Adhyaya 20

Verse 1

सुमतिरुवाच । अथ प्रयाते भूपाले सर्वलोकसमन्विते । महाभागैर्वैष्णवैश्च गायकैः कृष्णकीर्तनम्

ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਾ ਸਭ ਵਰਗਾਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਭਾਗ ਵੈਸ਼ਣਵਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਾਇਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ-ਕੀਰਤਨ ਉੱਠਿਆ।

Verse 2

शुश्रावासौ महाराजो मार्गे गोविंदकीर्तनम् । जय माधव भक्तानां शरण्य पुरुषोत्तम

ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਉਸ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਗੋਵਿੰਦ-ਕੀਰਤਨ ਸੁਣਿਆ: “ਜੈ ਮਾਧਵ! ਭਕਤਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ!”

Verse 3

मार्गे तीर्थान्यनेकानि कुर्वन्पश्यन्महोदयम् । तापसब्राह्मणात्तेषां महिमानमथा शृणोत्

ਰਾਹ ਵਿਚ ਉਹ ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਮਹਾਨ ਸ਼ੁਭਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪਾਸੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਤੇ ਯਸ਼ ਸੁਣਿਆ।

Verse 4

विचित्रविष्णुवार्ताभिर्विनोदितमना नृपः । मार्गेमार्गे महाविष्णुं गापयामास गायकान्

ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀਆਂ ਅਦਭੁਤ ਕਥਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਰਾਜਾ; ਰਾਹ ਦੇ ਹਰ ਪੜਾਅ ਤੇ ਗਾਇਕਾਂ ਤੋਂ ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਸ্তুਤੀ ਗਵਾਉਂਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 5

दीनांधकृपणानां च पंगूनां वासनोचितम् । दानं ददौ महाराजो बुद्धिमान्विजितेंद्रियः

ਉਹ ਮਹਾਰਾਜ—ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ—ਗਰੀਬਾਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ, ਕੰਗਾਲਾਂ ਅਤੇ ਲੰਗੜਿਆਂ ਦੀ ਲੋੜ ਅਨੁਸਾਰ ਦਾਨ ਦਿੰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 6

अनेकतीर्थविरजमात्मानं भव्यतां गतम् । कुर्वन्ययौ स्वीयलोकैर्हरिध्यानपरायणः

ਅਨੇਕਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਸਮੇਤ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ—ਹਰੀ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲੀਨ।

Verse 7

नृपो गच्छन्ददर्शाग्रे नदीं पापप्रणाशिनीम् । चक्रांकितग्रावयुतां मुनिमानस निर्मलाम्

ਅੱਗੇ ਵਧਦਾ ਰਾਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਐਸੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਾਂਗ ਨਿਰਮਲ।

Verse 8

अनेकमुनिवृंदानां बहुश्रेणिविराजिताम् । सारसादिपतत्रीणां कूजितैरुपशोभिताम्

ਅਨੇਕ ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਿੰਦਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਬਹੁਤੀਆਂ ਪੰਕਤੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਅਤੇ ਸਾਰਸ ਆਦਿ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਕੂਕ ਨਾਲ ਹੋਰ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 9

दृष्ट्वा पप्रच्छ विप्राग्र्यं तापसं धर्मकोविदम् । अनेकतीर्थमाहात्म्य विशेषज्ञानजृंभितम्

ਉਸ ਧਰਮ-ਕੋਵਿਦ ਤਪਸਵੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਕੀਤਾ।

Verse 10

स्वामिन्केयं नदी पुण्या मुनिवृन्दनिषेविता । करोति मम चित्तस्य प्रमोदभरनिर्भरम्

ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਪੁੰਨ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੁਨੀ-ਵ੍ਰਿੰਦ ਸੇਵਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦੇ ਉਫਾਨ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਭਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ?

