावस्मिन्युद्धं कार्यं दिवौकसां

ਸਾਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਣ ਤਕ ਖ਼ਿਮਾ ਧਾਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਇਹ ਕਰਤਵ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 85

यथानिर्दानवा भूमिस्तथा कार्यं त्वया विभो । जयार्थं चेह शक्रस्य भवता च मया सह

ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾਨਵਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਵਿਭੋ, ਇਹ ਕਾਰਜ ਤੈਨੂੰ ਕਰਨਾ ਹੈ—ਇਥੇ ਸ਼ਕ੍ਰ ਦੀ ਜੈ ਲਈ—ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ।

Verse 86

द्विजानां परिवेष्टारो मरुतः परिकल्पिताः । दानवानां धनं यच्च गृहीत्वा तद्यजामहे

ਦੁਇਜਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਮਰੁਤਾਂ ਨੂੰ ਪਰਿਵੇਸ਼ਟਾਰ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਦਾ ਜੋ ਧਨ ਅਸੀਂ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਇਹ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

Verse 87

अत्रागतेषु विप्रेषु दुःखितेषु जनेष्विह । व्ययं तस्य करिष्यामो दासभावे निवेशिताः

ਜਦ ਇਥੇ ਆਏ ਹੋਏ ਵਿਪ੍ਰ ਅਤੇ ਦੁਖੀ ਲੋਕ ਹੋਣ, ਤਦ ਅਸੀਂ—ਦਾਸਭਾਵ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਖ਼ਰਚਾ ਉਠਾਵਾਂਗੇ।

Verse 88

वदंतमेवं तं विष्णुं ब्रह्मा वचनमब्रवीत् । एते दनुसुताः क्रुद्धा युष्माकं कोपनेप्सिताः

ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਉਸ ਵਿਸ਼ਣੂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਬਚਨ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਦਨੁ-ਸੁਤ ਕ੍ਰੋਧਿਤ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨੂੰ ਉਕਸਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।”

Verse 89

भवता च क्षमा कार्या रुद्रेण सह दैवतैः । कृते युगावसाने तु समाप्तिं चक्रतौ गते

ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਖ਼ਿਮਾ ਧਾਰੋ, ਜਦੋਂ ਕ੍ਰਿਤ ਯੁਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆਵੇ ਅਤੇ ਚੱਕਰ ਆਪਣੀ ਸਮਾਪਤੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 90

मया च प्रेषिता यूयमेते च दनुपुंगवाः । संधिर्वा विग्रहो वापि सर्वैः कार्यस्तदैव हि

ਤੁਹਾਨੂੰ ਮੈਂ ਹੀ ਭੇਜਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਦਾਨਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗੇਵਾਨ ਵੀ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਤੁਰੰਤ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੰਧੀ ਕਰੋ ਜਾਂ ਯੁੱਧ ਛੇੜੋ।

Verse 91

पुलस्त्य उवाच । पुनस्तान्दानवान्ब्रह्मा वाक्यमाह स्वयंप्रभुः । दानवैर्न विरोधोत्र यज्ञे मम कथंचन

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਸਵਯੰਭੂ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦਾਨਵਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਕਿਹਾ, “ਮੇਰੇ ਯਜ੍ਞ ਵਿੱਚ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧ ਨਾ ਹੋਵੇ।”

Verse 92

मैत्रभावस्थिता यूयमस्मत्कार्ये च नित्यशः । दानवा ऊचुः । सर्वमेतत्करिष्यामः शासनं ते पितामह

ਤੁਸੀਂ ਮਿਤ੍ਰ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ ਅਤੇ ਸਦਾ ਸਾਡੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੋ। ਦਾਨਵਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਤੁਹਾਡਾ ਆਦੇਸ਼ ਹੈ—ਅਸੀਂ ਇਹ ਸਭ ਕਰਾਂਗੇ।”

Verse 93

अस्माकमनुजा देवा भयं तेषां न विद्यते । पुलस्त्य उवाच । एतच्छुत्वा तदा तेषां परितुष्टः पितामहः

“ਦੇਵ ਸਾਡੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਭਯ ਨਹੀਂ।” ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਦ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ।

Verse 94

मुहूर्तं तिष्ठतां तेषामृषिकोटिरुपागता । श्रुत्वा पैतामहं यज्ञं तेषां पूजां तु केशवः

ਉਹ ਥੋੜ੍ਹੀ ਘੜੀ ਉੱਥੇ ਠਹਿਰੇ ਹੀ ਸਨ ਕਿ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਇਕ ਕਰੋੜ ਮੰਡਲੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ। ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਸੰਬੰਧੀ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਸਮਾਚਾਰ ਸੁਣ ਕੇ ਕੇਸ਼ਵ (ਵਿਸ਼ਣੂ) ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਆਏ।

Verse 95

आसनानि ददौ तेषां तदा देवः पिनाकधृत् । वसिष्ठोर्घं ददौ तेषां ब्रह्मणा परिचोदितः

ਤਦ ਪਿਨਾਕਧਾਰੀ ਦੇਵ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਸਨ ਬਖ਼ਸ਼ੇ। ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਰਘ੍ਯ—ਸਵਾਗਤ-ਅਰਪਣ—ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ।

Verse 96

गामर्घं च ततो दत्वा पृष्ट्वा कुशलमव्ययम् । निवेशं पुष्करे दत्वा स्थीयतामिति चाब्रवीत्

ਫਿਰ ਗੌ-ਅਰਘ੍ਯ ਆਦਿ ਸਤਿਕਾਰ-ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਪੁੱਛ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਨਿਵਾਸ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹਾ, “ਇੱਥੇ ਹੀ ਠਹਿਰੋ।”

Verse 97

ततस्ते ऋषयः सर्वे जटाजिनधरास्तथा । शोभयंतः सरःश्रेष्ठं गङ्गामिव दिवौकसः

ਤਦ ਉਹ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀ—ਜਟਾ ਅਤੇ ਛਾਲ-ਚਰਮ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਹੋਏ—ਉਸ ਸਰੋਵਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਾ ਦੇਣ ਲੱਗੇ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 98

मुंडाः काषायिणश्चैके दीर्घश्मश्रुधराः परे । विरलैर्दशनैः केचिच्चिपिटाक्षास्तथा परे

