Adhyaya 51

ਸੁਰਥ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਨਗਾਰੇ, ਸ਼ੰਖ ਅਤੇ ਰਥਾਂ-ਹਾਥੀਆਂ ਦਾ ਘੋਰ ਸ਼ੋਰ ਉੱਠਦਾ ਹੈ। ਸੁਰਥ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਹੈ; ਸੈਨਾਪਤੀ ਪੁਸ਼ਕਲ ਵਰਗੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਮੋਰਚੇ ਸੰਭਾਲਦੇ ਹਨ। ਪੁਸ਼ਕਲ ਅਤੇ ਚੰਪਕ ਦਾ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਦੁਵੱਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦੋਵੇਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦੇ ਕੇ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਅਤੇ ਭਕਤੀ-ਪਛਾਣ ਦੱਸਦੇ ਹਨ; ਚੰਪਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰਾਮਦਾਸ, ਸ਼੍ਰੀਰਾਮ ਦਾ ਸੇਵਕ, ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਛਿੜਦੀ ਹੈ: ਪੁਸ਼ਕਲ ਬ੍ਰਹਮਾ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ, ਚੰਪਕ ਉਸ ਦਾ ਪ੍ਰਤਿਉੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਬਲ ਰਾਮ-ਅਸਤ੍ਰ ਛੱਡ ਕੇ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਬੰਦੀ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਉਲਟਫੇਰ ਨਾਲ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਹਨੂਮਾਨ (ਮਾਰੁਤੀ/ਪਵਨੋਦਭੂਤ) ਨੂੰ ਪੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹਨੂਮਾਨ ਚੰਪਕ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ੀ ਅਤੇ ਨਿਕਟ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਈ ਵਾਰ ਪਲਟੇ ਅਤੇ ਪਟਕਣ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਧਿਆਇ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਚੰਪਕ ਦੇ ਅਨੁਯਾਈ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲ ਚੰਪਕ ਦੀ ਫਾਹੀ ਤੋਂ ਇੱਕ ਬੰਧੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਛੁਡਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।