Verse 11

इति श्रुत्वा वचस्तस्य राजराजस्य धीमतः । वक्तुं प्रचक्रमे विद्वांस्तीर्थमाहात्म्यमुत्तमम्

ਇਉਂ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਜਾਧਿਰਾਜ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਵਾਨ ਨੇ ਉੱਤਮ ਤੀਰਥ-ਮਹਾਤਮ੍ਯ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲਈ ਬੋਲਣਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 12

ब्राह्मण उवाच । गंडकीयं नदी राजन्सुरासुरनिषेविता । पुण्योदकपरीवाह हतपातकसंचया

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਗੰਡਕੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਸੇਵਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਪੁੰਨ-ਜਲ ਨੂੰ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਪਾਪ-ਸੰਚਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

दर्शनान्मानसं पापं स्पर्शनात्कर्मजं दहेत् । वाचिकं स्वीय तोयस्य पानतः पापसंचयम्

ਇਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਪਾਪ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਕਰਮਾਂ ਤੋਂ ਜੰਮਿਆ ਪਾਪ ਭਸਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਇਸ ਦੇ ਆਪਣੇ ਜਲ ਦਾ ਪਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਾਣੀ ਨਾਲ ਕੀਤੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਇਕੱਠਾ ਢੇਰ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 14

पुरा दृष्ट्वा प्रजानाथः प्रजाः सर्वा विपावनीः । स्वगंडविप्रुषोनेक पापघ्नीं सृष्टवानिमाम्

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਸਭ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੁੱਧੀ ਦੀ ਲੋੜ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਗੱਲ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਡਿੱਗੀਆਂ ਅਨੇਕ ਬੂੰਦਾਂ ਤੋਂ ਇਹ ਪਾਪਨਾਸ਼ਿਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਰਾ ਰਚੀ।

Verse 15

एनां नदीं ये पुण्योदां स्पृशंति सुतरंगिणीम् । ते गर्भभाजो नैव स्युरपि पापकृतो नराः

ਜੋ ਇਸ ਪੁੰਨਦਾਇਨੀ, ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਸਪਰਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ—even ਜੇ ਪਾਪਕਰਮੀ ਮਨੁੱਖ ਹੋਣ—ਫਿਰ ਕਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਭਾਗੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੇ, ਅਰਥਾਤ ਪੁਨਰਜਨਮ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ।

Verse 16

अस्यां भवा ये चाश्मानश्चक्रचिह्नैरलंकृताः । ते साक्षाद्भगवंतो हि स्वस्वरूपधराः पराः

ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਉਹ ਪੱਥਰ ਜੋ ਚਕ੍ਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹਨ, ਨਿਸ਼ਚਯ ਹੀ ਸਾਕਸ਼ਾਤ ਭਗਵਾਨ ਹੀ ਹਨ—ਉੱਚਤਮ ਸੱਤਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 17

शिलां संपूजयेद्यस्तु नित्यं चक्रयुतां नरः । न जातु स जनन्या वै जठरं समुपाविशेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨਿੱਤ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।

Verse 18

पूजयेद्यो नरो धीमाञ्छालग्रामशिलां वराम् । तेनाचारवता भाव्यं दंभलोभवियोगिना

ਜੋ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਨਰ ਉੱਤਮ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਸੁਚੱਜੇ ਆਚਾਰ ਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਨਾਲ ਜੀਵੇ, ਦੰਭ ਅਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ।

Verse 19

परदार परद्रव्यविमुखेन नरेण हि । पूजनीयः प्रयत्नेन शालग्रामः सचक्रकः

ਜੋ ਨਰ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਧਨ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜੇ, ਉਹ ਯਤਨ ਨਾਲ ਚਕ੍ਰ-ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹੈ।

Verse 20

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे रामाश्वमेधे शेषवात्स्यायनसंवादे । गंडकीमाहात्म्यंनाम विंशोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਅੰਦਰ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ, ‘ਗੰਡਕੀ-ਮਾਹਾਤਮ੍ਯ’ ਨਾਮਕ ਵੀਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।

Verse 21

अपि पापसहस्राणां कर्ता तावन्नरो भवेत् । शालग्रामशिलातोयं पीत्वा पूतो भवेत्क्षणात्

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਨਰ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਕਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਸਨਾਨ ਕਰਵਾਏ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਖ਼ਸ਼ਣ ਮਾਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 22

ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रो वेदपथि स्थितः । शालग्रामं पूजयित्वा गृहस्थो मोक्षमाप्नुयात्

ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਖ਼ਤਰੀ, ਵੈਸ਼ ਜਾਂ ਸ਼ੂਦ੍ਰ—ਜੋ ਵੇਦ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਗ੍ਰਿਹਸਥ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 23