ਕੁਝ ਮੁੰਡੇ ਸਨ, ਕੁਝ ਕਾਸ਼ਾਇ (ਗੇਰੂਏ) ਵਸਤ੍ਰਧਾਰੀ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਲੰਬੀ ਦਾਢੀ ਵਾਲੇ। ਕਿਸੇ ਦੇ ਦੰਦ ਵਿਰਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਧਸੀਆਂ ਹੋਈਆਂ।

Verse 99

बृहत्तनूदराः केपि केकराक्षास्तथापरे । दीर्घकर्णा विकर्णाश्च कर्णैश्च त्रुटितास्तथा

ਕਈਆਂ ਦੇ ਦੇਹ ਤੇ ਪੇਟ ਅਤਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸਨ; ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਭੇਂਗੀਆਂ ਜਾਂ ਵਿਗੜੀਆਂ ਸਨ। ਕਈਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਲੰਮੇ, ਕਈਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਰਿਤ, ਅਤੇ ਕਈਆਂ ਦੇ ਕੰਨ ਫਾਟੇ ਜਾਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 100

दीर्घफाला विफालाश्च स्नायुचर्मावगुंठिताः । निर्गतं चोदरं तेषां मुनीनां भावितात्मनां

ਕਈਆਂ ਦੇ ਹਲ ਦੇ ਫਾਲ ਵਾਂਗ ਲੰਮੇ ਅੰਗ ਸਨ, ਕਈਆਂ ਦੇ ਫਾਲ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਨ; ਉਹ ਨਸਾਂ ਤੇ ਚਮੜੀ ਨਾਲ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤਮਾ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੇਟ ਬਾਹਰ ਨੂੰ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 101

दृष्ट्वा तु पुष्करं तीर्थं दीप्यमानं समंततः । तीर्थलोभान्नरव्याघ्र तस्य तीरे व्यवस्थिताः

ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਹੇ ਨਰ-ਵਿਆਘ੍ਰ, ਤੀਰਥ-ਲਾਲਸਾ ਕਰਕੇ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾ ਖੜੇ ਹੋਏ।

Verse 102

वालखिल्या महात्मानो ह्यश्मकुट्टास्तथापरे । दंतोलूखलिनश्चान्ये संप्रक्षालास्तथापरे

ਉੱਥੇ ਮਹਾਤਮਾ ਵਾਲਖਿਲ੍ਯ ਹਨ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਸ਼੍ਮਕੁੱਟ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਦੰਤੋਲੂਖਲਿਨ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਸੰਪ੍ਰਕ੍ਸ਼ਾਲ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 103

वायुभक्षा जलाहाराः पर्णाहारास्तथापरे । नाना नियमयुक्ताश्च तथा स्थंडिलशायिनः

ਕਈ ਵਾਯੁ-ਭਕ੍ਸ਼ ਹਨ, ਕਈ ਜਲ-ਆਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੱਤਿਆਂ ਦਾ ਹੀ ਆਹਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਨਾਨਾ ਨਿਯਮਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਅਤੇ ਕਈ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੀ ਸੌਂਦੇ ਹਨ।

Verse 104

सरस्यस्मिन्मुखं दृष्ट्वा सुरूपास्याः क्षणादभुः । किमेतदिति चिंत्याथ निरीक्ष्य च परस्परम्

ਉਸ ਸਰੋਵਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ ਦਾ ਮੁਖ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਮੋਹਿਤ ਤੇ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਏ। “ਇਹ ਕੀ ਹੈ?” ਸੋਚ ਕੇ ਫਿਰ ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵੱਲ ਤੱਕਣ ਲੱਗੇ।

Verse 105

अस्मिंस्तीर्थे दर्शनेन मुखस्येह सुरूपता । मुखदर्शनमित्येव नाम कृत्वा तु तापसाः

ਇਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਇੱਥੇ ਮੁਖ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਚਿਹਰਾ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤਪਸਵੀਆਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਮੁਖਦਰਸ਼ਨ’ ਹੀ ਰੱਖਿਆ।

Verse 106

स्नाता नियमयुक्ताश्च सुरूपास्ते तदाभवन् । देवपुत्रोपमा जाता अनौपम्य गुणान्विताः

ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਤਦੋਂ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਗਏ। ਦੇਵਪੁਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਬਣੇ, ਅਤੁਲ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 107

शोभमाना नरश्रेष्ठ स्थिताः सर्वे वनौकसः । यज्ञोपवीतमात्रेण व्यभजंस्तीर्थमंजसा

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਵਨਵਾਸੀ ਮੁਨੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹੋਏ ਖੜੇ ਰਹੇ। ਅਤੇ ਯਜ્ઞੋਪਵੀਤ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੌਖੇ ਹੀ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਕੇ ਵੱਖਰਾ ਕੀਤਾ।

Verse 108

जुह्वतश्चाग्निहोत्राणि चक्रुश्च विविधाः क्रियाः । चिंतयंतो हि राजेंद्र तपसा दग्धकिल्बिषाः

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਅੱਗਾਂ ਵਿੱਚ ਆਹੁਤੀਆਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਕੀਤੇ। ਅਤੇ ਹੇ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ, ਤਪ ਨਾਲ ਪਾਪ ਸੜ ਚੁੱਕੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉਹ ਧਿਆਨਮਗਨ ਰਹੇ।

Verse 109

न यास्यामो परं तीर्थं ज्येष्ठभावेत्विदं सरः । ज्येष्ठपुष्करमित्येव नाम चक्रुर्द्विजातयः

ਅਸੀਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਵਾਂਗੇ; ਜੇਠੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਇਹ ਸਰੋਵਰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਦਵਿਜਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਜੇਠ-ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਰੱਖਿਆ।

Verse 110

तत्र कुब्जान्बहून्दृष्ट्वा स्थितांस्तीर्थसमीपतः । बभूवुर्विस्मितास्तत्र जना ये च समागताः

ਉੱਥੇ ਤੀਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਕੁਬਜੇ ਲੋਕ ਖੜੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਲੋਕ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ।

Verse 111

दत्वा दानं द्विजातिभ्यो भांडानि विविधानि च । श्रुत्वा सरस्वतीं प्राचीं स्नातुकामा द्विजागताः

ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਭਾਂਡੇ ਭੇਟ ਕਰ ਕੇ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਨਾਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਉੱਥੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ।

Verse 112

सरस्वतीतीर्थवरा नानाद्विजगणैर्युता । बदरेंगुदकाश्मर्य प्लक्षाश्वत्थविभीतकैः

ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ, ਅਨੇਕ ਦਵਿਜ-ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਬੇਰ, ਇੰਗੁਦ, ਕਾਸ਼ਮਰਯ, ਪਲਕਸ਼, ਅਸ਼ਵਤੱਥ ਅਤੇ ਵਿਭੀਤਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ।

Verse 113

पौलोमैश्च पलाशैश्च करीरैः पीलुभिस्तथा । सरस्वतीतीर्थरुहैर्धन्वनैः स्यंदनैस्तथा

ਅਤੇ ਪੌਲੋਮ, ਪਲਾਸ਼, ਕਰੀਰ ਅਤੇ ਪੀਲੂ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਵੀ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਗੀ ਜੰਗਲੀ ਵਨਸਪਤੀ, ਧਨਵਨ ਦੇ ਸੁੱਕੇ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ੍ਯੰਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭੀ।

Verse 114

कपित्थैः करवीरैश्च बिल्वैराम्लातकैस्तथा । अतिमुक्तकपंडैश्च पारिजातैश्च शोभिता

ਉਹ ਥਾਂ ਕਪਿੱਥ (ਵੁੱਡ-ਐਪਲ) ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਕਰਵੀਰ (ਕਨੇਰ), ਬਿਲਵ, ਆਮਲਾਤਕ ਦੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਕ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਤੇ ਪਾਰਿਜਾਤ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 115

कदंबवनभूयिष्ठा सर्वसत्वमनोरमा । वाय्वंबुफलपर्णादैर्दंतोलूखलिकैरपि

ਉਹ ਕਦੰਬ ਦੇ ਵਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੀ; ਅਤੇ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ, ਫਲ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਣੇ ਦਾਤਨ (ਦੰਦ ਸਾਫ਼ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ) ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਓਖਲ-ਮੋਹਰੇ ਵੀ ਉੱਥੇ ਉਪਲਬਧ ਸਨ।

Verse 116

तथाश्मकुट्टमुख्यैश्च वरिष्ठैर्मुनिभिर्वृता । स्वाध्यायघोषसंघुष्टा मृगयूथशताकुला

ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਅਸ਼ਮਕੁੱਟ ਆਦਿ ਪ੍ਰਮੁੱਖ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਘੋਸ਼ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ, ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਦੇ ਸੈਂਕੜੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 117

अहिंसैर्धर्मपरमैस्तथा चातीव शोभिता । सुप्रभा कांचनाख्या च प्राची नंदा विशालका

ਅਹਿੰਸਾ ਨਾਲ ਅਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪਰਮ ਮੰਨਣ ਵਾਲੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਅਤਿ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ; ਬਹੁਤ ਹੀ ਤੇਜਸਵੀ—ਸੁਪ੍ਰਭਾ, ਕਾਂਚਨਾ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਅਤੇ ਹੋਰ ਭਾਗ ਪ੍ਰਾਚੀ, ਨੰਦਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲਕਾ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

Verse 118

स्रोतोभिः पंचभिस्तत्र वर्तते पुष्करे नदी । पितामहस्य सदसि वर्त्तमाने महीतले

ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨਦੀ ਪੰਜ ਧਾਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਵਰਤਮਾਨ ਹੋ ਕੇ।

Verse 119

वितते यज्ञवाटे तु स्वागतेषु द्विजादिषु । पुण्याहघोषैर्विततैर्देवानां नियमैस्तथा

ਜਦ ਯਜ੍ਞ-ਵਾਟਿਕਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਈ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਦਿ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਦਾ ਯਥਾਵਿਧਿ ਸਵਾਗਤ ਹੋਇਆ, ਪੁਣ੍ਯਾਹ ਦੇ ਮੰਗਲ-ਘੋਸ਼ ਗੂੰਜ ਉਠੇ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਨਿਯਤ ਨਿਯਮ-ਕਰਮ ਵੀ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਭਾਏ ਗਏ—

Verse 120

देवेषु चैव व्यग्रेषु तस्मिन्यज्ञविधौ तथा । तत्र चैव महाराज दीक्षिते च पितामहे

ਅਤੇ ਜਦ ਦੇਵਤਾਗਣ ਵੀ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ-ਵਿਧੀ ਚੱਲ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਦ ਉੱਥੇ ਹੀ—ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ—ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵੀ ਦੀਕ੍ਸ਼ਾ (ਅਭਿਸੰਸਕਾਰ) ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵ੍ਰਿੱਤ ਸਨ।

Verse 121

यजतस्तस्य सत्रेण सर्वकामसमृद्धिना । मनसा चिंतिता ह्यर्था धर्मार्थकुशलास्तथा

ਉਸ ਨੇ ਜਦ ਉਸ ਸਤ੍ਰ-ਯਜ੍ਞ ਨੂੰ ਸਰਵਕਾਮ-ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਧਰਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੇ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਸਮੇਤ, ਜੋ ਅਰਥ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੋਚੇ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 122

उपतिष्ठंति राजेंद्र द्विजातींस्तत्र तत्र ह । जगुश्च देवगंधर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः

ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉੱਥੇ ਉੱਥੇ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀ (ਦ੍ਵਿਜ) ਜਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸੰਭਾਲ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਦੇਵ-ਗੰਧਰਵ ਗੀਤ ਗਾਂਦੇ ਸਨ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ ਕਰਦੇ ਸਨ।

Verse 123

वादित्राणि च दिव्यानि वादयामासुरंजसा । तस्य यज्ञस्य संपत्या तुतुषुदेर्वता अपि

ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਜੇ ਸੁਗਮਤਾ ਨਾਲ ਵਜਾਏ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਸੰਪੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਫਲਤਾ ਨਾਲ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾਗਣ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 124

विस्मयं परमं जग्मुः किमु मानुषयोनयः । वर्तमाने तथा यज्ञे पुष्करस्थे पितामहे

ਉਹ ਪਰਮ ਵਿਸਮਯ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਏ—ਮਨੁੱਖ-ਯੋਨੀ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਤਾਂ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ—ਜਦ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਸਾਕਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਹ ਯਜ્ઞ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ।

