Adhyaya 15

Verse 1

भीष्म उवाच । किं कृतं ब्रह्मणा ब्रह्मन्प्रेष्य वाराणसीपुरीम् । जनार्दनेन किं कर्म शंकरेण च यन्मुने

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਸ ਕਾਰਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵਾਰਾਣਸੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਭੇਜਿਆ? ਅਤੇ ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜਨਾਰਦਨ (ਵਿਸ਼ਣੁ) ਨੇ ਕਿਹੜਾ ਕਰਮ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਸ਼ੰਕਰ (ਸ਼ਿਵ) ਨੇ ਕਿਹੜਾ?

Verse 2

कथं यज्ञः कृतस्तेन कस्मिंस्तीर्थे वदस्व मे । के सदस्या ऋत्विजश्च सर्वांस्तान्प्रब्रवीहि मे

ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ: ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਕਿਹੜੇ ਤੀਰਥ ਵਿੱਚ? ਕੌਣ ਸਦੱਸ ਸਨ ਅਤੇ ਕੌਣ ਰਿਤ੍ਵਿਜ ਪੁਰੋਹਿਤ? ਉਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਕਹੋ।

Verse 3

के देवास्तर्पितास्तेन एतन्मे कौतुकं महत् । पुलस्त्य उवाच । श्रीनिधानं पुरं मेरोः शिखरे रत्नचित्रितम्

ਉਸ ਕਰਮ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੋਏ? ਇਹ ਮੇਰੀ ਵੱਡੀ ਜਿਗਿਆਸਾ ਹੈ। ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੇਰੂ ਪਰਬਤ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ‘ਸ਼੍ਰੀਨਿਧਾਨ’ ਨਾਮ ਦੀ ਨਗਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 4

अनेकाश्चर्यनिलयंबहुपादपसंकुलम् । विचित्रधातुभिश्चित्रं स्वच्छस्फटिकनिर्मलम्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਅਚੰਭਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਸੀ, ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ। ਅਨੇਕ ਧਾਤੂਆਂ ਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗਾ, ਉਹ ਪਾਰਦਰਸ਼ੀ ਸਫਟਿਕ ਵਾਂਗ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੀ।

Verse 5

लतावितानशोभाढ्यं शिखिशब्दविनादितम् । मृगेन्द्ररववित्रस्त गजयूथसमाकुलम्

ਉਹ ਲਤਾਵਾਂ ਦੇ ਛੱਜਿਆਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਅਤੇ ਮੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਸੀ। ਸਿੰਘਾਂ ਦੀ ਗੱਜ ਨਾਲ ਡਰੇ ਹੋਏ ਹਾਥੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਉਥੇ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 6

निर्झरांबुप्रपातोत्थ शीकरासारशीतलम् । वाताहततरुव्रात प्रसन्नापानचित्रितम्

ਪਹਾੜੀ ਝਰਨੇ ਦੇ ਪ੍ਰਪਾਤ ਤੋਂ ਉਠਦੀ ਸੁੱਖਮ ਛਿਟਾ ਦੀ ਠੰਢਕ ਨਾਲ ਸ਼ੀਤਲ, ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਜਲ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਥਾਨ ਅਤਿ ਚਿਤ੍ਰਮਯ ਦਿਸਦਾ ਸੀ।

Verse 7

मृगनाभिवरामोद वासिताशेषकाननम् । लतागृहरतिश्रान्त सुप्तविद्याधराध्वगम्

ਉਸ ਦੀ ਸਮੂਹ ਵਨਭੂਮੀ ਮ੍ਰਿਗਨਾਭੀ (ਕਸਤੂਰੀ) ਦੀ ਉੱਤਮ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕੁੰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤੀ-ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਕੇ ਥੱਕੇ ਵਿਦਿਆਧਰ ਯਾਤਰੀ ਸੁੱਤੇ ਪਏ ਸਨ।

Verse 8

प्रगीतकिन्नरव्रात मधुरध्वनिनादितम् । तस्मिन्ननेकविन्यास शोभिताशेषभूमिकम्

ਕਿੰਨਰਾਂ ਦੇ ਗਾਇਕ-ਦਲਾਂ ਦੇ ਮਧੁਰ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਹਰ ਮੰਚ ਅਨੇਕ ਸੁੰਦਰ ਵਿਨਿਆਸਾਂ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰਿਕ ਰਚਨਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 9

वैराजं नाम भवनं ब्रह्मणः परमेष्ठिनः । तत्र दिव्यांगनोद्गीत मधुरध्वनि नादिता

ਬ੍ਰਹਮਾ ਪਰਮੇਸ਼ਠੀ ਦਾ ‘ਵੈਰਾਜ’ ਨਾਮਕ ਭਵਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਦੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ ਉਠਦੀ ਮਧੁਰ, ਰਸਭਰੀ ਧੁਨੀ ਸਦਾ ਗੂੰਜਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 10

पारिजाततरूत्पन्न मंजरीदाममालिनी । रत्नरश्मिसमूहोत्थ बहुवर्णविचित्रिता

ਪਾਰਿਜਾਤ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਤੋਂ ਉਪਜੀਆਂ ਫੁੱਲ-ਮੰਜਰੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਪੁਸ਼ਪ-ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਵਾਂਗ ਪਰੋਈ ਹੋਈ; ਰਤਨਾਂ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰੰਗਾਂ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਵਿਲੱਖਣ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ।

Verse 11

विन्यस्तस्तंभकोटिस्तु निर्मलादर्शशोभिता । अप्सरोनृत्यविन्यास विलासोल्लासलासिता

ਉਹ ਸੁਚੱਜੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਜੀਆਂ ਸਤੰਭ-ਪੰਕਤੀਆਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲ, ਦਰਪਣ-ਸਮ ਚਮਕਦਾਰ ਤਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ-ਵਿਨਿਆਸ ਦੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਉਹ ਖੇਡਲੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਦਿਪਦੀ ਸੀ।

Verse 12

बह्वातोद्यसमुत्पन्नसमूहस्वननादिता । लयतालयुतानेक गीतवादित्र शोभिता

ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਵਾਜਿਆਂ ਤੋਂ ਉਠੇ ਮਿਲੇ-ਜੁਲੇ ਸੁਰਾਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਛਾਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਲਯ ਅਤੇ ਤਾਲ ਨਾਲ ਸੰਗਤ ਕੀਤੀਆਂ ਬਹੁਤੀਆਂ ਗੀਤ-ਧੁਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਦਯ-ਵਾਜਿਆਂ ਦੀ ਰਸਮਈ ਪ੍ਰਸਤੁਤੀ ਨਾਲ ਉਹ ਸਭਾ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 13

सभा कांतिमती नाम देवानां शर्मदायिका । ऋषिसंघसमायुक्ता मुनिवृंदनिषेविता

ਉੱਥੇ ‘ਕਾਂਤਿਮਤੀ’ ਨਾਮ ਦੀ ਸਭਾ-ਮੰਡਪ ਸੀ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਸੁਖ-ਕੁਸ਼ਲਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਸੀ। ਉਹ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਵਰਗਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਤ ਸੇਵਿਤ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 14

द्विजातिसामशब्देन नादिताऽऽनंददायिनी । तस्यां निविष्टो देवेशस्संध्यासक्तः पितामहः

ਦੁਇਜਾਂ ਦੇ ਸਾਮ-ਗਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਨਾਲ ਉਹ ਆਨੰਦ-ਦਾਇਨੀ ਸਭਾ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਹੋਏ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸੰਧਿਆ-ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ।

Verse 15

ध्यायति स्म परं देवं येनेदं निर्मितं जगत् । ध्यायतो बुद्धिरुत्पन्ना कथं यज्ञं करोम्यहम्

ਉਹ ਉਸ ਪਰਮ ਦੇਵ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ, ਜਿਸ ਨੇ ਇਹ ਜਗਤ ਰਚਿਆ ਹੈ। ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਉਪਜਿਆ—“ਮੈਂ ਯਜ੍ਞ ਕਿਵੇਂ ਕਰਾਂ?”

Verse 16

कस्मिन्स्थाने मया यज्ञः कार्यः कुत्र धरातले । काशीप्रयागस्तुंगा च नैमिषं शृंखलं तथा

ਮੈਂ ਯਜ੍ਞ ਕਿਹੜੇ ਸਥਾਨ ਤੇ ਕਰਾਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਕਿਹੜੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ? ਕੀ ਕਾਸ਼ੀ, ਪ੍ਰਯਾਗ, ਤੁੰਗਾ, ਨੈਮਿਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼੍ਰਿੰਖਲਾ ਵਿੱਚ?

Verse 17

कांची भद्रा देविका च कुरुक्षेत्रं सरस्वती । प्रभासादीनि तीर्थानि पृथिव्यामिह मध्यतः

ਕਾਂਚੀ, ਭਦ੍ਰਾ ਅਤੇ ਦੇਵਿਕਾ; ਕੁਰੁਕਸ਼ੇਤਰ ਅਤੇ ਸਰਸਵਤੀ; ਪ੍ਰਭਾਸ ਆਦਿ ਤੀਰਥ—ਇਹ ਸਭ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹਨ।

Verse 18

क्षेत्राणि पुण्यतीर्थानि संति यानीह सर्वशः । मदादेशाच्च रुद्रेण कृतान्यन्यानि भूतले

ਇੱਥੇ ਹਰ ਥਾਂ ਜੋ ਪੁੰਨ ਖੇਤਰ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਹਨ; ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੋਰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰੁਦ੍ਰ ਨੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੇ।

Verse 19

यथाहं सर्वदेवेषु आदिदेवो व्यवस्थितः । तथा चैकं परं तीर्थमादिभूतं करोम्यहम्

ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਦਿ-ਦੇਵ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਹਾਂ, ਤਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਰਚਦਾ ਹਾਂ—ਸਵਭਾਵ ਤੋਂ ਹੀ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ।

Verse 20

अहं यत्र समुत्पन्नः पद्मं तद्विष्णुनाभिजम् । पुष्करं प्रोच्यते तीर्थमृषिभिर्वेदपाठकैः

ਜਿੱਥੇ ਮੈਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ—ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਉਹ ਕਮਲ—ਉਸ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਵੇਦ ਪਾਠ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 21

एवं चिंतयतस्तस्य ब्रह्मणस्तु प्रजापतेः । मतिरेषा समुत्पन्ना व्रजाम्येष धरातले

ਇਉਂ ਚਿੰਤਨ ਕਰਦਿਆਂ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਯ ਉਪਜਿਆ—“ਹੁਣ ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਜਾਵਾਂਗਾ।”

Verse 22

प्राक्स्थानं स समासाद्य प्रविष्टस्तद्वनोत्तमम् । नानाद्रुमलताकीर्णं नानापुष्पोपशोभितम्

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਹ ਉਸ ਉੱਤਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੇ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 23

नानापक्षिरवाकीर्णं नानामृगगणाकुलम् । द्रुमपुष्पभरामोदैर्वासयद्यत्सुरासुरान्

ਉਹ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਕੂਕਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਮ੍ਰਿਗ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ; ਦਰੱਖਤਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮਹਕਾ ਦਿੰਦੀ ਸੀ।

Verse 24

बुद्धिपूर्वमिव न्यस्तैः पुष्पैर्भूषितभूतलम् । नानागंधरसैः पक्वापक्वैश्च षडृतूद्भवैः

ਧਰਾਤਲ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਸਜਿਆ ਦਿੱਸਦਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਰੱਖੇ ਗਏ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਛੇ ਰੁੱਤਾਂ ਦੀ ਉਪਜ—ਕਿਤੇ ਪੱਕੀ, ਕਿਤੇ ਕੱਚੀ—ਨਾਨਾ ਸੁਗੰਧਾਂ ਤੇ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 25