न जातु चित्स्त्रिया कार्यं शालग्रामस्य पूजनम् । भर्तृहीनाथ सुभगा स्वर्गलोकहितैषिणी

ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ; ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਪਤੀ-ਹੀਣ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਵੀ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਸੁਭਾਗੀ ਹੋਵੇ ਅਤੇ ਸਵਰਗਲੋਕ ਦੇ ਹਿਤ ਦੀ ਇੱਛੁਕ ਹੋਵੇ।

Verse 24

मोहात्स्पृष्ट्वापि महिला जन्मशीलगुणान्विता । हित्वा पुण्यसमूहं सा सत्वरं नरकं व्रजेत्

ਚੰਗੇ ਜਨਮ, ਆਚਰਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵੀ ਜੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਅਨੁਚਿਤ ਸਪਰਸ਼ ਕਰ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਆਪਣਾ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਪੁੰਨ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਨਰਕ ਨੂੰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 25

स्त्रीपाणिमुक्तपुष्पाणि शालग्रामशिलोपरि । पवेरधिकपातानि वदंति ब्राह्मणोत्तमाः

ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ ਜੋ ਫੁੱਲ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਣ, ਉਹ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਅਪਰਾਧ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 26

चंदनं विषसंकाशं कुसुमं वज्रसंनिभम् । नैवेद्यं कालकूटाभं भवेद्भगवतः कृतम्

ਜੇ ਭਗਵਾਨ ਲਈ ਸੱਚੀ ਭਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਚੰਦਨ ਵਿਸ਼ ਵਰਗਾ, ਫੁੱਲ ਵਜ੍ਰ ਸਮਾਨ, ਅਤੇ ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਘਾਤਕ ਕਾਲਕੂਟ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 27

तस्मात्सर्वात्मना त्याज्यं स्त्रिया स्पर्शः शिलोपरि । कुर्वती याति नरकं यावदिंद्राश्चतुर्दश

ਇਸ ਲਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਿਲਾ ਉੱਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਤਿਆਗਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਐਸਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੌਦਾਂ ਇੰਦਰਾਂ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪੈਂਦੀ ਹੈ।

Verse 28

अपि पापसमाचारो ब्रह्महत्यायुतोऽपि वा । शालग्रामशिलातोयं पीत्वा याति परां गतिम्

ਭਾਵੇਂ ਕੋਈ ਪਾਪੀ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਲ ਭਾਰਿਤ ਹੀ ਕਿਉਂ ਨ ਹੋਵੇ—ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਧੋਏ ਜਲ ਨੂੰ ਪੀ ਕੇ ਉਹ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

तुलसीचंदनं वारि शंखो घंटाथ चक्रकम् । शिला ताम्रस्य पात्रं तु विष्णोर्नामपदामृतम्

ਤੁਲਸੀ ਤੇ ਚੰਦਨ, ਜਲ, ਸ਼ੰਖ, ਘੰਟੀ ਅਤੇ ਚੱਕਰ; ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ ਅਤੇ ਤਾਂਬੇ ਦਾ ਪਾਤਰ—ਇਹ ਸਭ, ਵਿਸ਼ਣੂ ਦੇ ਨਾਮ-ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਇਆ ਪਾਦਾਮ੍ਰਿਤ, ਪੂਜਨ ਦੇ ਆਦਰਯੋਗ ਸਾਧਨ ਹਨ।

Verse 30

पदामृतं तु नवभिः पापराशिप्रदाहकम् । वदंति मुनयः शांताः सर्वशास्त्रार्थकोविदाः

ਪਾਦਾਮ੍ਰਿਤ ਨੌਂ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦੇਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਗੱਲ ਸ਼ਾਂਤ, ਸਭ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ।

Verse 31

सर्वतीर्थपरिस्नानात्सर्वक्रतुसमर्चनात् । पुण्यं भवति यद्राजन्बिंदौ बिंदौ तदद्भुतम्

ਹੇ ਰਾਜਨ! ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਭ ਯਜਨਾਂ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਅਰਚਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਜੋ ਪੁੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਅਚੰਭੇ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ ਕਿ ਉਹੀ ਪੁੰਨ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮ ਦੀ ਹਰ ਬੂੰਦ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