Verse 125

अब्रुवन्नृषयो भीष्म तदा तुष्टास्सरस्वतीम् । सुप्रभां नाम राजेंद्र नाम्ना चैव सरस्वतीम्

ਤਦ, ਹੇ ਭੀਸ਼ਮ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ: “ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਇਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ।”

Verse 126

ते दृष्ट्वा मुनयः सर्वे वेगयुक्तां सरस्वतीम् । पितामहं भासयंतीं क्रतुं ते बहु मेनिरे

ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਆਂ ਨੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਦੌੜਦੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ, ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕੋਈ ਮਹਾਨ ਕਰਤੂ (ਯਜ્ઞ-ਕ੍ਰਿਆ) ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 127

एवमेषा सरिच्छ्रेष्ठा पुष्करेषु सरस्वती । पितामहार्थं सम्भूता तुष्ट्यर्थं च मनीषिणाम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ ਨਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਰਸਵਤੀ, ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਅਤੇ ਮਨੀਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਲਈ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 128

पुण्यस्य पुण्यताकारि पंचस्रोतास्सरस्वती । सुप्रभा नाम राजेंन्द्र नाम्ना चैव सरस्वती

ਹੇ ਰਾਜੇਂਦ੍ਰ, ਪੁੰਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਪੰਜ-ਸਰੋਤਾ ਸਰਸਵਤੀ ਹੈ; ਉਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸੁਪ੍ਰਭਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਸਰਸਵਤੀ ਨਾਮ ਨਾਲ ਵੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 129

यत्र ते मुनयश्शान्ता नानास्वाध्यायवादिनः । ते समागत्य ऋषयस्सस्मरुर्वै सरस्वतीम्

ਉੱਥੇ ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ—ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵੇਦ-ਸਵਾਧਿਆਇ ਦੇ ਪਾਠਕ ਤੇ ਵਿਆਖਿਆਕਾਰ—ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇਵੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਤੇ ਆਹਵਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 130

साभिध्याता महाभागा ऋषिभिः सत्रयाजिभिः । समास्थिता दिशं पूर्वां भक्तिप्रीता महानदी

ਉਹ ਮਹਾਨ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ ਮਹਾਨਦੀ, ਸਤ੍ਰ-ਯਾਗ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਆਹਵਾਨਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਠਿਕਾਣਾ ਕਰ ਬੈਠੀ।

Verse 131

प्राची पूर्वावहा नाम्ना मुनिवंद्या सरस्वती । इदमन्यन्महाराज शृण्वाश्चर्यवरं भुवि

ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਵਹਿਣ ਵਾਲੀ ਸਰਸਵਤੀ, ‘ਪੂਰਵਾਵਹਾ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਮੁਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਕ ਹੋਰ ਅਤਿ ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ।

Verse 132

क्षतो मंकणको विप्रः कुशाग्रेणेति नः श्रुतम् । क्षतात्किल करे तस्य राजन्शाकरसोस्रवत्

ਅਸੀਂ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮੰਕਣਕ ਕੁਸ਼ਾ ਘਾਹ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਤੇ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਉਸ ਦੇ ਹੱਥ ਦੇ ਉਸ ਜਖ਼ਮ ਤੋਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਗੰਨੇ ਦਾ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਵਹਿ ਨਿਕਲਿਆ।

Verse 133

स वै शाकरसं दृष्ट्वा हर्षाविष्टः प्रनृत्तवान् । ततस्तस्मिन्प्रनृत्ते तु स्थावरं जंगमं च यत्

ਉਹ ਗੰਨੇ ਦੇ ਰਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਨੱਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚਿਆ, ਤਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਸੀ—ਥਾਵਰ ਅਤੇ ਜੰਗਮ, ਅਚਲ ਤੇ ਚਲ—ਸਭ ਉੱਤੇ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਿਆ।

Verse 134

प्रानृत्यत जगत्सर्वं तेजसा तस्य मोहितम् । शक्रादिभिस्सुरै राजन्नृषिभिश्च तपोधनैः

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਨੱਚ ਉਠੇ; ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸ਼ਕ੍ਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਤਪ-ਧਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।

Verse 135

विज्ञप्तस्तत्र वै ब्रह्मा नायं नृत्येत्तथा कुरु । आदिष्टो ब्रह्मणा रुद्र ऋषेरर्थे नराधिप

ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਅੱਗੇ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਗਈ: “ਇਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੱਚੇ ਨਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਐਸੇ ਕਰਵਾਓ।” ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ, ਹੇ ਨਰਾਧਿਪ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਹਿਤ ਲਈ ਕਰਮ ਕੀਤਾ।

Verse 136

नायं नृत्येद्यथा भीम तथा त्वं वक्तुमर्हसि । गत्वा रुद्रो मुनिं दृष्ट्वा हर्षाविष्टमतीव हि

“ਇਹ ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਨੱਚਦਾ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈਂ; ਤੂੰ ਐਸਾ ਨਾ ਬੋਲ। ਕਿਉਂਕਿ ਰੁਦ੍ਰ ਮুনি ਕੋਲ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅਤਿ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ ਸੀ।”

Verse 137

भो भो विप्रर्षभ त्वं हि नृत्यसे केन हेतुना । नृत्यमानेन भवता जगत्सर्वं च नृत्यति

“ਭੋ ਭੋ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੂੰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨੱਚਦਾ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਨੱਚਣ ਨਾਲ ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਹੀ ਨੱਚਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।”

Verse 138

तेनायं वारितः प्राह नृत्यन्वै मुनिसत्तमः । मुनिरुवाच । किं न पश्यसि मे देव कराच्छाकरसोस्रवत्

ਉਸ ਨੇ ਰੋਕਿਆ ਤਾਂ ਵੀ ਨੱਚਦਾ ਹੋਇਆ ਮੂਨੀਆਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬੋਲਿਆ। ਮুনি ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਕੀ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕਿ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਗੰਨੇ ਦਾ ਰਸ ਵਹਿ ਰਿਹਾ ਹੈ?”