फलैः सुवर्णरूपाढ्यैर्घ्राणदृष्टिमनोहरैः । जीर्णं पत्रं तृणं यत्र शुष्ककाष्ठफलानि च

ਉੱਥੇ ਫਲ ਸੁਵਰਨ ਵਰਗੀ ਛਟਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸਨ, ਸੁਗੰਧ ਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹਣ ਵਾਲੇ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ, ਤ੍ਰਿਣ, ਸੁੱਕੀ ਲੱਕੜ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਫਲ ਵੀ ਸਨ।

Verse 26

बहिः क्षिपति जातानि मारुतोनुग्रहादिव । नानापुष्पसमूहानां गंधमादाय मारुतः

ਮਾਨੋ ਮਾਰੁਤ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਉਪਜਿਆ ਹੈ ਉਹ ਬਾਹਰ ਸੁੱਟ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਾਰੁਤ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਹਿੰਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

शीतलो वाति खं भूमिं दिशो यत्राभिवासयन् । हरितस्निग्ध निश्छिद्रैरकीटकवनोत्कटैः

ਉੱਥੇ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਆਕਾਸ਼ ਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿਚ ਵਹਿੰਦੀ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵਸਾਂਦੀ ਹੈ; ਅਤੇ ਥਾਂ ਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੈ—ਹਰਾ, ਰਸਭਰਾ, ਅਟੁੱਟ ਤੇ ਕੀੜਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ।

Verse 28

वृक्षैरनेकसंज्ञैर्यद्भूषितं शिखरान्वितैः । अरोगैर्दर्शनीयैश्च सुवृत्तैः कैश्चिदुज्ज्वलैः

ਉਹ ਅਨੇਕ ਨਾਮਾਂ ਵਾਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਸੀ, ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਨਾਲ ਮੰਡਿਤ; ਨਿਰੋਗ, ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਨੋਹਰ, ਸੁਗਠਿਤ, ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਤੇਜਸਵੀ ਚਮਕ ਵਾਲਾ।

Verse 29

कुटुंबमिव विप्राणामृत्विग्भिर्भाति सर्वतः । शोभंते धातुसंकाशैरंकुरैः प्रावृता द्रुमाः

ਹਰ ਪਾਸੇ ਉਹ ਐਸਾ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦਾ ਕੁਟੁੰਬ ਆਪਣੇ ਰਿਤਵਿਕ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨਾਲ ਇਕੱਠਾ ਹੋਵੇ; ਅਤੇ ਖਣਿਜਾਂ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਅੰਕੁਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਦਰਖ਼ਤ ਸੋਭਦੇ ਹਨ।

Verse 30

कुलीनैरिव निश्छिद्रैः स्वगुणैः प्रावृता नराः । पवनाविद्धशिखरैः स्पृशंतीव परस्परम्

ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਇਉਂ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕੁਲੀਂਨਤਾ ਦਾ ਬਿਨਾ ਸੀਵਾਂ ਵਾਲਾ ਵਸਤ੍ਰ; ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਛੂਹਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਵਨ ਨਾਲ ਝੁਲਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹੋਣ।

Verse 31

आजिघ्रंती वचाऽन्योन्यं पुष्पशाखावतंसकाः । नागवृक्षाः क्वचित्पुष्पैर्द्रुमवानीरकेसरैः

ਉਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਸੁਗੰਧਿਤ ਵਚਾ (ਬਚ) ਨੂੰ ਸੂੰਘਦੇ ਸਨ; ਫੁੱਲਦਾਰ ਟਾਹਣੀਆਂ ਦੇ ਹਾਰ ਤੇ ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ। ਕਿਤੇ ਨਾਗ-ਵ੍ਰਿਕਸ਼ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਕੇਸਰ-ਸਮਾਨ ਪਰਾਗੀ ਰੇਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 32

नयनैरिव शोभंते चंचलैः कृष्णतारकैः । पुष्पसंपन्नशिखराः कर्णिकारद्रुमाः क्वचित्

ਕਿਤੇ ਕਰਣਿਕਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸਨ, ਐਸੇ ਚਮਕਦੇ ਜਿਵੇਂ ਅੱਖਾਂ ਹੋਣ—ਚੰਚਲ ਕਾਲੀਆਂ ਪੁਪਿਲਾਂ ਨਾਲ ਉਜਲੇ।

Verse 33

युग्मयुग्माद्विधा चेह शोभन्त इव दंपती । सुपुष्पप्रभवाटोपैस्सिंदुवार द्रुपंक्तयः

ਇੱਥੇ ਸਿੰਦੁਵਾਰ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਕਰ ਕੇ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਦੰਪਤੀਆਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀਆਂ ਸਨ—ਸੁੰਦਰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਘਣੇ ਠਾਠ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 34

मूर्तिमत्य इवाभांति पूजिता वनदेवताः । क्वचित्क्वचित्कुंदलताः सपुष्पाभरणोज्वलाः

ਪੂਜਾ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਵਨ-ਦੇਵੀਆਂ ਮਾਨੋ ਸਾਕਾਰ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਸਦੀਆਂ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਕੁੰਦ ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀਆਂ, ਕਾਨਾਂ ਦੇ ਕੁੰਡਲਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੀਆਂ ਸਨ।

Verse 35

दिक्षु वृक्षेषु शोभंते बालचंद्रा इवोच्छ्रिताः । सर्जार्जुनाः क्वचिद्भान्ति वनोद्देशेषु पुष्पिताः

ਚੌਹੀਂ ਦਿਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਦਰੱਖ਼ਤ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਨੌਜਵਾਨ ਚੰਦ੍ਰਮਾਵਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸਨ; ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਖੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਰਜ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਦਿਪਦੇ ਸਨ।

Verse 36

धौतकौशेयवासोभिः प्रावृताः पुरुषा इव । अतिमुक्तकवल्लीभिः पुष्पिताभिस्तथा द्रुमाः

ਧੋਏ ਹੋਏ ਰੇਸ਼ਮੀ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਰੁੱਖ ਦਿਸਦੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਅਤਿਮੁਕਤਕ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਦ੍ਰੁਮ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 37

उपगूढा विराजंते स्वनारीभिरिव प्रियाः । अपरस्परसंसक्तैः सालाशोकाश्च पल्लवैः

ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਗੂੜ੍ਹੇ ਲਪੇਟੇ ਹੋਏ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਰੀਆਂ ਦੇ ਆਲਿੰਗਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਿਯ ਪਤੀ; ਅਤੇ ਸਾਲ ਤੇ ਅਸ਼ੋਕ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕੋਪਲਾਂ-ਪੱਤੀਆਂ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੁੱਥੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ।

Verse 38

हस्तैर्हस्तान्स्पृशंतीव सुहृदश्चिरसंगताः । फलपुष्पभरानम्राः पनसाः सरलार्जुनाः

ਜਿਵੇਂ ਹੱਥ ਨਾਲ ਹੱਥ ਛੁਹਾਂਦੇ ਹੋਣ, ਚਿਰਾਂ ਦੇ ਸੰਗੀ ਮਿੱਤਰ ਰੁੱਖ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਸਨ—ਪਨਸ, ਸਰਲ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ—ਫਲਾਂ ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਨਿਵੇ ਹੋਏ।

Verse 39

अन्योन्यमर्चयंतीव पुष्पैश्चैव फलैस्तथा । मारुतावेगसंश्लिष्टैः पादपास्सालबाहुभिः

ਜਿਵੇਂ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਸਾਲ-ਸਮ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਹਵਾ ਦੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 40

अभ्याशमागतं लोकं प्रतिभावैरिवोत्थिताः । पुष्पाणामवरोधेन सुशोभार्थं निवेशिताः

ਨੇੜੇ ਆਉਂਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਇਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਹੋੜ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਜਿਵੇਂ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ; ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਦੀ ਰੋਕ ਬਣਾਕੇ, ਮਹਾਨ ਸ਼ੋਭਾ ਲਈ ਥਾਂ-ਥਾਂ ਟਿਕਾਏ ਗਏ।

Verse 41

वसंतमहमासाद्य पुरुषान्स्पर्द्धयंति हि । पुष्पशोभाभरनतैः शिखरैर्वायुकंपितैः

ਜਦ ਬਸੰਤ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਹੋੜ ਕਰਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ—ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੇ ਹੋਏ ਟਾਹਣਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ, ਅਤੇ ਹਵਾ ਨਾਲ ਕੰਬਦੇ।

Verse 42

नृत्यंतीव नराः प्रीताः स्रगलंकृतशेखराः । शृंगाग्रपवनक्षिप्ताः पुष्पावलियुता द्रुमाः

ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ ਨੱਚ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਅਤੇ ਪਹਾੜੀ ਚੋਟੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵਹਿੰਦੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਝੂਮਦੇ।

Verse 43

सवल्लीकाः प्रनृत्यंति मानवा इव सप्रियाः । स्वपुष्पनतवल्लीभिः पादपाः क्वचिदावृताः

ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਦਰੱਖਤ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਿਯਾ ਸਮੇਤ ਨੱਚਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਕਿਤੇ ਪੈੜੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਨਾਲ ਝੁਕੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ।

Verse 44

भांति तारागणैश्चित्रैः शरदीव नभस्तलम् । द्रुमाणामथवाग्रेषु पुष्पिता मालती लताः

ਆਕਾਸ਼ ਮਾਨੋ ਸ਼ਰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਚਮਕਦੇ ਅਨੇਕ ਤਾਰਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੁੰਦਰ ਦਿਸਦਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਅਗਲੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਮਾਲਤੀ (ਚੰਬੇਲੀ) ਦੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜੀਆਂ ਸਨ।

Verse 45

शेखराइव शोभंते रचिता बुद्धिपूर्वकम् । हरिताः कांचनच्छायाः फलिताः पुष्पिता द्रुमाः

ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਰਚੇ ਹੋਏ ਗਹਿਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਉਹ ਚਮਕਦੇ ਹਨ; ਦਰੱਖਤ ਹਰੇ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਜਿਹੀ ਛਾਂ ਨਾਲ—ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ।

Verse 46

सौहृदं दर्शयंतीव नराः साधुसमागमे । पुष्पकिंजल्ककपिला गताः सर्वदिशासु च

ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿਚ ਜਿਵੇਂ ਸੌਹਰਦ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹੋਣ, ਲੋਕ—ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਰਾਗ ਵਰਗੇ ਪੀਤਲੇ—ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਨਿਕਲ ਪਏ।

Verse 47

कदंबपुष्पस्य जयं घोषयंतीव षट्पदाः । क्वचित्पुष्पासवक्षीबाः संपतंति ततस्ततः

ਕਦੰਬ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਜੈ ਜੈਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਣ ਜਿਵੇਂ, ਭੌਰੇ ਗੂੰਜਦੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਕਿਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਧੁਰਸ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

Verse 48

पुंस्कोकिलगणावृक्ष गहनेष्विव सप्रियाः । शिरीषपुष्पसंकाशाः शुका मिथुनशः क्वचित्

ਅਤੇ ਕਿਤੇ, ਜੋੜਿਆਂ ਵਿਚ ਤੋਤੇ—ਸੰਗਣੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸੁਹਣੇ—ਘਣੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਦਿਸ ਪਏ; ਨਰ ਕੋਇਲਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਵਰਗੇ, ਅਤੇ ਸ਼ਿਰੀਸ਼ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ।

Verse 49

कीर्तयंति गिरश्चित्राः पूजिता ब्राह्मणा यथा । सहचारिसुसंयुक्ता मयूराश्चित्रबर्हिणः

ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੀਆਂ ਕਲਗੀਆਂ ਵਾਲੇ ਮੋਰ, ਸੰਗਣੀਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਦਭੁਤ ਬੋਲ ਉਚਾਰਦੇ ਸਨ—ਜਿਵੇਂ ਪੂਜੇ ਹੋਏ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਵਿੱਤਰ ਵਾਣੀ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 50

वनांतेष्वपि नृत्यंति शोभंत इव नर्त्तकाः । कूजंतःपक्षिसंघाता नानारुतविराविणः

ਜੰਗਲ ਦੇ ਕਿਨਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਨੱਚਦੇ ਦਿਸਦੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਨਰਤਕ ਹੋਣ; ਚਹਿਕਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ, ਨਾਨਾ ਰਾਗਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਗੂੰਜਾ ਦਿੰਦੇ।

Verse 51

कुर्वंति रमणीयं वै रमणीयतरं वनम् । नानामृगगणाकीर्णं नित्यं प्रमुदितांडजम्

ਉਹ ਉਸ ਵਨ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਨੋਹਰ—ਹਾਂ, ਹੋਰ ਵੀ ਮਨੋਹਰ—ਬਣਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਮਧੁਰ ਧੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ।

Verse 52

तद्वनं नंदनसमं मनोदृष्टिविवर्द्धनम् । पद्मयोनिस्तु भगवांस्तथा रूपं वनोत्तमम्

ਉਹ ਵਨ ਨੰਦਨ-ਵਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ, ਮਨ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੋਹਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ। ਅਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਧੰਨ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਅਤਿ-ਉੱਤਮ ਵਨ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਸ਼ੋਭਾ ਵਿੱਚ ਨਿਹਾਰਿਆ।

Verse 53

ददर्शादर्शवद्दृष्ट्या सौम्ययापा पयन्निव । ता वृक्षपंक्तयः सर्वा दृष्ट्वा देवं तथागतम्

ਨਿਰਮਲ ਦਰਪਣ ਵਰਗੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਸੁਮਧੁਰ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਅਤੇ ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਕਤਾਰਾਂ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਏ ਹੋਏ ਦੇਵ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਅਚੰਭੇ ਨਾਲ ਨਿਹਾਰਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ।

Verse 54

निवेद्य ब्रह्मणे भक्त्या मुमुचुः पुष्पसंपदः । पुष्पप्रतिग्रहं कृत्वा पादपानां पितामहः

ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਅਰਪਣ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁਸ਼ਪ-ਧਨ ਨੂੰ ਵਰਸਾ ਦਿੱਤਾ। ਅਤੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਭੇਟ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਪਾਦਪਾਂ ਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 55

वरं वृणीध्वं भद्रं वः पादपानित्युवाच सः । एवमुक्ता भगवता तरवो निरवग्रहाः

ਉਸ ਨੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਵਰ ਮੰਗੋ—ਤੁਹਾਡਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।” ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਇਸ ਬਚਨ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤਰੂ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਹਿਚਕ ਦੇ (ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ)।

Verse 56

ऊचुः प्रांजलयः सर्वे नमस्कृत्वा विरिंचनम् । वरं ददासि चेद्देव प्रपन्नजनवत्सल

ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਰਿੰਚਿ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਬੋਲੇ: “ਹੇ ਦੇਵ! ਹੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ-ਜਨ ਦੇ ਵਤਸਲ ਰਖਵਾਲੇ—ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।”

Verse 57

इहैव भगवन्नित्यं वने संनिहितो भव । एष नः परमः कामः पितामह नमोस्तु ते

ਹੇ ਭਗਵਨ! ਇੱਥੇ ਹੀ ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰੋ। ਇਹੀ ਸਾਡੀ ਪਰਮ ਇੱਛਾ ਹੈ। ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ)! ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਹੋਵੇ।

Verse 58

त्वं चेद्वससि देवेश वनेस्मिन्विश्वभावन । सर्वात्मना प्रपन्नानां वांछतामुत्तमं वरम्

ਹੇ ਦੇਵੇਸ਼! ਹੇ ਵਿਸ਼੍ਵ-ਭਾਵਨ! ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸੋ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੂਰੇ ਮਨੋਂ-ਤਨੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸ਼ਰਨਾਗਤ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਵਰ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਰਮ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ੋ।

Verse 59

वरकोटिभिरन्याभिरलं नो दीयतां वरम् । सन्निधानेन तीर्थेभ्य इदं स्यात्प्रवरं महत्

ਹੋਰ ਕਰੋੜਾਂ ਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਤ੍ਰਿਪਤਿ ਨਹੀਂ—ਸਾਨੂੰ ਇਹੀ ਵਰ ਦਿਓ: ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਾਨ (ਇਹ ਕਰਮ) ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਵਰ, ਮਹਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ।

Verse 60

ब्रह्मोवाच । उत्तमं सर्वक्षेत्राणां पुण्यमेतद्भविष्यति । नित्यं पुष्पफलोपेता नित्यसुस्थिरयौवनाः

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਸਭ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਪੁੰਨ-ਧਾਮ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਦਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਰਹੇਗਾ, ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਯੌਵਨਤਾ ਨਿੱਤ ਅਟੱਲ ਰਹੇਗੀ—ਕਦੇ ਜਰ੍ਹਾ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ।”

Verse 61

कामगाः कामरूपाश्च कामरूपफलप्रदाः । कामसंदर्शनाः पुंसां तपःसिद्ध्युज्वला नृणाम्

ਉਹ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਗਮਨ ਕਰਦੀਆਂ, ਮਨਚਾਹੇ ਰੂਪ ਧਾਰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੋਰਥਿਤ ਰੂਪਾਂ ਦੇ ਫਲ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਾਮਨਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਲਈ ਤਪਸਿਆ-ਸਿੱਧੀ ਦੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 62

श्रिया परमया युक्ता मत्प्रसादाद्भविष्यथ । एवं स वरदो ब्रह्मा अनुजग्राह पादपान्

“ਮੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਪਰਮ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੋਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਰਦਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿਕਸ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਕੀਤਾ।

Verse 63

स्थित्वा वर्ष सहस्रं तु पुष्करं प्रक्षिपद्भुवि । क्षितिर्निपतिता तेन व्यकंपत रसातलम्

ਹਜ਼ਾਰ ਵਰ੍ਹੇ ਤੱਕ ਓਥੇ ਟਿਕ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਪੁਸ਼ਕਰ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਟੱਕਰ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਧੱਸ ਗਈ ਅਤੇ ਰਸਾਤਲ ਕੰਬ ਉਠਿਆ।

Verse 64

विवशास्तत्यजुर्वेलां सागराः क्षुभितोर्मयः । शक्राशनि हतानीव व्याघ्र व्याला वृतानि च

ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਆਪਣੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਛੱਡ ਗਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋਈਆਂ। ਅਤੇ ਬਾਘ ਤੇ ਸੱਪ ਵੀ ਇਉਂ ਪਏ ਰਹੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜ੍ਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹੋਣ।

Verse 65

शिखराण्यप्यशीर्यंत पर्वतानां सहस्रशः । देवसिद्धविमानानि गंधर्वनगराणि च

ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਵੀ ਟੁੱਟ-ਟੁੱਟ ਕੇ ਢਹਿ ਗਏ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਸਿੱਧਾਂ ਦੇ ਵਿਮਾਨ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੇ ਨਗਰ ਵੀ ਹਿੱਲ ਗਏ ਤੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਹੋ ਗਏ।

Verse 66

प्रचेलुर्बभ्रमुः पेतुर्विविशुश्च धरातलम् । कपोतमेघाः खात्पेतुः पुटसंघातदर्शिनः

ਉਹ ਕੰਬ ਉਠੇ, ਡੋਲਦੇ-ਡੋਲਦੇ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ, ਡਿੱਗ ਪਏ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਵਿੱਚ ਧੱਸ ਗਏ। ਕਬੂਤਰ-ਰੰਗੇ ਬੱਦਲ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਢਹਿ ਪਏ, ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਾਂਗ ਘਣੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਿਸਦੇ ਸਨ।

Verse 67

ज्योतिर्गणांश्छादयंतो बभूवुस्तीव्र भास्कराः । महता तस्य शब्देन मूकांधबधिरीकृतम्

ਤੀਖੇ ਸੂਰਜ ਸਮਾਨ ਜ੍ਯੋਤਿ-ਪੁੰਜ ਉੱਠ ਖੜੇ ਹੋਏ, ਜ੍ਯੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲਿਆ। ਉਸ ਭਿਆਨਕ ਧੁਨੀ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨਾਲ ਜੀਵ ਗੂੰਗੇ, ਅੰਨੇ ਅਤੇ ਬਹਿਰੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 68

बभूव व्याकुलं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् । सुरासुराणां सर्वेषां शरीराणि मनांसि च

ਸਾਰਾ ਤ੍ਰਿਲੋਕ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਚਲ—ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਸਭਨਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਮਨ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਹੋ ਗਏ।

Verse 69

अवसेदुश्च किमिति किमित्येतन्न जज्ञिरे । धैर्यमालंब्य सर्वेऽथ ब्रह्माणं चाप्यलोकयन्

ਉਹ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਗਏ ਅਤੇ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਕਿਉਂ? ਕਿਉਂ?” ਪਰ ਇਹ ਕੀ ਹੈ—ਇਹ ਉਹ ਜਾਣ ਨਾ ਸਕੇ। ਫਿਰ ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ ਸਭ ਨੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਲ ਵੀ ਨਿਗਾਹ ਕੀਤੀ।

Verse 70

न च ते तमपश्यंत कुत्र ब्रह्मागतो ह्यभूत् । किमर्थं कंपिता भूमिर्निमित्तोत्पातदर्शनम्

ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖਿਆ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ ਸਨ? ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ, ਅਤੇ ਕਿਉਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਨਿਮਿੱਤਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋਏ?

Verse 71

तावद्विष्णुर्गतस्तत्र यत्र देवा व्यवस्थिताः । प्रणिपत्य इदं वाक्यमुक्तवंतो दिवौकसः

ਤਦੋਂ ਵਿਸ਼ਣੂ ਉਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਦੇਵਤਾ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠੇ ਸਨ; ਅਤੇ ਸੁਰਲੋਕ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਬੋਲੇ।

Verse 72

किमेतद्भगवन्ब्रूहि निमित्तोत्पातदर्शनम् । त्रैलोक्यं कंपितं येन संयुक्तं कालधर्मणा

“ਹੇ ਭਗਵਨ, ਇਹ ਕੀ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਨਿਮਿੱਤ ਤੇ ਉਤਪਾਤਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਉਂ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਕੰਬ ਉਠੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ-ਧਰਮ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਹੋਣ।”

Verse 73

जातकल्पावसानं तु भिन्नमर्यादसागरम् । चत्वारो दिग्गजाः किं तु बभूवुरचलाश्चलाः

“ਪਰ ਪਿਛਲੇ ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਰਯਾਦਾ ਤੋੜ ਦਿੱਤੀ; ਤਦ ਚਾਰੋਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਗਗਜ—ਜੋ ਅਚਲ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ—ਕੰਬਣ ਲੱਗੇ ਤੇ ਡੋਲ ਗਏ।”

Verse 74

समावृता धरा कस्मात्सप्तसागरवारिणा । उत्पत्तिर्नास्ति शब्दस्य भगवन्निः प्रयोजना

“ਧਰਤੀ ਸੱਤ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਦੇ ਜਲ ਨਾਲ ਕਿਉਂ ਢੱਕ ਗਈ ਹੈ? ਅਤੇ ਹੇ ਭਗਵਨ—ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ ਬਚਨ ਉਤਪੰਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।”

Verse 75

यादृशो वा स्मृतः शब्दो न भूतो न भविष्यति । त्रैलोक्यमाकुलं येन चक्रे रौद्रेण चोद्यता

“ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਧੁਨੀ ਯਾਦ ਆਇਆ—ਜੋ ਨਾ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਨਾ ਕਦੇ ਫਿਰ ਹੋਵੇਗਾ—ਜਿਸ ਨਾਲ ਰੌਦ੍ਰ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਤਿੰਨੇ ਲੋਕ ਵਿਹਲ ਤੇ ਵਿਅਾਕੁਲ ਹੋ ਗਏ।”

Verse 76

शुभोऽशुभो वा शब्दोरेयं त्रैलोक्यस्य दिवौकसाम् । भगवन्यदि जानासि किमेतत्कथयस्व नः

ਕੀ ਇਹ ਧੁਨੀ ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਜਾਂ ਅਸ਼ੁਭ—ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਸੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਗੂੰਜ? ਹੇ ਭਗਵਨ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਦੱਸੋ ਕਿ ਇਹ ਕੀ ਹੈ।

Verse 77

एवमुक्तोऽब्रवीद्विष्णुः परमेणानुभावितः । मा भैष्ट मरुतः सर्वे शृणुध्वं चात्र कारणम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਪਰਮ ਕਰੁਣਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਡਰੋ ਨਾ, ਹੇ ਮਰੁਤੋ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ। ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 78

निश्चयेनानुविज्ञाय वक्ष्याम्येष यथाविधम् । पद्महस्तो हि भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

ਨਿਸਚੇ ਨਾਲ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਬਿਆਨ ਕਰਾਂਗਾ। ਕਮਲ-ਹਸਤ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਜਗਤ-ਪਿਤਾ ਹਨ।

Verse 79

भूप्रदेशे पुण्यराशौ यज्ञं कर्तुं व्यवस्थितः । अवरोहे पर्वतानां वने चातीवशोभने

ਪੁੰਨ ਦੇ ਢੇਰ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭੂ-ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਲਈ ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋਇਆ—ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਢਲਾਨ ਉੱਤੇ, ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਵਨ ਵਿੱਚ।

Verse 80

कमलं तस्य हस्तात्तु पतितं धरणीतले । तस्य शब्दो महानेष येन यूयं प्रकंपिताः

ਉਸ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਕਮਲ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਤੋਂ ਉਠੀ ਇਹ ਮਹਾਨ ਧੁਨੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਕੰਬ ਉਠੇ ਹੋ।

Verse 81

तत्रासौ तरुवृंदेन पुष्पामोदाभिनंदितः । अनुगृह्याथ भगवान्वनंतत्समृगांडजम्

ਉੱਥੇ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ, ਦਰੱਖ਼ਤਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਤ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਦਿਆਂ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਉਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 82

जगतोऽनुग्रहार्थाय वासं तत्रान्वरोचयत् । पुष्करं नाम तत्तीर्थं क्षेत्रं वृषभमेव च

ਜਗਤ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਵਾਸਾ ਕਰਨਾ ਚੁਣਿਆ। ਉਹ ਤੀਰਥ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ‘ਵ੍ਰਿਸ਼ਭ’ ਵੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।

Verse 83

जनितं तद्भगवता लोकानां हितकारिणा । ब्रह्माणं तत्र वै गत्वा तोषयध्वं मया सह

ਉਹ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਭਗਵਾਨ ਨੇ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਨੇ—ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਕੋਲ ਜਾਓ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰੋ।

Verse 84

आराध्यमानो भगवान्प्रदास्यति वरान्वरान् । इत्युक्त्वा भगवान्विष्णुः सह तैर्देवदानवैः

‘ਜਦੋਂ ਭਗਵਾਨ ਦੀ ਆਰਾਧਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਵਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।’ ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਣੁ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਸਮੇਤ (ਉੱਥੇ ਹੀ) ਰਹੇ।

Verse 85

जगाम तद्वनोद्देशं यत्रास्ते स तु कंजजः । प्रहृष्टास्तुष्टमनसः कोकिलालापलापिताः

ਉਹ ਉਸ ਵਨ-ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਲ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਜਨਮ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਵੱਸਦੇ ਸਨ—ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਪ੍ਰਫੁੱਲਤ ਤੇ ਤ੍ਰਿਪਤ ਹੁੰਦੇ, ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਸੀ।

Verse 86

पुष्पोच्चयोज्ज्वलं शस्तं विविशुर्ब्रह्मणो वनम् । संप्राप्तं सर्वदेवैस्तु वनं नंदनसंमितम्

ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਉੱਤਮ ਵਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਢੇਰਾਂ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪ ਕਰਦਾ ਸੀ; ਉਹ ਵਨ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਨੰਦਨ-ਉਦਿਆਨ ਦੇ ਸਮਾਨ ਸੀ।

Verse 87

पद्मिनीमृगपुष्पाढ्यं सुदृढं शुशुभे तदा । प्रविश्याथ वनं देवाः सर्वपुष्पोपशोभितम्

ਫਿਰ ਉਹ ਵਨ ਕਮਲਾਂ, ਮ੍ਰਿਗਾਂ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਸੁਗਠਿਤ ਹੋ ਕੇ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ।

Verse 88

इह देवोस्तीति देवा बभ्रमुश्च दिदृक्षवः । मृगयंतस्ततस्ते तु सर्वे देवाः सवासवाः

“ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਦੇਵ ਹੈ,” ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇਵਤਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ; ਫਿਰ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਉਸ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 89

अद्भुतस्य वनस्यांतं न ते ददृशुराशुगाः । विचिन्वद्भिस्तदा देवं दैवैर्वायुर्विलोकितः

ਉਹ ਤੇਜ਼ਗਾਮੀ ਉਸ ਅਦਭੁਤ ਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਦੇਵਤਾ ਉਸ ਦੇਵ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਦ ਦਿਵ੍ਯ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਵਾਯੁ ਪ੍ਰਗਟ ਦਿਸ ਪਿਆ।

Verse 90

स तानुवाच ब्रह्माणं न द्रक्ष्यथ तपो विना । तदा खिन्ना विचिन्वंतस्तस्मिन्पर्वतरोधसि

ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਤਪੱਸਿਆ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਤੁਸੀਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਕਰੋਗੇ।” ਤਦ ਉਹ ਥੱਕੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਦਰਰੇ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਥੇ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 91

दक्षिणे चोत्तरे चैव अंतराले पुनः पुनः । वायूक्तं हृदये कृत्वा वायुस्तानब्रवीत्पुनः

ਦੱਖਣ ਤੇ ਉੱਤਰ ਅਤੇ ਵਿਚਕਾਰਲੇ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ; ਵਾਯੂ ਨੇ ਜੋ ਕਿਹਾ ਸੀ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰ ਕੇ, ਵਾਯੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਫਿਰੋਂ ਬਚਨ ਕਿਹਾ।

Verse 92

त्रिविधो दर्शनोपायो विरिंचेरस्य सर्वदा । श्रद्धा ज्ञानेन तपसा योगेन च निगद्यते

ਵਿਰਿੰਚੀ (ਬ੍ਰਹਮਾ) ਲਈ ਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਉਪਾਯ ਸਦਾ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ—ਸ਼ਰਧਾ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਤਪ; ਅਤੇ ਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਭੀ (ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ) ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 93

सकलं निष्कलं चैव देवं पश्यंति योगिनः । तपस्विनस्तु सकलं ज्ञानिनो निष्कलं परम्

ਯੋਗੀ ਦੇਵ ਨੂੰ ਸਕਲ (ਗੁਣ-ਸਹਿਤ) ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲ (ਗੁਣ-ਰਹਿਤ) ਦੋਵਾਂ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੇਖਦੇ ਹਨ। ਤਪਸਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਸਕਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਗਿਆਨੀ ਪਰਮ ਨਿਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 94

समुत्पन्ने तु विज्ञाने मंदश्रद्धो न पश्यति । भक्त्या परमया क्षिप्रं ब्रह्म पश्यंति योगिनः

ਜਦੋਂ ਸੱਚਾ ਗਿਆਨ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੰਦ-ਸ਼ਰਧਾ ਵਾਲਾ (ਤੱਤ) ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਪਰ ਪਰਮ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਯੋਗੀ ਛੇਤੀ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 95

द्रष्टव्यो निर्विकारोऽसौ प्रधानपुरुषेश्वरः । कर्मणा मनसा वाचा नित्ययुक्ताः पितामहम्

ਉਹ—ਪ੍ਰਧਾਨ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਈਸ਼ਵਰ—ਨਿਰਵਿਕਾਰ, ਅਚਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ। ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਨਿੱਤ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ (ਮੁਨੀ) ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 96

तपश्चरत भद्रं वो ब्रह्माराधनतत्पराः । ब्राह्मीं दीक्षां प्रपन्नानां भक्तानां च द्विजन्मनाम्

ਤਪੱਸਿਆ ਕਰੋ—ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਰਹੋ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦਵਿਜ ਜਨਮੇ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹੋ।

Verse 97

सर्वकालं स जानाति दातव्यं दर्शनं मया । वायोस्तु वचनं श्रुत्वा हितमेतदवेत्य च

ਉਹ ਹਰ ਵੇਲੇ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਅਤੇ ਵਾਯੂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹੈ।

Verse 98

ब्रह्मेच्छाविष्टमतयो वाक्पतिं च ततोऽब्रुवन् । प्रज्ञानविबुधास्माकं ब्राह्मीं दीक्षां विधत्स्व नः

ਫਿਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਵਾਕਪਤੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਪ੍ਰਬੁੱਧ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮੀ ਦੀਕਸ਼ਾ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰੋ।”

Verse 99

स दिदीक्षयिषुः क्षिप्रममरान्ब्रह्मदीक्षया । वेदोक्तेन विधानेन दीक्षयामास तान्गुरुः

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਗੁਰੂ ਨੇ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕਹੇ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਰਾਹੀਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 100

विनीतवेषाः प्रणता अंतेवासित्वमाययुः । ब्रह्मप्रसादं संप्राप्ताः पौष्करं ज्ञानमीरितम्

ਵਿਨਮ੍ਰ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸ਼ਿਸ਼੍ਯ-ਭਾਵ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਗਏ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਰ ਦਾ ਉਚਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਆਨ ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਗਿਆ।

Verse 101

यज्ञं चकार विधिना धिषणोध्वर्युसत्तमः । पद्मं कृत्वा मृणालाढ्यं पद्मदीक्षाप्रयोगतः

ਧੀਸ਼ਣ ਨਾਮਕ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਅਧਵਰਯੂ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਜ્ઞ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਪਦਮ-ਦੀਕਸ਼ਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਮੁਤਾਬਕ ਮ੍ਰਿਣਾਲ-ਤੰਤੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਕਮਲ ਰਚਿਆ।

Verse 102

अनुजग्राह देवांस्तान्सुरेच्छा प्रेरितो मुनिः । तेभ्यो ददौ विवेकिभ्यः स वेदोक्तावधानवित्

ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੁਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ; ਅਤੇ ਵੇਦ-ਵਿਧਾਨ ਦੀ ਸਾਵਧਾਨ ਅਨੁਸਰਣ-ਕਲਾ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵਿਵੇਕੀ ਜਨਾਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਬਖ਼ਸ਼ਿਆ।

Verse 103

दीक्षां वै विस्मयं त्यक्त्वा बृहस्पतिरुदारधीः । एकमग्निं च संस्कृत्य महात्मा त्रिदिवौकसाम्

ਵਿਸਮਯ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਅਤੇ ਦੀਕਸ਼ਾ ਧਾਰਨ ਕਰ ਕੇ, ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ—ਸਵਰਗਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਮਹਾਤਮਾ—ਨੇ ਇਕੋ ਪਵਿੱਤਰ ਅਗਨੀ ਨੂੰ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕੀਤਾ।