शालग्रामशिला यत्र पूज्यते पुरुषोत्तमैः । तत्र योजनमात्रं तु तीर्थकोटिसमन्वितम्

ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੇ ਅਗ੍ਰ ਭਕਤਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਉਸ ਸਥਾਨ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕ ਯੋਜਨ ਮਾਤਰ ਭੂਮੀ ਵੀ ਕਰੋੜਾਂ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਪੁੰਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 33

शालग्रामाः समाः पूज्याः समेषु द्वितयं नहि । विषमा एव संपूज्या विषमेषु त्रयं नहि

ਜੋ ਸ਼ਾਲਿਗ੍ਰਾਮ ਸਮ (ਸਮਮਿਤ) ਹੋਣ, ਉਹ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਸਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜੋੜਾ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਸਮ (ਅਸਮਮਿਤ) ਹੋਣ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ; ਵਿਸਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਦਾ ਸਮੂਹ ਵਿਧਾਨ ਨਹੀਂ।

Verse 34

द्वारावती भवं चक्रं तथा वै गंडकीभवम् । उभयोः संगमो यत्र तत्र गंगा समुद्रगा

ਦੁਆਰਾਵਤੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਚਕ੍ਰ-ਤੀਰਥ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਗੰਡਕੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਤੀਰਥ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਓਥੇ ਗੰਗਾ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 35

रूक्षाः कुर्वंति पुरुषा नायुः श्रीबलवर्जितान् । तस्मात्स्निग्धा मनोहारि रूपिण्यो ददति श्रियम्

ਰੁੱਖਾਪਣ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਆਯੁ, ਸ਼੍ਰੀ ਅਤੇ ਬਲ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਨਿਗਧ—ਮਨੋਹਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ—ਵਸਤੂ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੌਭਾਗ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦੀ ਹੈ।

Verse 36

आयुष्कामो नरो यस्तु धनकामो हि यः पुमान् । पूजयन्सर्वमाप्नोति पारलौकिकमैहिकम्

ਜੋ ਨਰ ਆਯੁ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਜੋ ਪੁਰਸ਼ ਧਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ—ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ ਸਭ ਕੁਝ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਪਰਲੋਕਿਕ ਵੀ ਅਤੇ ਇਹਿਲੋਕਿਕ ਵੀ।

Verse 37

प्राणांतकाले पुंसस्तु भवेद्भाग्यवतो नृप । वाचि नाम हरेः पुण्यं शिला हृदि तदंतिके

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਂਤ ਵੇਲੇ ਮਨੁੱਖ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ: ਜੀਭ ਉੱਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਪੁੰਨ ਨਾਮ, ਅਤੇ ਹਿਰਦੇ ਉੱਤੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖੀ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਿਲਾ।

Verse 38

गच्छत्सु प्राणमार्गेषु यस्य विश्रंभतोऽपि चेत् । शालग्रामशिला स्फूर्तिस्तस्य मुक्तिर्न संशयः

ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਾਣ ਆਪਣੇ ਮਾਰਗਾਂ ਰਾਹੀਂ ਨਿਕਲ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਜਿਸ ਦੇ ਚਿੱਤ ਵਿੱਚ—even ਅਚੇਤ ਹੀ—ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਰਤੀ ਜਾਗ ਪਏ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।

Verse 39

पुरा भगवता प्रोक्तमंबरीषाय धीमते । ब्राह्मणा न्यासिनः स्निग्धाः शालग्रामशिलास्तथा

ਪੂਰਵਕਾਲ ਵਿੱਚ ਭਗਵਾਨ ਨੇ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਅੰਬਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਸੰਨਿਆਸੀ, ਸਨੇਹੀ ਭਗਤ—ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾਵਾਂ—ਸਭ ਆਦਰਯੋਗ ਹਨ।

Verse 40

स्वरूपत्रितयं मह्यमेतद्धि क्षितिमंडले । पापिनां पापनिर्हारं कर्तुं धृतमुदं च ता

ਮੇਰਾ ਇਹ ਤ੍ਰਿਰੂਪ ਪ੍ਰਕਟਾਵਾ ਧਰਤੀ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਧਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਾਪੀਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਦੂਰ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਧਾਰ ਤੇ ਉਤਥਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।

Verse 41

निंदंति पापिनो ये वा शालग्रामशिलां सकृत् । कुंभीपाके पचंत्याशु यावदाभूतसंप्लवम्

ਜੋ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ-ਸ਼ਿਲਾ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰ ਵੀ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਛੇਤੀ ਹੀ ਕੁੰਭੀਪਾਕ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਪਕਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਤੱਕ ਸਰਵ-ਭੂਤ-ਸੰਪਲਵ (ਮਹਾਪ੍ਰਲਯ) ਨਾ ਆ ਜਾਵੇ।

Verse 42

पूजां समुद्यतं कर्तुं यो वारयति मूढधीः । तस्य मातापिताबंधुवर्गा नरकभागिनः

ਜੋ ਮੂਰਖ-ਬੁੱਧੀ ਮਨੁੱਖ ਪੂਜਾ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਠੇ ਹੋਏ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਰੋਕਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਂ, ਪਿਉ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕ-ਸੰਬੰਧੀ ਨਰਕ ਦੇ ਭਾਗੀ ਬਣਦੇ ਹਨ।

Verse 43

यो वा कथयति प्रेष्ठं शालग्रामार्चनं कुरु । सकृतार्थो नयत्याशु वैकुंठं स्वस्य पूर्वजान्

ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਜੋ ਕੋਈ ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰੇਰਦਾ ਹੈ—“ਸ਼ਾਲਗ੍ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਅਰਚਨਾ ਕਰ”—ਉਹ ਜੀਵਨ-ਉਦੇਸ਼ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਛੇਤੀ ਹੀ ਵੈਕੁੰਠ ਧਾਮ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 44

अत्रैवोदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । मुनयो वीतरागाश्च कामक्रोधविवर्जिताः

ਇਥੇ ਹੀ ਉਹ ਇਕ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਮੁਨੀ ਜੋ ਵੈਰਾਗੀ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਮ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਨ।

Verse 45

पुरा कीकटसंज्ञे वै देशे धर्मविवर्जिते । आसीत्पुल्कसजातीयो नरः शबरसंज्ञितः

ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ, ਕੀਕਟ ਨਾਮਕ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ—ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਸੀ—ਪੁਲਕਸ਼ ਜਾਤੀ ਦਾ ਇੱਕ ਮਨੁੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਬਰ ਸੀ।

Verse 46

नित्यं जंतुवधोद्युक्तः शरासनधरो मुहुः । तीर्थं प्रति यियासूनां बलाद्धरति जीवितम्

ਉਹ ਸਦਾ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ, ਵਾਰੰਵਾਰ ਧਨੁਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ; ਜੋ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਈ ਨਿਕਲਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਬਲਪੂਰਵਕ ਲੈ ਲੈਂਦਾ।

Verse 47

अनेकप्राणिहत्याकृत्परस्वे निरतः सदा । सदा रागादिसंयुक्तः कामक्रोधादिसंयुतः

ਉਸ ਨੇ ਅਨੇਕ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਪਰਾਏ ਧਨ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਲੀਨ ਰਹਿੰਦਾ; ਅਤੇ ਰਾਗ ਆਦਿ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ—ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 48

विचरत्यनिशं भीमे वने प्राणिवधंकरः । विषसंसक्तबाणाग्र रूढचापगुणोद्धुरः

ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਿਰੰਤਰ ਭਟਕਦਾ ਹੈ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਵਧ ਲਈ ਤਤਪਰ; ਉਸ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਅਗਰ ਵਿਸ ਨਾਲ ਲਿਪਤੇ ਹਨ ਅਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਕਸ ਕੇ ਤਣੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 49

सैकदा पर्यटन्व्याधः प्राणिमात्रभयंकरः । कालं प्राप्तं न जानाति समीपेऽप्युग्रमानसः

ਵਾਰੰਵਾਰ ਭਟਕਦਾ ਉਹ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਜੋ ਹਰ ਪ੍ਰਾਣੀ ਲਈ ਭਯਾਨਕ ਹੈ, ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਕਾਲ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ—ਇਹ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ; ਨੇੜੇ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਗ੍ਰ ਤੇ ਅੰਧਾ ਹੈ।