Verse 139

तं तु दृष्ट्वाप्र नृत्तोहं हर्षेण महतावृतः । तं प्रहस्याब्रवीद्देवो मुनिं रागेण मोहितम्

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਤਦ ਪ੍ਰਭੂ ਹੱਸ ਕੇ, ਰਾਗ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਹੋਏ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੋਲੇ।

Verse 140

अहं न विस्मयं विप्र गच्छामीह प्रपश्य मां । एवमुक्तो मुनिश्रेष्ठो महादेवेन कौरव

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਅਲੌਕਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਇੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਿਹਾ—ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਵੇਖ। ਮਹਾਦੇਵ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨਾਲ, ਹੇ ਕੌਰਵ, ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਇਆ।

Verse 141

ध्यायमानस्तदा कोयं प्रतिषिद्धोस्मि येन हि । अंगुल्यग्रेण राजेंद्र स्वांगुष्ठस्ताडितस्तथा

ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਇਆ ਮੈਂ—ਕੌਣ ਸੀ ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ? ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਉਂਗਲੀ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਅੰਗੂਠਾ ਤਦ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 142

ततो भस्मक्षताद्राजन्निर्गतं हिमपांडुरं । तद्दृष्ट्वा व्रीडितश्चासौ प्राह तत्पादयोः पतन्

ਤਦ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਭਸਮ ਦੀ ਰਾਖ ਵਿਚੋਂ ਹਿਮ ਵਰਗਾ ਫਿੱਕਾ ਕੁਝ ਨਿਕਲ ਆਇਆ। ਉਹ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਲੱਜਿਤ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਕੇ ਬੋਲਿਆ।

Verse 143

नान्यद्देवादहं मन्ये रुद्रात्परतरं महत् । चराचरस्य जगतो गतिस्त्वमसि शूलधृत्

ਮੈਂ ਰੁਦ੍ਰ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਦੇਵਤਾ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦਾ। ਹੇ ਸ਼ੂਲਧਾਰੀ, ਚਰ ਅਚਰ ਸਮੇਤ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਦੀ ਆਖ਼ਰੀ ਗਤੀ ਤੇ ਆਸਰਾ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ।

Verse 144

त्वया सृष्टमिदं सर्वं वदंतीह मनीषिणः । त्वामेव सर्वं विशति पुनरेव युगक्षये

ਮਨੀਸ਼ੀ ਜਨ ਇੱਥੇ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਰਚਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਮੁੜ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 145

देवैरपि न शक्यस्त्वं परिज्ञातुं मया कुतः । त्वयि सर्वे च दृश्यन्ते सुरा ब्रह्मादयोपि ये

ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਾਂ? ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਸਭ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਸੁਰਗਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵੀ।

Verse 146

सर्वस्त्वमसि देवानां कर्ता कारयिता च यः । त्वत्प्रसादात्सुराः सर्वे भवंतीहाकुतोभयाः

ਤੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਹੈਂ; ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਤੂੰ ਹੀ ਹੈਂ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਸੇ ਪਾਸੋਂ ਭੀ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 147

एवं स्तुत्वा महादेवमृषिश्च प्रणतोब्रवीत् । भगवंस्त्वत्प्रसादेन तपो न क्षीयते त्विह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਦੇਵ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ: “ਹੇ ਭਗਵਾਨ, ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਤਪ ਘਟਦਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 148

ततो देवः प्रीतमनास्तमृषिं पुनरब्रवीत् । तपस्ते वर्द्धतां विप्र मत्प्रसादात्सहस्रधा

ਤਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਫਿਰ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੇਰਾ ਤਪ ਹਜ਼ਾਰ ਗੁਣਾ ਵਧੇ।”

Verse 149

प्राचीमेवेह वत्स्यामि त्वया सार्द्धमहं सदा । सरस्वती महापुण्या क्षेत्रे चास्मिन्विशेषतः

ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਿਵਾਸ ਕਰਾਂਗਾ, ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਸਰਸਵਤੀ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਇਸ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ।

Verse 150

न तस्य दुर्लर्भं किंचिदिह लोके परत्र च । सरस्वत्युत्तरे तीरे यस्त्यजेदात्मनस्तनुम्

ਜੋ ਸਰਸਵਤੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਵੀ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੁਝ ਅਪ੍ਰਾਪਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 151

प्राचीतटे जाप्यपरो न चेह म्रियते पुनः । आप्लुतो वाजिमेधस्य फलमाप्स्यति पुष्कलं

ਪੂਰਬੀ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਪ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਭਕਤ ਇੱਥੇ ਮੁੜ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਸਮਾਨ ਪ੍ਰਚੁਰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 152

नियमैश्चोपवासैश्च कर्शयन्देहमात्मनः । जलाहारो वायुभक्षः पर्णाहारश्च तापसः

ਨਿਯਮਾਂ ਅਤੇ ਉਪਵਾਸਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਦੇਹ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਤਪਸਵੀ ਕਦੇ ਜਲ-ਆਹਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵਾਯੁ-ਭਕਸ਼, ਅਤੇ ਕਦੇ ਪੱਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਜੀਊਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

तथा स्थंडिलशायी च ये चान्ये नियमाः पृथक् । करोति यो द्विजश्रेष्ठो नियमांस्तान्व्रतानि च

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨੰਗੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੌਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿਯਮ—ਜੋ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹੈ, ਉਹ ਜਦੋਂ ਉਹ ਨਿਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਤ-ਰੂਪ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਕਲਪ ਵੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 154

स याति शुद्धदेहश्च ब्रह्मणः परमं पदं । तस्मिंस्तीर्थे तु यैर्दत्तं तिलमात्रं तु कांचनं

ਉਹ ਸ਼ੁੱਧ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਤਿਲ-ਮਾਤ੍ਰ ਸੋਨੇ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 155

मेरुदानसमं तत्स्यात्पुरा प्राह प्रजापतिः । तस्मिंस्तीर्थे तु ये श्राद्धं करिष्यंति हि मानवाः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੇ ਦਾਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਕਰਨਗੇ…

Verse 156

एकविंशकुलोपेताः स्वर्गं यास्यंति ते नराः । पितॄणां च शुभं तीर्थं पिंडेनैकेन तर्पिताः

ਉਹ ਨਰ ਇਕੀ ਕੁਲਾਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ। ਅਤੇ ਇਕ ਹੀ ਪਿੰਡ-ਦਾਨ ਨਾਲ ਪਿਤ੍ਰ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼ੁਭ ਤੀਰਥ-ਕਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 157

ब्रह्मलोकं गमिष्यंति स्वपुत्रेणेह तारिताः । भूयश्चान्नं न चेच्छंति मोक्षमार्गं व्रजंति ते

ਇੱਥੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦੁਆਰਾ ਤਾਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਨੂੰ ਜਾਣਗੇ। ਫਿਰ ਅੰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਵੱਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ।

Verse 158

प्राचीनत्वं सरस्वत्या यथा भूतं शृणुष्व तत् । सरस्वती पुरा प्रोक्ता देवैः सर्वैः सवासवैः

ਸਰਸਵਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਕਥਾ ਜਿਵੇਂ ਵਾਸਤਵ ਵਿੱਚ ਹੋਈ, ਉਹ ਸੁਣ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਸਰਸਵਤੀ ਬਾਰੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ, ਵਸੁਆਂ ਸਮੇਤ, ਉਚਾਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ।

Verse 159

तटं त्वया प्रयातव्यं प्रतीच्यां लवणोदधेः । वडवाग्निमिमं नीत्वा समुद्रे निक्षिपस्व ह

ਤੈਨੂੰ ਲਵਣ-ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪੱਛਮੀ ਤਟ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਵਡਵਾਗਨੀ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਅਰਪਿਤ ਕਰ ਦੇ।

Verse 160

एवं कृते सुराः सर्वे भवंति भयवर्जिताः । अन्यथा वाडवाग्निस्तु दहते स्वेन तेजसा

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਵਡਵਾਗਨੀ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸਾੜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 161

तस्माद्रक्षस्व विबुधानेतस्मादचिराद्भयात् । मातेव भव सुश्रोणि सुराणामभयप्रदा

ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਤੁਰੰਤ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਡਰ ਤੋਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਹੇ ਸੁੰਦਰ-ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀ, ਮਾਂ ਵਾਂਗ ਬਣ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰ।

Verse 162

एवमुक्ता तु सा देवी विष्णुना प्रभविष्णुना । आह नाहं स्वतंत्रास्मि पिता मे व्रियतां स्वराट्

ਇਉਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਿਸ਼ਣੂ ਵੱਲੋਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਮੈਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ; ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ, ਸਰਵਭੌਮ, ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਈ ਜਾਵੇ।”

Verse 163

तदाज्ञाकारिणी नित्यं कुमारीह धृतव्रता । पित्रादेशाद्विना नाहं पदमेकमपि क्वचित्

ਮੈਂ ਸਦਾ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਮੈਂ ਕੁਆਰੀ, ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ, ਰਹਿੰਦੀ ਹਾਂ। ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਕਿਤੇ ਵੀ ਇਕ ਕਦਮ ਵੀ ਨਹੀਂ ਚੁੱਕਦੀ।

Verse 164

गच्छामि तस्मात्कोप्यन्य उपायश्चिंत्यतामहो । तदाशयं विदित्वाहुस्ते समेत्य पितामहं

ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਹੁਣ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਹਾਏ, ਕੋਈ ਹੋਰ ਉਪਾਯ ਸੋਚਿਆ ਜਾਵੇ। ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਉਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਗਏ।

Verse 165

नान्येन शक्यते नेतुं वडवाग्निः पितामह । अदृष्टदोषाम्मुक्त्वैकां कुमारीं तनयां तव

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਵਡਵਾਗਨੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਤੇਰੀ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਧੀ—ਉਹ ਇਕ ਕੁਮਾਰੀ—ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ (ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਇਹ ਕਾਰਜ ਹੋਵੇ)।

Verse 166

सरस्वतीं समानीय कृत्वांके वरवर्णिनीं । शिरस्याघ्रायसस्नेहमुवाचाथसरस्वतीम्

ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਲਿਆ ਕੇ, ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ। ਫਿਰ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਨੂੰ ਸੁੰਘ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 167

मां च देवि सुराः प्राहुः स त्वं ब्रूहि यशस्विनीम् । नीत्वा विनिक्षिपेदेनं बाडवं लवणांबुनि

‘ਦੇਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ ਹੈ; ਸੋ ਤੂੰ ਹੀ, ਯਸ਼ਸਵਿਨੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਕਹੀਂ—ਇਸ ਬਾਡਵ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਲਵਣ ਜਲ, ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟ ਦੇ।’

Verse 168

पितुर्वाक्यं हि तच्छ्रुत्वा वियुक्ता कुररी यथा । पित्रा तदैव सा कन्या रुरुदे दीनमानसा

ਪਿਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕੁੜੀ ਤੁਰੰਤ ਰੋ ਪਈ—ਜਿਵੇਂ ਜੋੜੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੀ ਕੁਰਰੀ ਪੰਛੀ। ਪਿਤਾ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਉਹ ਦਿਨ ਮਨ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 169

शोभते तन्मुखं तस्याः शोकबाष्पाविलेक्षणं । सितं विकसितं तद्वत्पद्मं तोयकणोक्षितम्

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖੜਾ ਸੋਹਣਾ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਭਾਵੇਂ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨੇ ਲੱਛਣ ਧੁੰਦਲੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਬੂੰਦਾਂ ਨਾਲ ਛਿੜਕਿਆ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਚਿੱਟਾ ਕਮਲ।

Verse 170

तत्तथाविधमालोक्य पितामहपुरस्सराः । विबुधाः शोकभावस्य सर्वे वशमुपागताः

ਉਸ ਨੂੰ ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸ਼ੋਕ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ।

Verse 171

संस्तभ्य हृदयं तस्याः शोकसंतापितं तदा । पितामहस्तामुवाच मा रोदीर्नास्ति ते भयम्

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ੋਕ ਨਾਲ ਸੜਦੇ ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦੇ ਕੇ ਪਿਤਾਮਹ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਰੋ ਨਾ; ਤੈਨੂੰ ਕੋਈ ਭੈ ਨਹੀਂ।”

Verse 172

मान लाभश्च भविता तव देवानुभावतः । नीत्वा क्षारोदमध्ये तु क्षिपस्व ज्वलनं सुते

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਮਾਨ ਅਤੇ ਲਾਭ ਮਿਲੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ, ਪੁੱਤਰੀਏ, ਅੱਗ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਅਤੇ ਖਾਰੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁੱਟ ਦੇ।