Verse 104

प्रादादांगिरसस्तुष्टो जाप्यं वेदोदितं तु यत् । त्रिसुपर्णं त्रिमधु च पावमानीं च पावनीम्

ਅੰਗਿਰਸ-ਵੰਸ਼ਜ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵੇਦ-ਉਚਾਰਿਤ ਜਾਪਯ ਮੰਤਰ ਬਖ਼ਸ਼ ਗਿਆ—ਤ੍ਰਿਸੁਪਰਨ, ਤ੍ਰਿਮਧੁ ਅਤੇ ਪਾਵਨੀ ਪਾਵਮਾਨੀ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਤੋਤ੍ਰ ਹਨ।

Verse 105

स हि जाप्यादिकं सर्वमशिक्षयदुदारधीः । आपो हिष्ठेति यत्स्नानं ब्राह्मं तत्परिपठ्यते

ਉਦਾਰ-ਬੁੱਧੀ ਉਸ ਮਹਾਤਮਾ ਨੇ ਜਪ ਆਦਿ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਧੀਆਂ ਸਿਖਾਈਆਂ; ਅਤੇ “ਆਪੋ ਹਿ ਸ਼ਠੇ …” ਨਾਲ ਪਾਠ ਕਰਕੇ ਕੀਤਾ ਸਨਾਨ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ-ਸਨਾਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 106

पापघ्नं दुष्टशमनं पुष्टिश्रीबलवर्द्धनम् । सिद्धिदं कीर्तिदं चैव कलिकल्मषनाशनम्

ਇਹ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਪੋਸ਼ਣ, ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਤੇ ਬਲ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਿੱਧੀ ਤੇ ਕੀਰਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦੇ ਕਲਮਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 107

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन ब्राह्मस्नानं समाचरेत् । कुर्वंतो मौनिनो दांता दीक्षिताः क्षपितेंद्रियाः

ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ‘ਬ੍ਰਾਹਮ-ਸਨਾਨ’ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਨੂੰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਉਹ ਮੌਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਦਮਨਸ਼ੀਲ, ਵਿਧਿਵਤ ਦੀਕਸ਼ਿਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ।

Verse 108

सर्वे कमंडलुयुता मुक्तकक्षाक्षमालिनः । दंडिनश्चीरवस्त्राश्च जटाभिरतिशोभिताः

ਸਭ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਕਮੰਡਲੁ ਸਨ; ਉਹ ਯਜ੍ਞੋਪਵੀਤ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰਾਕਸ਼ ਦੀ ਮਾਲਾ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਦੰਡ ਧਾਰੇ ਹੋਏ, ਛਾਲ ਦੇ ਵਸਤ੍ਰ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਜਟਾਵਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ।

Verse 109

स्नानाचारासनरताः प्रयत्नध्यानधारिणः । मनो ब्रह्मणि संयोज्य नियताहारकांक्षिणः

ਉਹ ਸਨਾਨ-ਵਿਧੀ, ਸਦਾਚਾਰ ਅਤੇ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਦੇ, ਅਤੇ ਯਤਨਪੂਰਵਕ ਧਿਆਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਜੋੜ ਕੇ, ਨਿਯਤ ਅਤੇ ਮਿਤ ਆਹਾਰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦੇ ਸਨ।

Verse 110

अतिष्ठन्दर्शनालापसंगध्यानविवर्जिताः । एवं व्रतधराः सर्वे त्रिकालं स्नानकारिणः

ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਖੜ੍ਹੇ ਰਹਿਣ, ਦਰਸ਼ਨ-ਭ੍ਰਮਣ, ਗੱਲਾਂ-ਬਾਤਾਂ, ਸੰਗਤ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਚੰਚਲ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵ੍ਰਤਧਾਰੀ ਸਭ ਨੇ ਤ੍ਰਿਕਾਲ—ਤਿੰਨ ਵੇਲਿਆਂ—ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 111

भक्त्या परमया युक्ता विधिना परमेण च । कालेन महता ध्यानाद्देवज्ञानमनोगताः

ਪਰਮ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਸਰਵੋਤਮ ਵਿਧਾਨ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਦਿਵ੍ਯ ਗਿਆਨ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 112

ब्रह्मध्यानाग्निनिर्दग्धा यदा शुद्धैकमानसाः । अविर्बभूव भगवान्सर्वेषां दृष्टिगोचरः

ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮ-ਧਿਆਨ ਦੀ ਅੱਗ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਾਰਾ ਮਲ ਦੂਰ ਕਰ ਕੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਸਭ ਦੀ ਨਜ਼ਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ।

Verse 113

तेजसाप्यायितास्तस्य बभूवुर्भ्रांतचेतसः । ततोवलंब्य ते धैर्यमिष्टं देवं यथाविधि

ਉਸ ਦੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਪਾਲਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਭ੍ਰਮਿਤ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਧਾਰ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧਿ ਆਪਣੇ ਇਸ਼ਟ ਦੇਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 114

षडंगवेदयोगेन हृष्टचित्तास्तु तत्पराः । शिरोगतैरंजलिभिः शिरोभिश्च महीं गताः

ਵੇਦਿਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੇ ਛੇ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੇ ਯੋਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਉਸ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਜੋੜੇ ਹੱਥਾਂ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਮੱਥਾ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਲਾ ਬੈਠੇ।

Verse 115

तुष्टुवुः सृष्टिकर्त्तारं स्थितिकर्तारमीश्वरम् । देवा ऊचुः । ब्रह्मणे ब्रह्मदेहाय ब्रह्मण्यायाऽजिताय च

ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਅਤੇ ਸਥਿਤੀ ਦੇ ਕਰਤਾ ਪ੍ਰਭੂ ਈਸ਼ਵਰ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਕੀਤੀ। ਦੇਵਾ ਬੋਲੇ: “ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ; ਉਸ ਨੂੰ ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਅਤੇ ਅਜਿਤ—ਅਜੈ—ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਮੋ।”

Verse 116

नमस्कुर्मः सुनियताः क्रतुवेदप्रदायिने । लोकानुकंपिने देव सृष्टिरूपाय वै नमः

ਅਸੀਂ ਸੁਨਿਯਤ ਚਿੱਤ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਦੇਵ! ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਯਜ્ઞ-ਕ੍ਰਤੂਆਂ ਦੇ ਦਾਤਾ, ਲੋਕਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ; ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ-ਸਰੂਪ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਦਾ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 117

भक्तानुकंपिनेत्यर्थं वेदजाप्यस्तुताय च । बहुरूपस्वरूपाय रूपाणां शतधारिणे

ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਦੇਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਨ ਲਈ, ਅਤੇ ਵੇਦ-ਜਾਪ ਨਾਲ ਸਤੁਤ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ; ਅਨੇਕ ਰੂਪ-ਸਰੂਪ ਵਾਲੇ, ਸੈਂਕੜੇ ਰੂਪ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ (ਨਮਸਕਾਰ)।

Verse 118

सावित्रीपतये देव गायत्रीपतये नमः । पद्मासनाय पद्माय पद्मवक्त्राय ते नमः

ਹੇ ਦੇਵ! ਸਾਵਿਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ, ਗਾਇਤ੍ਰੀ ਦੇ ਪਤੀ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਕਮਲ-ਆਸਨ ਵਾਲੇ, ਕਮਲ-ਜਨਮ, ਅਤੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਵਾਲੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 119

वरदाय वरार्हाय कूर्माय च मृगाय च । जटामकुटयुक्ताय स्रुवस्रुचनिधारिणे

ਵਰ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਪਣ ਦੇ ਯੋਗ, ਕੂੜਮ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗ-ਰੂਪ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜਟਾ-ਮਕੁਟ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਸ੍ਰੁਵ ਅਤੇ ਸ੍ਰੁਚੀ ਧਾਰਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ।

Verse 120

मृगांकमृगधर्माय धर्मनेत्राय ते नमः । विश्वनाम्नेऽथ विश्वाय विश्वेशाय नमोनमः

ਚੰਦਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਸੁਭਾਵ ਦੇ ਧਰਮ ਵਾਲੇ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਧਰਮ-ਨੇਤਰ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ। ਜੋ ‘ਵਿਸ਼ਵ’ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਆਪ ਹੀ ਵਿਸ਼ਵ ਹੋ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ ਹੋ—ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਨਮੋ ਨਮਹ।

Verse 121

धर्मनेत्रत्राणमस्मादधिकं कर्तुमर्हसि । वाङ्मनःकायभावैस्त्वां प्रपन्नास्स्मः पितामह

ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ! ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਵਧ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਧਰਮ-ਨੇਤਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ਣ ਯੋਗ ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਹੋ। ਬਾਣੀ, ਮਨ, ਕਾਇਆ ਅਤੇ ਅੰਤਰ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਨ ਆਏ ਹਾਂ।

Verse 122

एवं स्तुतस्तदा देवैर्ब्रह्मा ब्रह्मविदां वरः । प्रदास्यामि स्मृतो बाढममोघं दर्शनं हि वः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤੁਤ ਹੋ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਸ਼ਫਲ ਨਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।”

Verse 123

ब्रुवंतु वांछितं पुत्राः प्रदास्यामि वरान्वरान् । एवमुक्ता भगवता देवा वचनमब्रुवन्

“ਹੇ ਪੁੱਤਰੋ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੁਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਕਹੋ; ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਵਰ ਬਖ਼ਸ਼ਾਂਗਾ।” ਭਗਵਾਨ ਵੱਲੋਂ ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਬੇਨਤੀ ਆਖੀ।

Verse 124

एष एवाद्य भगवन्सुपर्याप्तो महान्वरः । जनितो नः सुशब्दोयं कमलं क्षिपता त्वया

ਹੇ ਭਗਵਨ! ਅੱਜ ਇਹੀ ਉੱਤਮ ਤੇ ਮਹਾਨ ਵਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਫਲ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਜਦੋਂ ਕਮਲ ਸੁੱਟਿਆ, ਤਦੋਂ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ੁਭ-ਨਾਮ ‘ਕਮਲਾ’ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਈ।

Verse 125

किमर्थं कंपिता भूमिर्लोकाश्चाकुलिताः कृताः । नैतन्निरर्थकं देव उच्यतामत्र कारणम्

ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਧਰਤੀ ਕੰਬੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕ ਅਕੁਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ? ਹੇ ਦੇਵ! ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਨਿਰਕਾਰਨ ਨਹੀਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ।

Verse 126

ब्रह्मोवाच । युष्मद्धितार्थमेतद्वै पद्मं विनिहितं मया । देवतानां च रक्षार्थं श्रूयतामत्र कारणम्

ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਪਦਮ ਇੱਥੇ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਵੀ। ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੁਣੋ।

Verse 127

असुरो वज्रनाभोऽयं बालजीवापहारकः । अवस्थितस्त्ववष्टभ्य रसातलतलाश्रयम्

ਇਹ ਅਸੁਰ ਵਜ੍ਰਨਾਭ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਲਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਚੁਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਰਸਾਤਲ ਲੋਕ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਡਟਿਆ ਖੜਾ ਹੈ।

Verse 128

युष्मदागमनं ज्ञात्वा तपस्थान्निहितायुधान् । हंतुकामो दुराचारः सेंद्रानपि दिवौकसः

ਤੁਹਾਡੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ—ਜਦ ਤੁਸੀਂ ਤਪਸਵੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਰੱਖ ਚੁੱਕੇ ਸੀ—ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਮਾਰਨ ਦੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ ਇੰਦਰ ਸਮੇਤ ਦੇਵਲੋਕ ਵਾਸੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਪਿਆ।

Verse 129

घातः कमलपातेन मया तस्य विनिर्मितः । स राज्यैश्वर्यदर्पिष्टस्तेनासौ निहतो मया

ਉਸ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਮੈਂ ਕਮਲ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਰਚਿਆ। ਰਾਜ ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰਯ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਮੱਤਾ ਹੋਇਆ ਉਹ, ਉਸੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 130

लोकेऽस्मिन्समये भक्ता ब्राह्मणा वेदपारगाः । मैव ते दुर्गतिं यांतु लभंतां सुगतिं पुनः

ਇਸ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਸਮੇਂ, ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਪਾਰ ਪਹੁੰਚੇ ਭਕਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁৰ্গਤੀ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ; ਬਲਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਸੁਗਤੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ।

Verse 131

देवानां दानवानां च मनुष्योरगरक्षसाम् । भूतग्रामस्य सर्वस्य समोस्मि त्रिदिवौकसः

ਹੇ ਤ੍ਰਿਦਿਵ ਦੇ ਵਾਸਿਓ! ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ, ਨਾਗਾਂ ਅਤੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ—ਸਾਰੇ ਭੂਤ-ਸਮੂਹ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ।

Verse 132

युष्मद्धितार्थं पापोऽसौ मया मंत्रेण घातितः । प्राप्तः पुण्यकृतान्लोकान्कमलस्यास्य दर्शनात्

ਤੁਹਾਡੇ ਹਿਤ ਲਈ ਉਸ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮੰਤ੍ਰ ਦੁਆਰਾ ਸੰਹਾਰਿਆ; ਅਤੇ ਇਸ ਕਮਲ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮਾਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਹ ਪੁੰਨਕਰਮੀਆਂ ਦੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।

Verse 133

यन्मया पद्ममुक्तं तु तेनेदं पुष्करं भुवि । ख्यातं भविष्यते तीर्थं पावनं पुण्यदं महत्

ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਕਮਲ ਦਾ ਉਚਾਰਣ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਥਾਨ ‘ਪੁਸ਼ਕਰ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗਾ—ਮਹਾਨ ਤੀਰਥ, ਪਾਵਨ ਅਤੇ ਪੁੰਨਦਾਇਕ।

Verse 134

पृथिव्यां सर्वजंतूनां पुण्यदं परिपठ्यते । कृतो ह्यनुग्रहो देवा भक्तानां भक्तिमिच्छताम्

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਪੁੰਨਦਾਇਕ ਕਹਿ ਕੇ ਪਾਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੇਵਾਂ ਨੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕੀਤੀ ਹੈ।

Verse 135

वनेस्मिन्नित्यवासेन वृक्षैरभ्यर्थितेन च । महाकालो वनेऽत्रागादागतस्य ममानघाः

ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਨਿੱਤ ਨਿਵਾਸ ਕਰਣ ਨਾਲ ਅਤੇ ਵ੍ਰਿੱਖਾਂ ਦੀ ਬੇਨਤੀ ਨਾਲ, ਹੇ ਨਿਰਪਾਪੋ, ਮਹਾਕਾਲ ਇੱਥੇ ਇਸ ਵਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ—ਮੇਰੇ ਆਹਵਾਨ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਦੇ ਕੇ।

Verse 136

तपस्यतां च भवतां महज्ज्ञानं प्रदर्शितम् । कुरुध्वं हृदये देवाः स्वार्थं चैव परार्थकम्

ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਦੇਵੋ, ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਰੱਖੋ—ਆਪਣੇ ਹਿਤ ਲਈ ਵੀ ਅਤੇ ਪਰਹਿਤ ਲਈ ਵੀ।

Verse 137

भवद्भिर्दर्शनीयं तु नानारूपधरैर्भुवि । द्विषन्वै ज्ञानिनं विप्रं पापेनैवार्दितो नरः

ਤੁਸੀਂ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਹੋ। ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਗਿਆਨੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਪੀੜਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 138

न विमुच्येत पापेन जन्मकोटिशतैरपि । वेदांगपारगं विप्रं न हन्यान्न च दूषयेत्

ਸੈਂਕੜੇ ਕਰੋੜ ਜਨਮਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਉਹ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਵੇਦਾਂਗਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਰੰਗਤ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਾ ਮਾਰੇ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਉਸ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ।

Verse 139

एकस्मिन्निहते यस्मात्कोटिर्भवति घातिता । एकं वेदांतगं विप्रं भोजयेच्छ्रद्धयान्वितः

ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਜੀਵ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਨੂੰ ਕਰੋੜ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਸਮਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਵੇਦਾਂਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ—even ਇੱਕ ਨੂੰ ਹੀ—ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਓ।

Verse 140

तस्य भुक्ता भवेत्कोटिर्विप्राणां नात्र संशयः । यः पात्रपूरणीं भिक्षां यतीनां तु प्रयच्छति

ਉਸ ਲਈ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਕਰੋੜ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ ਕਰਵਾਇਆ ਹੋਇਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ—ਜੋ ਯਤੀਆਂ ਨੂੰ ਪਾਤ੍ਰ-ਪੂਰਣੀ ਭਿੱਖਿਆ, ਅਰਥਾਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਿਖਸ਼ਾ-ਪਾਤ੍ਰ ਭਰ ਕੇ, ਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 141

विमुक्तः सर्वपापेभ्यो नाऽसौ दुर्गतिमाप्नुयात् । यथाहं सर्वदेवानां ज्येष्ठः श्रेष्ठः पितामहः

ਸਾਰੇ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਦੁਰਗਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੇਠਾ ਤੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਪਿਤਾਮਹ (ਬ੍ਰਹਮਾ)—ਹਾਂ।

Verse 142

तथा ज्ञानी सदा पूज्यो निर्ममो निः परिग्रहः । संसारबंधमोक्षार्थं ब्रह्मगुप्तमिदं व्रतम्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸਦਾ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਸੰਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੁਆਰਾ ਗੁਪਤ ਰੱਖਿਆ ਵਰਤ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੈ।

Verse 143

मया प्रणीतं विप्राणामपुनर्भवकारणम् । अग्निहोत्रमुपादाय यस्त्यजेदजितेंद्रियः

ਇਹ ਕਰਮ ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਅਪੁਨਰਭਵ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣਾਕੇ ਨਿਯਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਾ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦੇਵੇ—ਉਸ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 144

रौरवं स प्रयात्याशु प्रणीतो यमकिंकरैः । लोकयात्रावितंडश्च क्षुद्रं कर्म करोति यः

ਜੋ ਨੀਚੇ-ਮੋਟੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁੱਝ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਜੀਵਨ-ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦਾ, ਉਹ ਯਮ ਦੇ ਕਿੰਕਰਾਂ ਦੁਆਰਾ ਛੇਤੀ ਹੀ ਲਿਜਾਇਆ ਜਾ ਕੇ ਰੌਰਵ ਨਰਕ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

Verse 145

स रागचित्तः शृंगारी नारीजन धनप्रियः । एकभोजी सुमिष्टाशी कृषिवाणिज्यसेवकः

ਉਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਰਾਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਉਹ ਸ਼੍ਰਿੰਗਾਰੀ ਹੈ, ਨਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਪ੍ਰੇਮੀ। ਉਹ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਇਕ ਵਾਰੀ ਭੋਜਨ ਕਰਦਾ, ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥਾਂ ਦਾ ਰਸ ਲੈਂਦਾ, ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 146

अवेदो वेदनिंदी च परभार्यां च सेवते । इत्यादिदोषदुष्टो यस्तस्य संभाषणादपि

ਜੋ ਵੇਦ ਨੂੰ ਨ ਮੰਨੇ, ਵੇਦ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨਾਲ ਸੰਗ ਕਰੇ—ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਆਦਿ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਦੂਸ਼ਿਤ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਵੀ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹੈ।

Verse 147

नरो नरकगामी स्याद्यश्च सद्व्रतदूषकः । असंतुष्टं भिन्नचित्तं दुर्मतिं पापकारिणम्

ਜੋ ਸਦਵ੍ਰਤਾਂ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਨਰਕਗਾਮੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ, ਚਿੱਤ-ਭੰਗ, ਦੁਸ਼ਟ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ।

Verse 148

न स्पृशेदंगसंगेन स्पृष्ट्वा स्नानेन शुद्ध्यति । एवमुक्त्वा स भगवान्ब्रह्मा तैरमरैः सह

ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਹ-ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਨਾ ਛੂਹੇ; ਜੇ ਛੂਹ ਲਿਆ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਨਾਨ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਹਨਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।

Verse 149

क्षेत्रं निवेशयामास यथावत्कथयामि ते । उत्तरे चंद्रनद्यास्तु प्राची यावत्सरस्वती

ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ (ਕਸ਼ੇਤਰ) ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਯਥਾਵਤ ਹੱਦ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਚੰਦਰਾਨਦੀ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵੱਲ ਹੈ ਅਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਸਰਸਵਤੀ ਤੱਕ ਫੈਲਦਾ ਹੈ।

Verse 150

पूर्वं तु नंदनात्कृत्स्नं यावत्कल्पं सपुष्करम् । वेदी ह्येषा कृता यज्ञे ब्रह्मणा लोककारिणा

ਪਹਿਲਾਂ ਨੰਦਨ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼—ਪੁਸ਼ਕਰ ਸਮੇਤ—ਪੂਰੇ ਕਲਪ ਤੱਕ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ। ਇਹੀ ਵੇਦੀ ਲੋਕ-ਹਿਤਕਾਰੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਯਜ્ઞ ਲਈ ਬਣਾਈ ਸੀ।

Verse 151

ज्येष्ठं तु प्रथमं ज्ञेयं तीर्थं त्रैलोक्यपावनम् । ख्यातं तद्ब्रह्मदैवत्यं मध्यमं वैष्णवं तथा

ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਧਾਨ ਜਾਣੋ—ਇਹ ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇਹ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਦੇਵਤਾ ਅਧੀਨ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੱਧਮ ਤੀਰਥ ਵੈਸ਼ਣਵ ਹੈ (ਵਿਸ਼ਣੂ-ਦੇਵਤਾ ਵਾਲਾ)।

Verse 152

कनिष्ठं रुद्रदैवत्यं ब्रह्मपूर्वमकारयत् । आद्यमेतत्परं क्षेत्रं गुह्यं वेदेषु पठ्यते

ਕਨਿਸ਼ਠ ਤੀਰਥ ਰੁਦ੍ਰ-ਦੇਵਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤਾ। ਇਹ ਆਦਿ ਅਤੇ ਪਰਮ ਖੇਤਰ ਹੈ; ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਜੋਂ ਪੜ੍ਹਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 153

अरण्यं पुष्कराख्यं तु ब्रह्मा सन्निहितः प्रभुः । अनुग्रहो भूमिभागे कृतो वै ब्रह्मणा स्वयम्

ਪੁਸ਼ਕਰ ਨਾਮਕ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਭੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਨਿੱਧ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ, ਉਸੇ ਧਰਤੀ-ਭਾਗ ਉੱਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਪ ਆਪਣੀ ਕਿਰਪਾ ਵਰਸਾਈ।

Verse 154

अनुग्रहार्थं विप्राणां सर्वेषां भूमिचारिणाम् । सुवर्णवज्रपर्यंता वेदिकांका मही कृता

ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵਿਚਰਨ ਵਾਲੇ ਸਭ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਨ ਲਈ, ਇਹ ਭੂਮੀ ਵੇਦਿਕਾ-ਮੰਚ ਵਾਂਗ ਬਣਾਈ ਗਈ—ਜਿਸ ਦੀ ਹੱਦ ਸੁਵਰਨ ਅਤੇ ਵਜ੍ਰ ਤੱਕ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 155

विचित्रकुट्टिमारत्नैः कारिता सर्वशोभना । रमते तत्र भगवान्ब्रह्मा लोकपितामहः

ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵਿਲੱਖਣ ਜੜਾਈ ਵਾਲੇ ਫਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸਥਾਨ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਹ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 156

विष्णुरुद्रौ तथा देवौ वसवोप्पश्चिनावपि । मरुतश्च महेंद्रेण रमंते च दिवौकसः

ਵਿਸ਼ਣੁ ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਹੋਰ ਦੇਵਗਣ, ਵਸੁ ਅਤੇ ਜੁੜਵੇਂ ਅਸ਼ਵਿਨ ਵੀ—ਮਰੁਤਾਂ ਸਮੇਤ—ਮਹਾਨ ਇੰਦਰ ਦੀ ਸੰਗਤ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਰਲੋਕ ਦੇ ਵਾਸੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 157

एतत्ते तथ्यमाख्यातं लोकानुग्रहकारणम् । संहितानुक्रमेणात्र मंत्रैश्च विधिपूर्वकम्

ਇਹ ਸੱਚ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕਲਿਆਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਵਾਸਤੇ ਦੱਸਿਆ ਹੈ—ਇੱਥੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦੇ ਯਥਾਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਮੁਤਾਬਕ।

Verse 158

वेदान्पठंति ये विप्रा गुरुशुश्रूषणे रताः । वसंति ब्रह्मसामीप्ये सर्वे तेनानुभाविताः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਸ਼ੁਸ਼ਰੂਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਸਾਨਿਧ੍ਯ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਸੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਉਠਾਏ ਹੋਏ।

Verse 159

भीष्म उवाच । भगवन्केन विधिना अरण्ये पुष्करे नरैः । ब्रह्मलोकमभीप्सद्भिर्वस्तव्यं क्षेत्रवासिभिः

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਭਗਵਨ, ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ—ਬ੍ਰਹਮਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ, ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਦੇ ਵਾਸੀ ਹੋ ਕੇ—ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਜਾਂ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?”

Verse 160

किं मनुष्यैरुतस्त्रीभिरुत वर्णाश्रमान्वितैः । वसद्भिः किमनुष्ठेयमेतत्सर्वं ब्रवीहि मे

ਕੇਵਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਹੀ ਗੱਲ ਕੀਹ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵੀ, ਜਾਂ ਵਰਣ ਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਧਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਵੀ? ਜੋ ਉੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 161

पुलस्त्य उवाच । नरैः स्त्रीभिश्च वस्तव्यं वर्णाश्रमनिवासिभिः । स्वधर्माचारनिरतैर्दंभमोहविवर्जितैः

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਵਰਣ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਨਿਵਾਸੀ ਪੁਰਖ ਤੇ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿਣ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 162

कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्मभक्तैर्जितेंद्रियैः । अनसूयुभिरक्षुद्रैः सर्वभूतहिते रतैः

ਕਰਮ, ਮਨ ਅਤੇ ਬਾਣੀ ਨਾਲ—ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਗਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ ਹੈ; ਜੋ ਈਰਖਾ ਰਹਿਤ, ਨੀਚਤਾ ਤੋਂ ਦੂਰ, ਅਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਰਮਣ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ।

Verse 163

भीष्म उवाच । किं कुर्वाणो नरः कर्म ब्रह्मभक्तस्त्विहोच्यते । कीदृशा ब्रह्मभक्ताश्च स्मृता नॄणां वदस्व मे

ਭੀਸ਼ਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਕਰਮ ਕਰਦਿਆਂ ਮਨੁੱਖ ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਭਗਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ? ਅਤੇ ਕਿਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਭਗਤ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ? ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 164

पुलस्त्य उवाच । त्रिविधा भक्तिरुद्दिष्टा मनोवाक्कायसंभवा । लौकिकी वैदिकी चापि भवेदाध्यात्मिकी तथा

ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਕਤੀ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ—ਮਨ, ਬਾਣੀ ਅਤੇ ਕਾਇਆ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ; ਅਤੇ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ: ਲੌਕਿਕ, ਵੈਦਿਕ ਅਤੇ ਆਧਿਆਤਮਿਕ।

Verse 165

ध्यानधारणया बुद्ध्या वेदार्थस्मरणे हि यत् । ब्रह्मप्रीतिकरी चैषा मानसी भक्तिरुच्यते

ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ ਨਾਲ ਸਥਿਰ ਕੀਤੀ ਬੁੱਧੀ ਦੁਆਰਾ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਜੋ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਾਨਸੀ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 166

मंत्रवेदनमस्कारैरग्निश्राद्धादिचिंतनैः । जाप्यैश्चावश्यकैश्चैव वाचिकी भक्तिरिष्यते

ਵਾਣੀ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਗਟ ਭਕਤੀ ਇਹ ਮੰਨੀ ਗਈ ਹੈ—ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ, ਨਮਸਕਾਰ, ਅਗਨਿਹੋਮ ਤੇ ਸ਼੍ਰਾਦ੍ਹ ਆਦਿ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਚਿੰਤਨ, ਅਤੇ ਜਪ ਤੇ ਹੋਰ ਨਿਤ੍ਯ-ਕਰਤਵ੍ਯ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ।

Verse 167

व्रतोपवासनियतैश्चितेंद्रियनिरोधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैस्तथा चांद्रायणादिभिः

ਵ੍ਰਤਾਂ, ਉਪਵਾਸਾਂ ਅਤੇ ਨਿਯਮਤ ਸੰਯਮਾਂ ਰਾਹੀਂ—ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸਾਧਨਾਵਾਂ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਰਾਹੀਂ, ਤਥਾ ਚਾਂਦ੍ਰਾਯਣ ਆਦਿ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨਾਂ ਨਾਲ।

Verse 168

ब्रह्मकृच्छ्रोपवासैश्च तथाचान्यैः शुभव्रतैः । कायिकीभक्तिराख्याता त्रिविधा तु द्विजन्मनाम्

ਬ੍ਰਹਮਕ੍ਰਿਛ੍ਰ ਉਪਵਾਸ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਸ਼ੁਭ ਵ੍ਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਠਾਨ ਨਾਲ ਕਾਇਕੀ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਅਤੇ ਦਵਿਜਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 169

गोघृतक्षीरदधिभिः रत्नदीपकुशोदकैः । गंधैर्माल्यैश्च विविधैर्धातुभिश्चोपपादितैः

ਗੋ-ਘੀ, ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਦਹੀਂ ਦੇ ਨੈਵੇਦਿਆਂ ਨਾਲ; ਰਤਨਾਂ ਵਰਗੇ ਦੀਪਾਂ ਅਤੇ ਕੁਸ਼-ਜਲ ਨਾਲ; ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਅਤੇ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਪੂਜਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤੇ ਅਨੇਕ ਧਾਤੂਆਂ ਤੇ ਰੰਗਦਾਰ ਪਦਾਰਥਾਂ ਨਾਲ।

Verse 170

घृतगुग्गुलुधूपैश्च कृष्णागरुसुगंधिभिः । भूषणैर्हेमरत्नाढ्यैश्चित्राभिः स्रग्भिरेव च

ਘੀ ਅਤੇ ਗੁੱਗੁਲ ਦੇ ਧੂਪ ਨਾਲ, ਕਾਲੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਮਹਿਕਦੇ ਹੋਏ; ਸੋਨੇ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਚਿੱਤਰ-ਵਿਚਿੱਤਰ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 171

नृत्यवादित्रगीतैश्च सर्वरत्नोपहारकैः । भक्ष्यभोज्यान्नपानैश्च या पूजा क्रियते नरैः

ਨ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਵਾਜੇ-ਗਾਜੇ ਅਤੇ ਗੀਤਾਂ ਨਾਲ, ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਉਪਹਾਰਾਂ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਮਿਠਿਆਈਆਂ, ਭੋਜਨ, ਪੱਕੇ ਅੰਨ ਤੇ ਪਾਨੀਆਂ ਸਮੇਤ ਜੋ ਪੂਜਾ ਮਨੁੱਖ ਕਰਦੇ ਹਨ—

Verse 172

पितामहं समुद्दिश्य भक्तिस्सा लौकिकी मता । वेदमंत्रहविर्योगैर्भक्तिर्या वैदिकी मता

ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਉਦੇਸ਼ ਕਰ ਕੇ ਜੋ ਭਕਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਲੋਕਿਕੀ ਭਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੋ ਭਕਤੀ ਵੇਦ-ਮੰਤਰਾਂ ਅਤੇ ਹਵਿ-ਆਹੁਤੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਵੈਦਿਕੀ ਭਕਤੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 173

दर्शे वा पौर्णमास्यां वा कर्तव्यमग्निहोत्रकम् । प्रशस्तं दक्षिणादानं पुरोडाशं चरुक्रिया

ਅਮਾਵਸਿਆ ਜਾਂ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਦੇ ਦਿਨ ਅਗਨਿਹੋਤ੍ਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦਕਸ਼ਿਣਾ-ਦਾਨ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਨੀਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਪੁਰੋਡਾਸ਼ ਦੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਅਤੇ ਚਰੁ-ਕ੍ਰਿਆ (ਪੱਕੀ ਆਹੁਤੀ) ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੈ।

Verse 174

इष्टिर्धृतिः सोमपानां यज्ञीयं कर्म सर्वशः । ऋग्यजुःसामजाप्यानि संहिताध्ययनानि च

ਸੋਮਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਯਜ્ઞੀ ਕਰਮ ਅਤੇ ਧਾਰਣਾ-ਵ੍ਰਤ—ਅਰਥਾਤ ਯਜ्ञ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਭ ਕਰਮ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਿਗ, ਯਜੁਰ ਅਤੇ ਸਾਮ ਵੇਦ ਦੇ ਪਾਠ, ਜਪ ਲਈ ਦੁਹਰਾਵਾਂ, ਅਤੇ ਸੰਹਿਤਾਵਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ।

Verse 175

क्रियंते विधिमुद्दिश्य सा भक्तिर्वैदिकीष्यते । अग्नि भूम्यनिलाकाशांबुनिशाकरभास्करम्

ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਵੇਦਿਕ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਭਕਤੀ ‘ਵੈਦਿਕੀ ਭਕਤੀ’ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਅਗਨੀ, ਭੂਮੀ, ਅਨਿਲ, ਆਕਾਸ਼, ਅੰਬੁ (ਜਲ), ਨਿਸ਼ਾਕਰ (ਚੰਦਰਮਾ) ਅਤੇ ਭਾਸਕਰ (ਸੂਰਜ) ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ।

Verse 176

समुद्दिश्य कृतं कर्म तत्सर्वं ब्रह्मदैवतम् । आध्यात्मिकी तु द्विविधा ब्रह्मभक्तिः स्थिता नृप

ਜੋ ਕਰਮ ਪਰਮਾਤਮਾ ਵੱਲ ਚੇਤਨ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਭ ਬ੍ਰਹਮ ਨੂੰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾ ਮੰਨ ਕੇ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤੀ ਆਧਿਆਤਮਿਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਦੋ ਪ੍ਰਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੈ।

Verse 177

संख्याख्या योगजा चान्या विभागं तत्र मे शृणु । चतुर्विंशतितत्वानि प्रधानादीनि संख्यया

ਉਸ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਮੇਰੇ ਕੋਲੋਂ ਸੁਣੋ: ਇਕ ਨੂੰ ਸਾਂਖ੍ਯ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਦੂਜੀ ਯੋਗ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੈ। ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪ੍ਰਧਾਨ ਆਦਿ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਚੌਵੀ ਤੱਤ ਹਨ।

Verse 178

अचेतनानि भोग्यानि पुरुषः पंचविंशकः । चेतनः पुरुषो भोक्ता न कर्ता तस्य कर्मणः

ਭੋਗ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇ ਅਚੇਤਨ ਹਨ; ਪੱਚੀਵਾਂ ਤੱਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। ਚੇਤਨ ਪੁਰੁਸ਼ ਭੋਗਤਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਉਸ (ਅਚੇਤਨ ਖੇਤਰ) ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ।

Verse 179

आत्मा नित्योऽव्ययश्चैव अधिष्ठाता प्रयोजकः । अव्यक्तः पुरुषो नित्यः कारणं च पितामहः

ਆਤਮਾ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਅਵਿਨਾਸ਼ੀ ਹੈ—ਉਹੀ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰੇਰਕ ਵੀ। ਉਹ ਅਵ੍ਯਕਤ, ਨਿੱਤ ਪੁਰੁਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਹੀ ਕਾਰਣ ਹੈ—ਅਰਥਾਤ ਪਿਤਾਮਹ ਬ੍ਰਹਮਾ।

Verse 180

तत्वसर्गो भावसर्गो भूतसर्गश्च तत्त्वतः । संख्यया परिसंख्याय प्रधानं च गुणात्मकम्

ਤੱਤਵ-ਸਰਗ, ਭਾਵ-ਸਰਗ ਅਤੇ ਭੂਤ-ਸਰਗ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਆਂ ਤੱਤਵਤಃ ਹਨ। ਸਾਂਖ੍ਯ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਧਾਨ ਨੂੰ ਗੁਣਾਂ-ਮਯ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 181

साधर्म्यमानमैश्वर्यं प्रधानं च विधर्मि च । कारणत्वं च ब्रह्मत्वं काम्यत्वमिदमुच्यते

ਇਸ ਨੂੰ ‘ਕਾਮ੍ਯ ਪ੍ਰਾਪਤੀ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ: ਦੇਵ-ਸਮਾਨਤਾ, ਮਾਨ-ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਾ, ਪ੍ਰਭੁਤਾ, ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ, ਸਭ ਸੀਮਿਤ ਧਰਮਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤਤਾ, ਕਾਰਣ-ਭੂਤ ਅਧਾਰ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ-ਅਵਸਥਾ।

Verse 182

प्रयोज्यत्वं प्रधानस्य वैधर्म्यमिदमुच्यते । सर्वत्रकर्तृस्यद्ब्रह्मपुरुषस्याप्यकर्तृता

ਪ੍ਰਧਾਨ ਦਾ ‘ਪ੍ਰਯੋਜ੍ਯ’ ਹੋਣਾ—ਅਰਥਾਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਵੱਲੋਂ ਵਰਤਿਆ ਜਾਣਾ—ਇਸ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਧਰਮ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਜੇਹੜਾ ਬ੍ਰਹਮ-ਪੁਰੁਸ਼ ਸਭ ਥਾਂ ਕਰਤਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤੱਤ ਵਿੱਚ ਅਕਰਤਾ ਹੀ ਹੈ।

Verse 183

चेतनत्वं प्रधाने च साधर्म्यमिदमुच्यते । तत्वांतरं च तत्वानां कर्मकारणमेव च

ਪ੍ਰਧਾਨ ਨਾਲ ਵੀ ਚੇਤਨਤਾ (ਚੇਤਨਤ੍ਵ) ਨੂੰ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਬਿੰਦੂ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਤੱਤ ਦੂਜੇ ਤੱਤ ਲਈ ਕਰਮ ਦਾ ਕਾਰਣ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 184

प्रयोजनं च नैयोज्यमैश्वर्यं तत्वसंख्यया । संख्यास्तीत्युच्यते प्राज्ञैर्विनिश्चित्यार्थचिंतकैः

ਪ੍ਰਯੋਜਨ, ਨਿਯੋਜ੍ਯ (ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ) ਅਤੇ ਐਸ਼ਵਰ੍ਯ—ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ-ਸੰਖਿਆ ਦੁਆਰਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਰਥ-ਚਿੰਤਨ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਇਸ ਨੂੰ ‘ਸਾਂਖ੍ਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 185

इति तत्वस्य संभारं तत्वसंख्या च तत्वतः । ब्रह्मतत्वाधिकं चापि श्रुत्वा तत्वं विदुर्बुधाः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੱਤਾਂ ਦੇ ਸਮੂਹ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਯਥਾਰਥ ਅਨੁਸਾਰ ਤੱਤ-ਸੰਖਿਆ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਸੱਚੇ ਤੱਤ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।

Verse 186

सांख्यकृद्भक्तिरेषा च सद्भिराध्यात्मिकी कृता । योगजामपि भक्तानां शृणु भक्तिं पितामहे

ਸਾਂਖ੍ਯ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਇਹ ਭਕਤੀ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਨੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਅੰਤਰ-ਮਾਰਗ ਵਜੋਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਪਿਤਾਮਹ, ਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਭਕਤਾਂ ਦੀ ਭਕਤੀ ਵੀ ਸੁਣੋ।

Verse 187

प्राणायामपरो नित्यं ध्यानवान्नियतेंद्रियः । भैक्ष्यभक्षी व्रती वापि सर्वप्रत्याहृतेंद्रियः

ਜੋ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਰਹੇ, ਸਦਾ ਧਿਆਨਮਗਨ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਰੱਖੇ—ਭਿਖਿਆ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਵਰਤ-ਵ੍ਰਤ ਧਾਰੇ, ਅਤੇ ਸਭ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਕਰ ਲਏ।

Verse 188

धारणं हृदये कुर्याद्ध्यायमानः प्रजेश्वरम् । हृत्पद्मकर्णिकासीनं रक्तवक्त्रं सुलोचनम्

ਧਿਆਨ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਧਾਰਣਾ ਕਰੇ—ਪ੍ਰਜਾ-ਈਸ਼ਵਰ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰੇ, ਜੋ ਹਿਰਦੈ-ਕਮਲ ਦੀ ਕਰਨਿਕਾ ਉੱਤੇ ਆਸੀਨ ਹੈ, ਲਾਲਿਮਾ-ਯੁਕਤ ਮੁਖ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਨੇਤਰਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 189

परितो द्योतितमुखं ब्रह्मसूत्रकटीतटम् । चतुर्वक्त्रं चतुर्बाहुं वरदाभयहस्तकम्

ਉਸ ਦਾ ਮੁਖ ਚੌਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਸੀ; ਕਟਿ-ਤਟ ਉੱਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਹਮ-ਸੂਤਰ ਸੀ। ਉਹ ਚਤੁਰਮੁਖ ਅਤੇ ਚਤੁਰਭੁਜ ਸੀ, ਵਰਦ ਅਤੇ ਅਭਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੱਥਾਂ ਸਮੇਤ।

Verse 190

योगजा मानसी सिद्धिर्ब्रह्मभक्तिः परा स्मृता । य एवं भक्तिमान्देवे ब्रह्मभक्तः स उच्यते

ਯੋਗ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਮਾਨਸੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਪਰਮ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤੀ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇਵ ਵਿੱਚ ਭਕਤਿਮਾਨ ਹੈ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਭਕਤ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 191

वृत्तिं च शृणु राजेंद्र या स्मृता क्षेत्रवासिनाम् । स्वयं देवेन विप्राणां विष्ण्वादीनां समागमे

ਹੇ ਰਾਜਿੰਦਰ, ਸੁਣੋ ਉਹ ਆਚਾਰ-ਵ੍ਰਿੱਤੀ ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ; ਇਹ ਆਪ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਹੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਣੁ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਸਮਾਗਮ ਵਿਚ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਕੀਤੀ ਸੀ।

Verse 192

कथिता विस्तरात्पूर्वं सर्वेषां तत्र सन्निधौ । निर्ममा निरहंकारा निःसंगा निष्परिग्रहाः

ਇਹ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਉਥੇ ਸਭ ਦੇ ਸਨਮੁਖ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹੀ ਗਈ ਸੀ। (ਉਹ) ਮਮਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਸੰਗ, ਅਤੇ ਪਰਿਗ੍ਰਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 193

बंधुवर्गे च निःस्नेहास्समलोष्टाश्मकांचनाः । भूतानां कर्मभिर्नित्यैर्विविधैरभयप्रदाः

ਸਗੇ ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਵਿਚ ਵੀ ਉਹ ਸਨੇਹ-ਆਸਕਤੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਢੇਲੇ, ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਨੂੰ ਸਮਾਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਆਪਣੇ ਨਿੱਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਕਰਮਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਸਦਾ ਅਭਯ ਦਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 194

प्राणायामपरा नित्यं परध्यानपरायणाः । याजिनः शुचयो नित्यं यतिधर्मपरायणाः

ਉਹ ਨਿੱਤ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਵਿੱਚ ਰਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਸਦਾ ਸ਼ੁੱਧ, ਅਤੇ ਯਤੀ-ਧਰਮ ਦੇ ਕਰਤਵਾਂ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 195

सांख्ययोगविधिज्ञाश्च धर्मज्ञाश्छिन्नसंशयाः । यजंते विधिनानेन ये विप्राः क्षेत्रवासिनः

ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਜੋ ਸਾਂਖ੍ਯ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਧਰਮ ਦੇ ਜਾਣਕਾਰ ਅਤੇ ਸੰਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਹਨ, ਇਸੇ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਜਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 196

अरण्ये पौष्करे तेषां मृतानां सत्फलं शृणु । व्रजंति ते सुदुष्प्रापं ब्रह्मसायुज्यमक्षयम्

ਪੁਸ਼ਕਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅਰਣ੍ਯ ਵਿੱਚ ਜੋ ਦੇਹ ਤਿਆਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤ੍ਫਲ ਸੁਣੋ: ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਲ ਅਖੰਡ ਸਾਯੁਜ੍ਯ—ਅਤਿ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਅਵਸਥਾ—ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 197

यत्प्राप्य न पुनर्जन्म लभन्ते मृत्युदायकम् । पुनरावर्तनं हित्वा ब्राह्मीविद्यां समास्थिताः

ਉਸ ਪਰਮ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮੁੜ ਜਨਮ—ਮ੍ਰਿਤ੍ਯੁ ਦਾ ਦਾਤਾ—ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ। ਸੰਸਾਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਉਣ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਉਹ ਬ੍ਰਹਮ-ਵਿਦ੍ਯਾ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 198

पुनरावृत्तिरन्येषां प्रपंचाश्रमवासिनाम् । गार्हस्थ्यविधिमाश्रित्य षट्कर्मनिरतः सदा

ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ—ਜੋ ਪ੍ਰਪੰਚ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ—ਮੁੜ ਮੁੜ ਆਵਾਗਮਨ ਹੈ। ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਧਰਮ ਦੀ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 199

जुहोति विधिना सम्यङ्मंत्रैर्यज्ञे निमंत्रितः । अधिकं फलमाप्नोति सर्वदुःखविवर्जितः

ਯਜ੍ਞ ਲਈ ਨਿਮੰਤਰਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸ਼ੁੱਧ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਯਕ ਹਵਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਧੇਰੇ ਫਲ ਪਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 200

सर्वलोकेषु चाप्यस्य गतिर्न प्रतिहन्यते । दिव्येनैश्वर्ययोगेन स्वारूढः सपरिग्रहः

ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਭੀ ਉਸ ਦੀ ਗਤੀ ਕਦੇ ਰੋਕੀ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ। ਦਿਵ੍ਯ ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯ-ਯੋਗ ਨਾਲ ਸੁਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਆਰੂਢ ਹੋ ਕੇ, ਸਪਰਿਗ੍ਰਹ (ਸਾਥੀ ਸਮੱਗਰੀ ਸਮੇਤ) ਉਹ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ।