Adhyaya 6

Verse 1

शेष उवाच । इत्थं स्वागतसंतुष्टं ब्रह्मचर्यतपोनिधिम् । उवाच मतिमान्वीरः सर्वलोकगुरुर्मुनिम्

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਵਾਗਤ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਅਤੇ ਤਪ ਦੇ ਨਿਧਾਨ, ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਗੁਰੂ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀਰ ਨੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 2

स्वागतं ते महाभाग कुंभयोने तपोनिधे । त्वद्दर्शनेन सर्वे वै पाविताः सकुटुंबकाः

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਕੁੰਭਯੋਨੀ, ਤਪ ਦੇ ਨਿਧਾਨ! ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਸਭ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਏ ਹਾਂ।

Verse 3

कच्चिन्मतिस्ते वेदेषु शास्त्रेषु परिवर्तते । त्वत्तपोविघ्नकर्ता वै नास्ति भूमंडले क्वचित्

ਕੀ ਤੁਹਾਡੀ ਬੁੱਧੀ ਵੇਦਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਰੂਪ ਨਾਲ ਲੱਗੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ? ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਧਰਤੀ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਕਿਤੇ ਵੀ ਤੁਹਾਡੇ ਤਪ ਨੂੰ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ।

Verse 4

लोपामुद्रा महाभाग या च ते धर्मचारिणी । यस्याः पतिव्रता धर्मात्सर्वं भवति शोभनम्

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਧਰਮਚਾਰিণੀ ਪਤਨੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਦੀ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਮੰਗਲਮਯ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 5

अपि शंस महाभाग धर्ममूर्ते कृपानिधे । अलोलुपस्य किं कार्यं करवाणि मुनीश्वर

ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਧਰਮਮੂਰਤੀ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ! ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ—ਜੋ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕੰਮ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ, ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?

Verse 6

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । रावणोत्पत्तिर्नाम षष्ठोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ‘ਰਾਵਣ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ’ ਨਾਮਕ ਛੇਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 7

शेष उवाच । इत्युक्तो लोकगुरुणा राजराजेन धीमता । उवाच रामं लोकेशं विनीततरभाषया

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਲੋਕਗੁਰੂ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ ਰਾਮ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਨਿਮਰ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 8

अगस्त्य उवाच । स्वामिंस्तव सुदुर्दर्शं दर्शनं दैवतैरपि । मत्वा समागतं विद्धि राजराज कृपानिधे

ਅਗਸਤ੍ਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਸਵਾਮੀ! ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਤਿ ਦੁਲਭ ਹੈ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਹੀ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਹੇ ਰਾਜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਾਨ!

Verse 9

हतस्त्वया रावणाख्यस्त्वसुरो लोककंटकः । दिष्ट्याद्य देवाः सुखिनो दिष्ट्या राजा बिभीषणः

ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਰਾਵਣ ਨਾਮ ਦਾ ਉਹ ਅਸੁਰ—ਜਗਤਾਂ ਦਾ ਕਾਂਟਾ—ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਧੰਨ ਭਾਗ ਅੱਜ ਦੇਵਤਾ ਸੁਖੀ ਹਨ; ਧੰਨ ਭਾਗ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ ਹੈ।

Verse 10

राम त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं वै दुष्कृतं किल । संपूर्णो मे मनःकोश आनंदेन सुरोत्तम

ਹੇ ਰਾਮ, ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਪਾਪ-ਕਰਮ ਦਾ ਭਾਰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੇ ਦੇਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 11

इत्युक्त्वा स बभूवाशु तूष्णीं कुंभसमुद्भवः । रामसंदर्शनाह्लादविह्वलीकृतमानसः

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਘੜੇ-ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀ ਤੁਰੰਤ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ; ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਆਹਲਾਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਹਵਲ ਤੇ ਡੋਲਦਾ ਹੋਇਆ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 12

रामः पप्रच्छ तं भूयो मुनिं ज्ञानविशारदम् । लोकातीतं भवद्भावि सर्वं जानासि सर्वतः

ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਗਿਆਨ-ਨਿਪੁਣ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਮੁੜ ਪੁੱਛਿਆ: “ਤੂੰ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ—ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਜੋ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਹੋ ਚੁੱਕਾ ਤੇ ਜੋ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।”

Verse 13

मुने कथय मे सर्वं पृच्छतो हि सुविस्तरम् । कोऽसौ मया हतो यो हि रावणो विबुधार्दनः

ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ—ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ। ਉਹ ਰਾਵਣ, ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਮਾਰਿਆ—ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਕੌਣ ਸੀ?

Verse 14

कुंभकर्णोऽपि कस्त्वेष का जातिर्वै दुरात्मनः । देवो दैत्यः पिशाचो वा राक्षसो वा महामुने

ਅਤੇ ਇਹ ਕੁੰਭਕਰਣ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਦੁਰਾਤਮਾ ਦੀ ਜਾਤਿ ਕੀ ਹੈ—ਕੀ ਉਹ ਦੇਵ ਹੈ, ਦੈਤ੍ਯ, ਪਿਸ਼ਾਚ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਹੇ ਮਹਾਮੁਨੀ?

Verse 15

सर्वमाख्याहि सर्वज्ञ सर्वं जानासि विस्तरात् । अतः कथय मे सर्वं कृपां कृत्वा ममोपरि

ਹੇ ਸਰਵਜ੍ਞ, ਸਭ ਕੁਝ ਬਿਆਨ ਕਰ; ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ। ਇਸ ਲਈ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ।

Verse 16

इति श्रुत्वा ततो वाक्यं कुंभजन्मा तपोनिधिः । यत्पृष्टं रघुराजेन प्रवक्तुं तत्प्रचक्रमे

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਘੜੇ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਤਪੋਨਿਧਿ ਮੁਨੀ ਨੇ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੀ ਗਈ ਗੱਲ ਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 17

राजन्सृष्टिकरो ब्रह्मा पुलस्त्यस्तत्सुतोऽभवत् । ततस्तु विश्रवा जज्ञे वेदविद्याविशारदः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਹੋਇਆ। ਫਿਰ ਪੁਲਸਤ੍ਯ ਤੋਂ ਵਿਸ਼੍ਰਵਾ ਜਨਮਿਆ, ਜੋ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸੀ।

Verse 18

तस्य पत्नीद्वयं जातं पातिव्रत्यचरित्रभृत् । एका मंदाकिनी नाम्नी द्वितीया कैकसी स्मृता

ਉਸ ਦੀਆਂ ਦੋ ਪਤਨੀਆਂ ਸਨ, ਦੋਵੇਂ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ। ਇੱਕ ਦਾ ਨਾਮ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਸੀ, ਦੂਜੀ ਕੈਕਸੀ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ।

Verse 19

पूर्वस्यां धनदो जज्ञे लोकपालविलासभृत् । योऽसौ शिवप्रसादेन लंकावासमचीकरत्

ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਧਨਦ (ਕੁਬੇਰ) ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਲੋਕਪਾਲ ਦੇ ਵਿਲਾਸ-ਤੇਜ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ; ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 20

विद्युन्मालिसुतायां तु पुत्रत्रयमभून्महत् । रावणः कुंभकर्णश्च तथा पुण्यो बिभीषणः

ਵਿਦ੍ਯੁਨ੍ਮਾਲੀ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਏ—ਰਾਵਣ, ਕੁੰਭਕਰਨ ਅਤੇ ਧਰਮੀ, ਪੁੰਨਵਾਨ ਬਿਭੀਸ਼ਣ।

Verse 21

राक्षस्युदरजन्मत्वात्संध्यासमयसंभवात् । द्वयोरधर्मनिपुणा मतिरासीन्महामते

ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜਨਮ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਅਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਗਈ।

Verse 22

एकदा तु विमानेन पुष्पकेण सुशोभिना । कांचनीयोपकल्पेन किंकिणीजालमालिना

ਇੱਕ ਵਾਰ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ—ਸੁਨਹਿਰੀ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਛਣਕਦੀਆਂ ਘੰਟੀਆਂ ਦੇ ਜਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲਟਕਿਆ ਹੋਇਆ—(ਉਹ/ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਕੀਤੀ)।

Verse 23

आरुह्य पितरौ द्रष्टुं प्रायाच्छोभासमन्वितः । स्वगणैः संस्तुतो भूत्वा नानारत्नविभूषणैः

ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਲਈ ਨਿਕਲ ਪਿਆ, ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ; ਆਪਣੇ ਗਣਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ।

Verse 24

आगत्य पित्रोश्चरणे पतित्वा चिरमात्मजः । हर्षविह्वलितात्मा च रोमांचिततनूरुहः

ਉੱਥੇ ਆ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਪੁੱਤਰ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ; ਹਿਰਦਾ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਦੇਹ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 25