Verse 173

एवमुक्ता तु सा बाला बाष्पाकुलितलोचना । प्रणम्य पद्मजन्मानं गच्छाम्युक्तवती तु सा

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ ਉਹ ਬਾਲਾ, ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਕਮਲ-ਜਨਮਾਂ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਬੋਲੀ: “ਮੈਂ ਜਾਂਦੀ ਹਾਂ।”

Verse 174

मा भैरुक्ता पुनस्तैस्तु पित्रा चापि तथैव सा । त्यक्त्वा भयं हृष्टमनाः प्रयातुं समवस्थिता

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਡਰ ਨਾ,” ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਵੀ ਓਹੀ ਆਖਿਆ। ਡਰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਨਾਲ, ਉਹ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਲਈ ਤਿਆਰ ਖੜੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 175

तस्याः प्रयाणसमये शंखदुंदुभिनिस्वनैः । मंगलानां च निर्घोषैर्जगदापूरितं शुभैः

ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਵੇਲੇ ਸ਼ੰਖਾਂ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੀ ਧੁਨੀ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮੰਗਲ-ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਨਾਅਰਿਆਂ ਨਾਲ, ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਸ਼ੁਭ ਨਾਦਾਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 176

सितांबरधराधन्या सितचंदनमंडिता । शरदंबुजसच्छाय तारहारविभूषिता

ਧੰਨ ਹੈ ਉਹ—ਸਫੈਦ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਣ ਕੀਤੇ, ਸਫੈਦ ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ; ਸ਼ਰਦ ਰੁੱਤ ਦੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਨਾਲ, ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 177

संपूर्णचंद्रवदना पद्मपत्रायतेक्षणा । शुभां कीर्तिं सुरेशस्य पूरयंती दिशो दश

ਪੂਰਨ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਮੁਖ, ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ; ਉਹ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਕੀਰਤੀ ਨੂੰ ਫੈਲਾਉਂਦੀ, ਦਸੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 178

स्वतेजसा तद्धृदयान्निःसृता भासयज्जगत् । अनुव्रजन्ती तां गंगा तयोक्ता वरवर्णिनी

ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਉਹ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਤੋਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ ਅਤੇ ਜਗਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕਰ ਗਈ। ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਗੰਗਾ ਨਦੀ ਵੀ ਚਲੀ; ਅਤੇ ਉਹ ਸੁੰਦਰ, ਉੱਤਮ ਨਾਰੀ ਉਸ ਵੱਲੋਂ ਸੰਬੋਧਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ।

Verse 179

द्रक्ष्यामि त्वां पुनरहं प्रयासि कुत्र मे सखि । एवमुक्ता तु सा गंगा प्रोवाच मधुरां गिरम्

“ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਫਿਰ ਮਿਲਾਂਗਾ। ਹੇ ਸਖੀ, ਤੂੰ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈਂ?” ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵੀ ਗੰਗਾ ਨੇ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨ ਉਚਾਰੇ।

Verse 180

यदैवायास्यसि प्राचीं दिशं मां पश्यसे शुभे । विबुधैस्त्वं परिवृता दर्शनं तव संश्रये

ਜਦੋਂ ਵੀ ਤੂੰ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਜਾਵੇਂਗੀ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੇਂਗੀ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗੀ; ਤੇਰੇ ਉਸ ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੈਂ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦੀ ਹਾਂ।

Verse 181

उदङ्मुखी तदा भूत्वा त्यज शोकं शुचिस्मिते । अहं चोदङ्मुखी पुण्या त्वं तु प्राची सरस्वति

ਤਦ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਆਪਣਾ ਸ਼ੋਕ ਤਿਆਗ ਦੇ, ਹੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮੁਸਕਾਨ ਵਾਲੀ। ਮੈਂ ਵੀ ਇਸ ਪੁੰਨ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਉੱਤਰਮੁਖੀ ਹੋਵਾਂਗੀ; ਪਰ ਤੂੰ, ਸਰਸਵਤੀ, ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ।

Verse 182

तत्र क्रतुशतं पुण्यं स्नानदानेन सुव्रते । श्राद्धदाने तथा नित्यं पितॄणां दत्तमक्षयम्

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਸੁਵ੍ਰਤੇ, ਸਨਾਨ ਅਤੇ ਦਾਨ ਨਾਲ ਸੌ ਯਜਨਾਂ ਜਿਤਨਾ ਪੁੰਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਲਈ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦਾਨ ਨਿੱਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅਖੰਡ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 183

ये करिष्यंति मनुजा विमुक्तास्त्ते ऋणैस्त्रिभिः । मोक्षमार्गं गमिष्यंति विचारो नात्र विद्यते

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਕਰਣਗੇ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਰਿਣਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਉਹ ਮੋਖਸ਼ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਅੱਗੇ ਵਧਣਗੇ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 184

तामुवाच ततो गंगा पुनर्दर्शनमस्तु ते । गच्छ स्वमालयं भद्रे स्मर्तव्याहं त्वयानघे

ਤਦੋਂ ਗੰਗਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਤੇਰਾ ਮੇਰਾ ਪੁਨਰ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਵੇ। ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾ; ਹੇ ਅਨਘੇ, ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰੀਂ।”

Verse 185

यमुनापि तथैवं सा गायत्री च मनोरमा । सावित्र्या सहिताः सर्वाः सखीं संप्रैषयंस्तथा

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਯਮੁਨਾ ਵੀ, ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ ਗਾਇਤ੍ਰੀ—ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਸਮੇਤ—ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸਖੀ ਨੂੰ ਤਦੋਂ ਦੂਤ ਵਜੋਂ ਭੇਜਿਆ।

Verse 186

ततो विसृज्य तान्देवान्नदी भूत्वा सरस्वती । उत्तंकस्याश्रमपद उद्भूता सा मनस्विनी

ਫਿਰ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਮਨ ਵਾਲੀ ਉਹ ਉੱਤੰਕ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 187

अधस्तात्प्लक्षवृक्षस्य अवरोप्य च तां तनुम् । अवतीर्णा महाभागा देवानां पश्यतां तदा

ਤਦੋਂ ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਦੇ ਹੇਠਾਂ ਉਸ ਦੇਹ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਉਤਾਰ ਕੇ, ਮਹਾਭਾਗਾ ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਅਵਤਰੀ।

Verse 188

विष्णुरूपस्तरुः सोत्र सर्वदेवैस्तु वंदितः । संसेव्यश्च द्विजैर्नित्यं फलहेतोर्महोदयः

ਇੱਥੇ ਇਹ ਵ੍ਰਿਖ਼ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਵਰਗਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਹੈ। ਦਵਿਜਾਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਇਸ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਮਹਾਨ ਮੰਗਲ-ਫਲ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 189

अनेकशाखाविततश्चतुर्मुख इवापरः । तत्कोटरकुटीकोटि प्रविष्टानां द्विजन्मनाम्

ਅਨੇਕ ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਹੋਰ ਇਕ ਚਤੁਰਮੁਖ ਬ੍ਰਹਮਾ ਵਰਗਾ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਕੋਟਰਾਂ ਤੇ ਕੁਟੀਆ-ਸਮਾਨ ਖੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਣਗਿਣਤ ਦਵਿਜ—ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ—ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 190

श्रूयंते विविधा वाचः सुराणां रक्तचेतसाम् । वनस्पतिरपुष्पोपि पुष्पितश्चोपलक्ष्यते

ਰਕਤ-ਚੇਤ ਮਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਨਾਨਾ ਬਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਤੇ ਜੋ ਵਨਸਪਤੀ ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ ਬਿਨਾ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਵੀ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਦਿਸਦੀ ਹੈ।

Verse 191

जातीचंपकवत्पुष्पैः शाखालग्नैः शुकैः शुभैः । केतकीभिः सुरभिभिरशोभत सरिद्वरा

ਉੱਤਮ ਨਦੀ ਸ਼ੋਭਦੀ ਸੀ—ਸ਼ਾਖਾਂ ਨਾਲ ਲੱਗੇ ਸ਼ੁਭ ਤੋਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਜਾਤੀ ਤੇ ਚੰਪਕ ਵਰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ, ਤੇ ਸੁਗੰਧਿਤ ਕੇਤਕੀ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ।

Verse 192

कोकिलाभिस्स मालेव फेनकैः पुष्पितेव सा । हरेणेव यथा गंगा प्लक्षेणैव हि सा तथा

ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਵਰਗੀ ਸਜਾਵਟ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਫੇਨ ਵਰਗੇ ਧਵਲ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਖਿੜੀ ਹੋਈ ਉਹ ਐਸੀ ਲੱਗਦੀ ਸੀ; ਜਿਵੇਂ ਗੰਗਾ ਸਦਾ ਹਰਿ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਲਕਸ਼ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 194

एवमुक्तेन सा तेन प्रत्युक्ता विष्णुना तदा । न ते दाहभयं त्याज्यस्त्वयायं वह्निराट्स्वयम्

ਉਸ ਦੇ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਤਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਤੂੰ ਸੜਨ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਨਾ ਛੱਡੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਅੱਗ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਇਹ ਵਹਿਨਿਰਾਟ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਆਪ ਹੀ ਇੱਥੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ।”

Verse 195

पश्चिमं सागरं नेतुं वाडवज्वलनं शुभे । एवं क्रमेण गच्छंत्या तदापं प्राप्स्यते शुभे

ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ! ਵਾਡਵ-ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਅੱਗੇ ਵਧਦਿਆਂ, ਹੇ ਸ਼ੁਭੇ, ਤੂੰ ਉਸ ਜਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇਂਗੀ।

Verse 196

ततस्तं शातकुंभस्थं कृत्वासौ वडवानलं । समर्पयत गोविंदः सरस्वत्या महोदरे

ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਗੋਵਿੰਦ ਨੇ ਉਸ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਵਾਡਵਾਨਲ ਬਣਾਕੇ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ ਨਦੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਦਰ—ਅਥਾਹ ਗਹਿਰਾਈ—ਵਿੱਚ ਸਮਰਪਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 197

सा तं गृहीत्वा सुश्रोणी प्रतीच्यभिमुखी ययौ । अंतर्द्धानेन संप्राप्ता पुष्करं सा महानदी

ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ, ਸੁੰਦਰ ਕਟਿਭਾਗ ਵਾਲੀ ਦੇਵੀ ਪੱਛਮ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰਕੇ ਚੱਲ ਪਈ। ਅੰਤರ್ಧਾਨ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਪੁਸ਼ਕਰ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਗਈ।

Verse 198

मर्यादापर्वते तस्मिन्संभूता विमला सरित् । पुष्करारण्यं विपुलं सुरसिद्धनिषेवितम्

ਉਸ ਮਰਿਆਦਾ-ਪਰਵਤ ਤੋਂ ਵਿਮਲਾ ਨਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸਰਿਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਉੱਥੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਰਣ੍ਯ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਸਿੱਧ ਮਹਾਤਮਾ ਸੇਵਦੇ ਸਨ।

Verse 199

पितामहेन यत्रासीद्यज्ञसत्रं निषेवितम् । सिध्यर्थं मुनिमुख्यानामागतासौ महानदी

ਉੱਥੇ, ਜਿੱਥੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਸਤਰ ਦਾ ਆਯੋਜਨ ਕਰਕੇ ਸੇਵਨ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਥੇ ਉਹ ਮਹਾਨਦੀ ਆ ਪਹੁੰਚੀ—ਤਾਂ ਜੋ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 200

येषु तत्र कृतो होमः कुंडेष्वासीद्विरिंचिना । तानि सर्वाणि संप्लाव्य तोयेनाप्युद्गता हि सा

ਉਥੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਅਗਨੀ-ਕੁੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੇ ਹੋਮ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁੰਡ ਉਸ ਨੇ ਜਲ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਕੇ ਡੁਬੋ ਦਿੱਤੇ; ਉਹੀ ਉੱਥੇ ਉੱਭਰ ਆਈ।

Verse 201

तत्र क्षेत्रे महापुण्या पुष्करे सा तथोत्थिता । तेन तत्पूरणं प्रोक्तं वायुना जगदायुषा

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ—ਪੁਸ਼ਕਰ ਵਿੱਚ—ਉਹ ਮਹਾ-ਪੁਣ੍ਯਵਤੀ ਉੱਭਰੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਵਾਯੂ ਨੇ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੀ ਆਯੁ ਹੈ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ।