Adhyaya 4

Verse 1

वात्स्यायन उवाच । भुजगाधीश्वरेशान धराभारधरक्षम । शृण्वेकं संशयं मह्यं कृपया कथयस्व तम्

ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਨਾਗਰਾਜਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਈਸ਼ਾਨ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਭਾਰ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ! ਮੇਰਾ ਇਕ ਸੰਦੇਹ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਉਤਰ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ।

Verse 2

रघुनाथस्य गमनं वनं प्रति यदा ह्यभूत् । तदा प्रभृति देहेन स्थिता शून्येन चेतसा

ਜਦੋਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਗਮਨ ਵਨ ਵੱਲ ਹੋਇਆ, ਤਦੋਂ ਤੋਂ ਹੀ ਉਹ ਦੇਹ ਨਾਲ ਤਾਂ ਰਹੀ, ਪਰ ਚਿੱਤ ਸ਼ੂਨ੍ਯ ਹੋ ਗਿਆ—ਮਾਨੋ ਪ੍ਰਾਣ ਹੀ ਖੋ ਬੈਠੀ ਹੋਵੇ।

Verse 3

तद्विप्रयोगविधुरा कृशदेहातिदुःखिता । सुमुखान्मंत्रिणः श्रुत्वा रघुनाथं समागतम्

ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਵਿਹੁੰਝੀ, ਦੇਹ ਕ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ ਅਤੇ ਅਤਿ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ। ਤਦ ਸੂਮੁਖਾ ਮੰਤ੍ਰਣੀ ਦੇ ਮੁਖੋਂ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਜੀ ਆ ਪਹੁੰਚੇ ਹਨ।

Verse 4

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । रघुवरस्य राज्याभिषेकोनाम चतुर्थोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ, ‘ਰਘੁਵਰ ਦੇ ਰਾਜ੍ਯਾਭਿਸ਼ੇਕ’ ਨਾਮਕ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 5

एतन्मे संशयं छिंधि रघुनाथगुणोदयम् । यथावच्छृण्वते मह्यं कथयस्व प्रसादतः

ਮੇਰਾ ਇਹ ਸੰਦੇਹ ਕੱਟ ਦੇਵੋ—ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਉਦਯ ਬਾਰੇ। ਮੈਂ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਕਥਨ ਕਰੋ।

Verse 6

शेष उवाच । साधुपृष्टं महाभाग द्विजवर्यपुरस्कृत । तन्मे निगदतः साक्षाच्छृणुष्वैकमनाः किल

ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ! ਹੇ ਦ੍ਵਿਜਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ! ਤੂੰ ਚੰਗਾ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਕਿਹਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ—ਇਕਾਗ੍ਰ ਚਿੱਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣ।

Verse 7

सा वै तद्वदनांभोज च्युतं रामागमामृतम् । पीत्वा पीत्वा बभूवाहो स्थगितांगेन विह्वला

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਮੁਖ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਝਰੀ ‘ਰਾਮ ਦੇ ਆਗਮਨ’ ਦੀ ਅੰਮ੍ਰਿਤ-ਵਾਰਤਾ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਪੀਆ। ਪੀ ਪੀ ਕੇ, ਅਹੋ, ਅੰਗ ਜਿਵੇਂ ਠਹਿਰ ਗਏ ਹੋਣ—ਉਹ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹਿਤ ਰਹਿ ਗਈ।

Verse 8

किं मे स्वप्नो विमूढायाः किं वा भ्रमकरं वचः । ममवै मंदभाग्यायाः कथं रामेक्षणं पुनः

ਕੀ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ, ਮੋਹਿਤ ਹੋਈ ਲਈ, ਕੋਈ ਸੁਪਨਾ ਹੈ ਜਾਂ ਭਟਕਾਉਣ ਵਾਲੀ ਬਾਤ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਮੰਦ-ਭਾਗਣੀ ਹਾਂ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਣ?

Verse 9

बहुना तपसा कृत्वा प्राप्तोऽयं वै सुतः शिशुः । केनचिन्मम पापेन विप्रयोगं गतः पुनः

ਬਹੁਤ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਇਹ ਨੰਨਾ ਪੁੱਤਰ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਸੀ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਪਾਪ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 10

सुमंत्रिन्कुशली रामः सीतालक्ष्मणसंयुतः । कथं मां स्मरते वीरो वनचारी सुदुःखिताम्

ਹੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ! ਕੀ ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਕੁਸ਼ਲ ਹੈ? ਉਹ ਵਨਵਾਸੀ ਵੀਰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਕਿਵੇਂ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ?

Verse 11

इति सा विललापोच्चै रघुनाथस्मृतिं गता । न निवेद निजं किंचित्परकीयं विमोहिता । सुमुखोऽपि तथा दृष्ट्वा दुःखितां मातरं भृशम्

ਇਉਂ ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰਦੀ ਰਹੀ, ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਈ। ਪਰਾਏ ਮੋਹ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਾ ਦੱਸੀ। ਅਤੇ ਸੁਮੁਖ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਵੇਖ ਕੇ (ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੀੜ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ)।

Verse 12

वीजयामास वासोग्रैः संज्ञामाप च सा पुनः । उवाच जननीं सौम्यं वचोहर्षकरं मुहुः

ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਪੱਲੇ ਨਾਲ ਹਵਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਉਹ ਮੁੜ ਹੋਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਈ। ਫਿਰ ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਾਂ ਨੂੰ ਕੋਮਲ, ਹਿਰਦੇ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦੀ ਰਹੀ।

Verse 13

रघुनाथागमस्मार हृष्टां तां व्यदधात्पुनः । मातर्विद्धि गृहं प्राप्तं रघुनाथं सलक्ष्मणम्

ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਆਗਮਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਬੋਲਿਆ: “ਮਾਤਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਨ।”

Verse 14

सीतया सहितं पश्य चाशीर्भिरभियुंक्ष्व च । इति तथ्यं वचः श्रुत्वा सुमुखेन प्रभाषितम्

“ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਉਸਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਨਿਵਾਜ਼।” ਸੂਮੁਖ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਨਿਕਲੇ ਇਹ ਸੱਚੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ (ਉਹਨਾਂ ਨੇ) ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 15

यादृशं हर्षमापेदे तादृशं वेद्म्यहं नहि । उत्थाय चाजिरे प्राप्ता रोमांचिततनूरुहा

ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਆਨੰਦ ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਬਿਆਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉੱਠ ਕੇ ਮੈਂ ਅੰਗਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਪਰਮ ਰਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 16

हर्षविह्वलितांग्यश्रु मुंचंती राममैक्षत । तावत्स रामो राजेंद्रो नरयानमधिश्रितः

ਹਰਖ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਅੰਸੂ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ। ਓਸੇ ਵੇਲੇ ਰਾਮ—ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ—ਨਰਯਾਨ ਨਾਮਕ ਦਿਵ੍ਯ ਵਾਹਨ ਉੱਤੇ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਸਨ।

Verse 17

प्राप्तः स्वमातुर्भवनं कैकेय्याः सुनयः पुरः । कैकेय्यपि त्रपाभारनम्रा रामं पुरःस्थितम्

ਸੁਨਯ ਕੈਕੇਈ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਵਨ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ। ਕੈਕੇਈ ਵੀ ਲਾਜ਼ ਦੀ ਭਾਰੀ ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਰਾਮ ਦੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕੀ ਖੜੀ ਸੀ।

Verse 18

नोवाच किंचिन्महतीं चिंतां प्राप्तवती मुहुः । सूर्यवंशध्वजो रामो मातरं वीक्ष्य लज्जिताम्

ਉਹ ਕੁਝ ਨ ਬੋਲੀ; ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਚਿੰਤਾ ਘੇਰ ਲੈਂਦੀ। ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਦਾ ਧਵਜ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ, ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਲੱਜਿਤ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 19

उवाच सांत्वयंस्तां च वाक्यैर्विनयमिश्रितैः । श्रीराम उवाच । मातर्मया वनं गत्वा सर्वमाचरितं तथा

ਤਦ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ-ਮਿਸ਼੍ਰਿਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇਂਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਿਆ। ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਮਾਤਾ, ਮੈਂ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾ ਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੀਤਾ ਜਿਵੇਂ ਕਰਨਾ ਉਚਿਤ ਸੀ।”

Verse 20

अधुना करवै किं वा त्वदाज्ञातो जनन्यहो । मया न्यूनं कृतं नास्ति कथं मां नेक्ष्यसे पुनः

ਹੁਣ ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਹੋਰ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾ? ਮੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਕੋਈ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਰਹੀ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੁੜ ਕਿਵੇਂ ਨਹੀਂ ਤੱਕੇਂਗੀ?

Verse 21

आशीर्भिरभिनंद्यैनं भरतं मां च वीक्षय । इति श्रुत्वापि तद्वाक्यं सा नम्रवदनानघ

“ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ—ਭਰਤ ਨੂੰ—ਅਭਿਨੰਦਨ ਕਰ, ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਤੱਕ ਲੈ।” ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ, ਉਹ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਖ ਝੁਕਾਈ ਰਹੀ।

Verse 22

शनैः शनैः प्रत्युवाच राम गच्छ स्वमालयम् । रामोऽपि श्रुत्वा वचनं जनन्याः पुरुषोत्तमः

ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਨਿਵਾਸ ਨੂੰ ਜਾ।” ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਰਾਮ ਨੇ ਵੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ…

Verse 23

नमस्कृत्य ययौ गेहं सुमित्रायाः कृपानिधिः । सुमित्रा पुत्रसहितं रामं दृष्ट्वा महामनाः

ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ ਸੂਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਗ੍ਰਿਹ ਵੱਲ ਗਿਆ। ਮਹਾਨ ਮਨ ਵਾਲੀ ਸੂਮਿਤ੍ਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਪਾਇਆ।

Verse 24

चिरंजीव चिरंजीव ह्याशीर्भिरिति चाभ्यधात् । मातुश्च रामभद्रोऽपि चरणौ प्रणिपत्य च

ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦੇਂਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, “ਚਿਰੰਜੀਵ, ਚਿਰੰਜੀਵ।” ਅਤੇ ਰਾਮਭਦ੍ਰ ਨੇ ਭੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰ ਕੇ ਸਾਸ਼ਟਾਂਗ ਦੰਡਵਤ ਕੀਤਾ।

Verse 25

परिष्वज्य मुदायुक्तो जगाद वचनं पुनः । रत्नगर्भे मम भ्रात्रा केनापि न कृतं तथा

ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਫਿਰ ਬੋਲਾ: “ਰਤਨਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਕਦੇ ਐਸਾ ਵਰਤਾਵ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ।”

Verse 26

यथायमकरोद्धीमान्ममदुःखापनोदनम्

ਜਿਵੇਂ ਇਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਕਰਤੱਬ ਕੀਤਾ ਹੈ,

Verse 27

रावणेन हृता सीता मया यत्प्राप्यते पुनः । मातस्तत्सर्वमाविद्धि लक्ष्मणस्य विचेष्टितम्

ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਹਰਨ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਂ ਹੁਣ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ—ਹੇ ਮਾਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕਰਤੱਬਾਂ ਦਾ ਹੀ ਫਲ ਜਾਣੋ।

Verse 28

दत्तामाशिषमागृह्य शिरसायं सुमित्रया । निजमातुश्च भवनं प्रययौ विबुधैर्वृतः

ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ, ਉਹ ਦੇਵਗਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਆਪਣੀ ਮਾਤਾ ਦੇ ਭਵਨ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਿਆ।

Verse 29

मातरं वीक्ष्य हृषितां निजदर्शनलालसाम् । स्वयानादवरुह्याशु चरणावग्रहीद्धरिः

ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਹਰਿ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੇ ਵਾਹਨ ਤੋਂ ਉਤਰਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ ਫੜ ਲਏ।

Verse 30

माता तद्दर्शनोत्कंठा विह्वलीकृतमानसा । परिष्वज्य परिष्वज्य रामं मुदमवाप सा

ਮਾਤਾ ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਤੀਬਰ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ, ਮਨੋਂ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 31

शरीरे रोमहर्षोऽभूद्गद्गदा वागभूत्तदा । हर्षाश्रूणि तु सोष्णानि प्रवाहं प्रापुरापदात्

ਤਦ ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਉਠਿਆ, ਬਾਣੀ ਗਦਗਦ ਹੋ ਗਈ; ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਗਰਮ ਅੰਸੂ ਧਾਰ ਵਾਂਗ ਲਗਾਤਾਰ ਵਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 32

जननीं वीक्ष्य विनयी ताटंकद्वयवर्जिताम् । कराकल्प पदाकल्परहितां बिभ्रतीं तनुम्

ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਨਿਮਰ ਹੋਇਆ; ਉਸ ਨੇ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਦੋਵੇਂ ਕੰਨਾਂ ਦੇ ਝੁਮਕਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਅਤੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਪੈਰਾਂ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਤੋਂ ਵਿਹੁਣੇ ਤਨ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੋਈ ਦੇਖਿਆ।

Verse 33

किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां कृशांगीं तां स शोकभाक् । दुःखस्य समयो नायमिति मत्वा जगाद ताम्

ਉਸ ਕਮਜ਼ੋਰ ਸਰੀਰ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਨਾਲ ਥੋੜ੍ਹਾ ਖੁਸ਼ ਹੋਇਆ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਦੁੱਖੀ ਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਦੁੱਖ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ," ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।

Verse 34

श्रीराम उवाच । मातर्मया त्वच्चरणौ चिरकालं न सेवितौ । ततः क्षमस्वापराधं भाग्यहीनस्य वै मम

ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: "ਹੇ ਮਾਤਾ! ਮੈਂ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਬਦਕਿਸਮਤ ਦੇ ਇਸ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।"

Verse 35

ये पुत्रा मातापित्रोर्न शुश्रूषायां समुत्सुकाः । ते मंतव्याः परा मातः कीटका रेतसो भवाः

ਜਿਹੜੇ ਪੁੱਤਰ ਆਪਣੇ ਮਾਤਾ-ਪਿਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਹੇ ਮਾਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਵੀਰਜ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਕੀੜੇ ਹੀ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 36

किं कुर्वे जनकाज्ञातो गतो वै दंडकं वनम् । तत्रापि त्वत्कृपापांगात्तीर्णोऽस्मि दुःखसागरम्

ਮੈਂ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਪਿਤਾ ਜੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੋਂ ਅਣਜਾਣ ਹੋ ਕੇ ਮੈਂ ਦੰਡਕ ਵਣ ਵਿੱਚ ਚਲਾ ਗਿਆ; ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਵੀ, ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਸਦਕਾ, ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 37

रावणेन हृता सीता लंकायां गमिता पुनः । त्वत्कृपातो मया लब्धा तं हत्वा राक्षसेश्वरम्

ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਦੁਆਰਾ ਹਰ ਲਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਪਾ ਲਿਆ ਹੈ।

Verse 38

सीतेयं त्वच्चरणयोः पतिता वै पतिव्रता । संभावयाशु चकितां त्वत्पादार्पितमानसाम्

ਇਹ ਸੀਤਾ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਈ ਹੈ। ਕਿਰਪਾ ਕਰ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ; ਉਹ ਕੰਬ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਤੇਰੇ ਪਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ।

Verse 39

इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं पादयोः पतितां स्नुषाम् । आशीर्भिरभियुज्यैनां बभाषे तां पतिव्रताम्

ਉਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੀ ਹੋਈ ਆਪਣੀ ਨੂੰਹ ਨੂੰ, ਪਹਿਲਾਂ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਅਨੁਗ੍ਰਹਿਤ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।

Verse 40

सीते स्वपतिना सार्द्धं चिरं विलस भामिनि । पुत्रौ प्रसूय च कुलं स्वकं पावय पावने

ਹੇ ਸੀਤੇ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਚਿਰਕਾਲ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਵਿਹਾਰ ਕਰ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ। ਦੋ ਪੁੱਤਰ ਜਣ ਕੇ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰ, ਹੇ ਪਾਵਨੀ।

Verse 41

त्वत्सदृश्यः पतिपराः पतिदुःखसुखानुगाः । भवंति दुःखभागिन्यो न हि सत्यं जगत्त्रये

ਤੇਰੇ ਵਰਗੀਆਂ, ਜੋ ਪਤੀ-ਪਰਾਇਣ ਹਨ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਾਥੀ ਹਨ, ਉਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀ ਬਣਦੀਆਂ ਹਨ; ਤਿੰਨਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਝੂਠ ਨਹੀਂ।

Verse 42

विदेहपुत्रि स्वकुलं त्वया पावितमात्मना । रामपादाब्जयुगलमनुयांत्या महावनम्

ਹੇ ਵਿਦੇਹ ਦੀ ਪੁਤਰੀ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਤ੍ਵ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਮਹਾਵਨ ਨੂੰ ਗਈ।

Verse 43

किं चित्रं यत्पुमांसस्तु वैरिकोटिप्रभंजनाः । येषां गेहे सती भार्या स्वपतिप्रियवाञ्छिका

ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਚੰਭਾ ਕੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਪੁਰਖ ਕਰੋੜਾਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ ਕਰ ਦੇਣ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀ ਹੈ ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਹੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 44

इत्युक्त्वा रघुनाथस्य भार्यामंचितलोचनाम् । तूष्णीं बभूव हृषिता प्रहृष्टस्वतनूरुहा

ਇਉਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਨਿਮਰ ਨੈਣਾਂ ਵਾਲੀ ਭਾਰਿਆ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਈ; ਅੰਦਰੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ, ਹ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੋਈ, ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਰੋਮ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ।

Verse 45

अथ भ्रातास्य भरतः पित्रा दत्तं निजं महत् । राज्यं निवेदयामास रामचंद्राय धीमते

ਫਿਰ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਭਰਤ, ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਆਪਣਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜ, ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਨਿਵੇਦਨ ਕਰ ਕੇ ਅਰਪਣ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 46

