Adhyaya 64

ਸ਼ੇਸ਼–ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ-ਫਰੇਮ ਵਿੱਚ ਇਸ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਦੀ ਲੜਾਈ ਹੋਰ ਤੀਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੁਰਥ ਕੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਹਾਰ ਨਾਲ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹਮਲਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਵਰੁਣ-ਪਾਸ ਨਾਲ ਬੱਝ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਵ ਕਈ ਯੋਧਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰਾਕੇ ਕੁਸ਼ ਨਾਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਮਕੁਟ ਤੇ ਅਲੰਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਝੇ ਹੋਏ ਹਨੂਮਾਨ ਤੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਾਨਕੀ/ਸੀਤਾ ਬੰਦੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਮੁਸਕਰਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਲਈ ਕਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਮ ਦੇ ਯਜ್ಞ-ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਫੜਨ ਦੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਲਵ-ਕੁਸ਼ ਕਸ਼ਤ੍ਰਿਯ-ਧਰਮ ਅਤੇ ਆਗਿਆ-ਪਾਲਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਵ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਬੰਦੀਆਂ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰਨ ਲਈ ਸਹਿਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਕੇ ਸਤ੍ਯ-ਕ੍ਰਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਰਾਜਾ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਬਲ ਨਹੀਂ, ਭਕਤੀ ਹੀ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈ।