Adhyaya 63

ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਪਰਿਕ੍ਰਮਾ ਦੌਰਾਨ ਯੁੱਧ ਛਿੜਦਾ ਹੈ। ਲਵ ਬੇਹੋਸ਼ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੁਖਦਾਈ ਖ਼ਬਰ ਘਬਰਾਈਆਂ ਸਹੇਲੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਸੀਤਾ ਜਾਨਕੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਰਾਜੇ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਲੜਨ ਨੂੰ ਅਨਿਆਇ ਮੰਨ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਸ਼ੋਕ ਵਿੱਚ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉੱਜੈਨੀ ਵਿੱਚ ਮਹਾਕਾਲ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਕੁਸ਼ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਲਵ ਦੀ ਗਿਰਫ਼ਤਾਰੀ ਸੁਣ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਛੁਡਾਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਉਸਨੂੰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵੱਲ ਸੈਨਾ ਨੂੰ ਭਜਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਕੁਸ਼ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਉਸਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈ। ਸੀਤਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਧਰਮ-ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਸਤ੍ਰ-ਪ੍ਰਤਿਆਸਤ੍ਰ ਦੀ ਘੋਰ ਟੱਕਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਅਗਨੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਰਖਾ, ਵਾਯੁ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਪਰਵਤ, ਵਜ੍ਰ ਅਤੇ ਨਾਰਾਯਣਾਸਤ੍ਰ ਤੱਕ। ਕੁਸ਼ ਤਿੰਨ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਡਾਹੁਣ ਦੀ ਸ਼ਪਥ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਪਾਤ ਕਰ ਕੇ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਅਧਿਆਇ ‘ਕੁਸ਼ਜਯ’ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।