मंत्रिणस्ते प्रहृष्टांगा दैवज्ञान्मंत्रकोविदान् । आहूय सुमुहूर्तंते पप्रच्छुः परमादरात्

ਤਦ ਉਹ ਮੰਤਰੀ, ਅੰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਹर्ष ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਦੈਵ-ਜ੍ਯੋਤਿਸ਼ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਪੰਡਿਤਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ, ਸੁਮੁਹੂਰਤ ਵਿੱਚ ਪਰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ।

Verse 47

शुभे मुहूर्ते सुदिने शुभनक्षत्रसंयुते । अभिषेकं महाराज्ये कारयामासुरुद्यताः

ਸ਼ੁਭ ਮੁਹੂਰਤ, ਸੁਦਿਨ ਅਤੇ ਮੰਗਲ ਨਕਸ਼ਤਰ ਦੇ ਯੋਗ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਰਾਜ੍ਯ ਲਈ ਰਾਜਾਭਿਸ਼ੇਕ ਕਰਵਾਉਣ ਲੱਗੇ।

Verse 48

सप्तद्वीपवतीं पृथ्वीं व्याघ्रचर्मणि सुंदरे । लिखित्वोपरि राजेंद्रो महाराजोधितस्थिवान्

ਸੁੰਦਰ ਬਾਘ-ਚਮੜੇ ਉੱਤੇ ਸੱਤ ਦਵੀਪਾਂ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ ਦਾ ਚਿੱਤਰ ਲਿਖ ਕੇ, ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਮਹਾਰਾਜ ਉਸ ਦੇ ਉਪਰ ਬੈਠਾ ਰਹਿਆ।

Verse 49

तद्दिनादेव साधूनां मनांसि प्रमुदं ययुः । दुष्टानां चेतसो ग्लानिरभवत्परतापिनाम्

ਉਸੇ ਦਿਨ ਤੋਂ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ; ਪਰ ਪਰਾਏ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਉੱਤੇ ਉਦਾਸੀ ਤੇ ਗਲਾਨੀ ਛਾ ਗਈ।

Verse 50

स्त्रियस्तु पतिभक्त्या च पतिव्रतपरायणाः । मनसापि कदा पापं नाचरंति जना मुने

ਪਰ, ਹੇ ਮੁਨੀ, ਜੋ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਪਤੀ-ਭਕਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹਨ, ਉਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਦੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ।

Verse 51

दैत्यादेवास्तथा नागा यक्षासुरमहोरगाः । सर्वे न्यायपथे स्थित्वा रामाज्ञां शिरसा दधुः

ਦੈਤ੍ਯ, ਦੇਵ, ਨਾਗ, ਯਕ੍ਸ਼, ਅਸੁਰ ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਸੱਪ—ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਕੇ, ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਲਏ।

Verse 52

परोपकरणेयुक्ताः स्वधर्मसुखनिर्वृताः । विद्याविनोदगमिता दिनरात्रिक्षणाः शुभाः

ਪਰਉਪਕਾਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਸਵਧਰਮ ਦੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਪਤ, ਅਤੇ ਵਿਦਿਆ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਵਿਨੋਦ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ—ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਨ, ਰਾਤਾਂ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਮੰਗਲਮਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 53

वातोऽपि मार्गसंस्थानां बलान्नाहरते महान् । वासांस्यपि तु सूक्ष्माणि तत्र चौरकथा नहि

ਉਸ ਥਾਂ ਰਾਹਾਂ ਉੱਤੇ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮਹਾਂ ਪਵਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਬਲ ਨਾਲ ਹਟਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਉੱਥੇ ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸੁੱਖਮ ਵਸਤ੍ਰ ਵੀ ਜਿਉਂ ਦੇ ਤਿਉਂ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਚੋਰੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਨਹੀਂ।

Verse 54

धनदो ह्यर्थिनां रामः कारुण्यश्च कृपानिधिः । भ्रातृभिः सहितो नित्यं गुरुदेवस्तुतिं व्यधात्

ਰਾਮ ਜੀ ਅਰਥੀ ਜਨਾਂ ਲਈ ਧਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ; ਉਹ ਕਰੁਣਾ-ਸਰੂਪ, ਕਿਰਪਾ ਦੇ ਨਿਧਾਨ ਹਨ। ਭਰਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਸਦਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਹ ਗੁਰੂ ਅਤੇ ਦੇਵ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।