Adhyaya 38

ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਦੀ ਰਾਮ-ਗੁਣ ਸੁਣਨ ਦੀ ਅਤ੍ਰਿਪਤ ਇੱਛਾ ਦੇ ਉੱਤਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਸ਼ (ਅਨੰਤ) ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦਾ ਪ੍ਰਸੰਗ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰੇਵਾ (ਨਰਮਦਾ) ਦੇ ਗਹਿਰੇ ਕੁੰਡ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੇ ਯਜ੍ਞ-ਘੋੜੇ ਦੇ ਅਚਾਨਕ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਣ ਨਾਲ ਸੈਨਾ ਹੱਕੀ-ਬੱਕੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆ ਕੇ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਤੋਂ ਪੁੱਛਗਿੱਛ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਨਾਲ ਹਨੂਮਾਨ ਤੇ ਪੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਤ ਜਲ ਵਿੱਚ ਉਤਰ ਕੇ ਪਾਤਾਲ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਨਗਰੀ ਵੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਜੜੇ ਸੁਵਰਨ ਸਤੰਭ ਕੋਲ ਬੱਝਿਆ ਘੋੜਾ ਲੱਭਦੇ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਇੱਕ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦੇਵੀ-ਸਰੂਪਾ ਇਸਤਰੀ ਅਤੇ ਮੋਹਕ ਯੋਗਿਨੀਆਂ/ਸਹੇਲੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਆਗੰਤੁਕਾਂ ਨੂੰ ਭੱਖਣ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਣਾਅ ਭਰੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਆਦਿ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਰਾਮਭਦ੍ਰ ਦਾ ਦੱਸ ਕੇ ਮੁਕਤੀ ਮੰਗਦੇ ਹਨ; ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਮੋਹ ਦੇ ਸੰਕੇਤ ਵੀ ਉੱਭਰਦੇ ਹਨ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਹਨੂਮਾਨ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਵਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ—ਜਨਮਾਂ ਜਨਮਾਂਤਰਾਂ ਤੱਕ ਰਾਮ ਦੀ ਨਿੱਤ ਦਾਸਤਾ। ਉਹ ਇਸਤਰੀ ਵਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਵਿਆਹ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਯੋਗਿਨੀ-ਪ੍ਰਦੱਤ ਅਸਤ੍ਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ ਰੇਵਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਸੈਨਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਸਾਰਾ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣਦੀ ਹੈ।