उवाच मेऽद्य सुदिनं महाभाग्यफलोदयः । यन्मे युष्मत्पदौ दृष्टौ महापुण्यददर्शनौ

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਅੱਜ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸੁਦਿਨ ਹੈ, ਮਹਾ-ਭਾਗ ਦੇ ਫਲ ਦਾ ਉਦਯ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਰਸ਼ਨ ਮਹਾ-ਪੁੰਨ ਬਖ਼ਸ਼ਦੇ ਹਨ।”

Verse 26

इत्यादिभिः स्तुतिपदैः स्तुत्वागान्मंदिरं स्वकम् । पितरावपि संहृष्टौ पुत्रस्नेहाद्बभूवतुः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਤੁਤੀ-ਪਦਾਂ ਨਾਲ ਸਤੁਤੀ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਘਰ ਨੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਸਨੇਹ ਕਰਕੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਏ।

Verse 27

तं दृष्ट्वा रावणो धीमाञ्जगाद निजमातरम् । कोऽयं पुमान्सुरो वाथ यक्षो वाथ नरोत्तमः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਵਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਇਹ ਕੌਣ ਪੁਰਖ ਹੈ—ਦੇਵਤਾ ਹੈ ਜਾਂ ਯਕਸ਼ ਹੈ, ਜਾਂ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ?”

Verse 28

योऽसौ मम पितुःपादौ सन्निषेव्य गतः पुनः । महाभाग्यनिधिः स्वीयैर्गणैः सुपरिवारितः

ਜੋ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਇਆ ਹੈ—ਉਹ ਮਹਾ-ਭਾਗ ਦਾ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਗਣਾਂ ਨਾਲ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 29

केनेदं तपसा लब्धं विमानं वायुवेगधृक् । उद्यानारामलीलादि विलासस्थानमुत्तमम्

ਇਹ ਵਾਯੂ-ਵੇਗ ਵਰਗਾ ਤੇਜ਼ ਵਿਮਾਨ, ਬਾਗਾਂ, ਉਪਵਨਾਂ ਅਤੇ ਕ੍ਰੀੜਾ-ਵਿਲਾਸ ਦੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਥਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਇਹ ਉੱਤਮ ਵਿਹਾਰ-ਧਾਮ, ਕਿਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ?

Verse 30

शेष उवाच । इति वाक्यं समाकर्ण्य जननी रोषविक्लवा । उवाच पुत्रं विमनाः किंचिन्नेत्रविकारिणी

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਈ; ਮਨ ਉਦਾਸ ਕਰਕੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਲਕਾ ਬਦਲਾਅ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਕਿਹਾ।

Verse 31

रे पुत्र शृणु मद्वाक्यं बहुशिक्षासमन्वितम् । एतस्य जन्मकर्मादि विचारचतुराधिकम्

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣ—ਇਹ ਅਨੇਕ ਉਪਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ; ਇਹ ਇਸ ਦੇ ਜਨਮ, ਕਰਮ ਆਦਿ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ।

Verse 32

सपत्न्या मम कुक्षिस्थं विधानं समुपस्थितम् । येन स्वमातुर्विमलं कुलमुज्ज्वलितं महत्

ਮੇਰੀ ਸੌਤ ਨੇ ਮੇਰੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਪਏ ਬੱਚੇ ਵਿਰੁੱਧ ਇਕ ਯੋਜਨਾ ਚਲਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਮਹਾਨ ਕੁਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਾਲ ਦਗਦਗਾ ਉਠਿਆ ਹੈ।

Verse 33

त्वं तु मत्कुक्षिजः कीटः पापः स्वोदरपूरकः । यथा खरः स्वकं भारं जानाति न च तद्गुणम्

ਪਰ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਹੀ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਾਪੀ ਕੀੜਾ ਹੈਂ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਪੇਟ ਭਰਨ ਵਾਲਾ; ਜਿਵੇਂ ਗਧਾ ਆਪਣੇ ਬੋਝ ਨੂੰ ਤਾਂ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਕੀਮਤ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦਾ।

Verse 34

तथा त्वं लक्ष्यसेऽज्ञानी शयनासनभोगवान् । सुप्तो गतः क्वचिद्भ्रष्ट इत्येव तव संभवः

ਤਿਵੇਂ ਹੀ, ਹੇ ਅਗਿਆਨੀ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਯਨ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਸੁਖ ਮਾਣਦਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈਂ; ਪਰ ਤੇਰੀ ਅਸਲ ਹਾਲਤ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਕਿਤੇ ਰਾਹ ਭੁੱਲ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੈਂ।

Verse 35

अनेन तपसा लब्धं शिवसंतोषकारिणा । लंकावासो मनोवेगं विमानं राज्यसंपदः

ਇਸ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ—ਜੋ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਸੀ—ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਨਿਵਾਸ, ਮਨੋਵੇਗ ਨਾਮਕ ਮਨ-ਵੇਗ ਵਰਗਾ ਵਿਮਾਨ, ਅਤੇ ਰਾਜ-ਸੰਪਦਾ ਦੀਆਂ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈਆਂ।

Verse 36

सुधन्या जननी त्वस्य सुभाग्या सुमहोदया । यस्याः पुत्रो निजगुणैर्लब्धवान्महतां पदम्

ਧੰਨ ਹੈ ਤੇਰੀ ਮਾਤਾ—ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੀ, ਮਹਾਨ ਉੱਨਤੀ ਵਾਲੀ—ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਮਹਾਨਾਂ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 37

इति क्रुधा भाषितमार्तया तया मात्रा स्वयाऽकर्ण्य दुरात्मसत्तमः । रोषं विधायात्मगतं पुनर्वचो जगाद तां निश्चयभृत्तपः प्रति

ਇਉਂ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰੇ ਬਚਨ ਆਪਣੇ ਕੰਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾ-ਦੁਰਾਤਮਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੋਸ ਪਾਲਦਾ ਹੋਇਆ ਫਿਰ ਬੋਲਾ—ਉਸ ਨਿਸਚਯ-ਧਾਰੀ ਤਪਸਵਿਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ।

Verse 38

रावण उवाच । जनन्याकर्णय वचो मम गर्वसमन्वितम् । रत्नगर्भा त्वमेवासि यस्याः पुत्रास्त्रयो वयम्

ਰਾਵਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਾਤਾ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਸੁਣੋ। ਤੂੰ ਹੀ ‘ਰਤਨ-ਗਰਭਾ’ ਹੈਂ—ਜਿਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਅਸੀਂ ਹਾਂ।”

Verse 39

कोऽसौ कीटः स धनदः क्व तपः स्वल्पकं पुनः । कालं का किंतु तद्राज्यं स्वल्पसेवकसंयुतम्

ਇਹ ਕੌਣ ਜਿਹਾ ਨਿੱਕਾ ਕੀੜਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਹ ਧਨਦ ਕੁਬੇਰ ਕੌਣ? ਉਸ ਦਾ ਤਪ ਕਿੱਥੇ—ਬਹੁਤ ਹੀ ਥੋੜ੍ਹਾ! ਅਤੇ ਉਹ ਰਾਜ ਕਿੰਨੇ ਚਿਰ ਟਿਕਿਆ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਕੁਝ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜਿਆ ਸੀ?

Verse 40

मातः शृणु ममोत्साहात्प्रतिज्ञां करुणान्विते । न केनापि कृतां कर्त्रा महाभाग्ये हि कैकसि

ਮਾਤਾ, ਕਰੁਣਾਮਈਏ, ਮੇਰੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਜਨਮੀ ਇਹ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਸੁਣੋ। ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ ਕੈਕਸੀ, ਅਜੇ ਤੱਕ ਕਿਸੇ ਕਰਤਾ ਨੇ ਐਸੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 41

यद्यहं भुवनं सर्वं वशेन स्थापयामि वै । तपोभिर्दुष्कृतैः कृत्वा ब्रह्मसंतोषकारकैः

ਜੇ ਮੈਂ ਕਠੋਰ ਤੇ ਦੁਸ਼ਕਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ—ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਸਾਰੇ ਭੁਵਨ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਆਪਣੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਵਾਂ,

Verse 42

अन्नोदके सदा त्यक्त्वा निद्रां क्रीडां तथा पुनः । चेत्तदा पितृलोकस्य घातात्पापं भवेन्मम

ਅੰਨ ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਸੰਗ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਿਆਂ ਵੀ ਸਦਾ ਨੀਂਦ ਤੇ ਖੇਡ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਜੇ ਮੈਂ ਪਿਤ੍ਰਲੋਕ ਨੂੰ ਘਾਤ ਪਹੁੰਚਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਪਾਪ ਮੇਰੇ ਸਿਰ ਆਵੇ।

Verse 43

कुंभकर्णोऽपि कृतवान्विभीषणसमन्वितः । रावणेन सहभ्रात्रेत्युक्त्वागाद्गिरिकाननम्

ਕੁੰਭਕਰਣ ਵੀ—ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਸਮੇਤ—ਕਹਿ ਕੇ ਕਿ “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਰਾਵਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜਾਵਾਂਗਾ,” ਫਿਰ ਪਹਾੜੀ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।