Adhyaya 19

Verse 1

ब्राह्मण उवाच । इति श्रुत्वा तु तद्वाक्यं भिल्लानामहमद्भुतम् । अत्याश्चर्यमिदं मत्वा प्रहृष्टोऽभवमित्युत

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਭਿੱਲਾਂ ਦੇ ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਬਚਨ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅਤਿ ਅਚੰਭਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।”

Verse 2

गंगासागरसंयोगे स्नात्वा पुण्यकलेवरः । शृंगमारुरुहे तत्र मणिमाणिक्यचित्रितम्

ਗੰਗਾ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਸੰਗਮ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਫਿਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ।

Verse 3

तत्रापश्यं महाराज देवं देवादिवंदितम् । नमस्कृत्वा कृतार्थोऽहं जातोन्नप्राशनेन च

ਉੱਥੇ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਮੈਂ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਅਗੇਵਾਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵੰਦਿਤ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ। ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਮੇਰਾ ਜੀਵਨ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਹੋ ਗਿਆ—ਅਤੇ ਬਾਲਕ ਦੇ ਜਾਤਾਨ্নਪ੍ਰਾਸ਼ਨ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਵੀ।

Verse 4

चतुर्भुजत्वं संप्राप्तः शंखचक्रादिचिह्नितम् । पुरुषोत्तमदर्शनेन न पुनर्गर्भमाविशम्

ਮੈਂ ਚਾਰ ਭੁਜਾਵਾਂ ਵਾਲਾ ਰੂਪ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ, ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਦਿਵ੍ਯ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ। ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁੜ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਗਿਆ—ਅਰਥਾਤ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਇਆ।

Verse 5

राजंस्त्वमपि तत्राशु गच्छ नीलाभिधं गिरिम् । कृतार्थं कुरु चात्मानं गर्भदुःखविवर्जितम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਥੇ ਜਾ—ਨੀਲ ਨਾਮਕ ਪਹਾੜ ਨੂੰ। ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਤਾਰਥ ਕਰ, ਅਤੇ ਗਰਭ-ਦੁਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾ—ਅਰਥਾਤ ਮੁੜ ਮੁੜ ਜਨਮ ਦੇ ਕਲੇਸ਼ ਤੋਂ ਮੁਕਤ।

Verse 6

इत्याकर्ण्य वचस्तस्य वाडवाग्र्यस्य धीमतः । पप्रच्छ हृष्टगात्रस्तु तीर्थयात्राविधिं मुनिम्

ਇਉਂ ਉਸ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵਾਡਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗੇਵਾਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਰੋਮਾਂਚਿਤ ਦੇਹ ਵਾਲਾ—ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗਾ।

Verse 7

राजोवाच । साधु विप्राग्र्य हे साधो त्वया प्रोक्तं ममानघ । पुरुषोत्तममाहात्म्यं शृण्वतां पापनाशनम्

ਰਾਜਾ ਬੋਲੇ: “ਸਾਧੁ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰਾਂ ਵਿਚ ਅਗੇਵਾਨ, ਹੇ ਸਾਧੋ! ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮੁਨੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕਹੀ ਹੈ—ਜਿਸ ਦਾ ਸ੍ਰਵਣ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।”

Verse 8

ब्रूहि तत्तीर्थयात्रायां विधिं श्रुतिसमन्वितम् । विधिना केन संपूर्ण फलप्राप्तिर्नृणां भवेत्

ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਦੱਸੋ; ਕਿਹੜੇ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਪੂਰਾ ਫਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ?

Verse 9

ब्राह्मण उवाच । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि तीर्थयात्राविधिं शुभम् । येन संप्राप्यते देवः सुरासुरनमस्कृतः

ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਨ, ਸੁਣੋ; ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਵਿਧੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 10

वलीपलितदेहो वा यौवनेनान्वितोऽपि वा । ज्ञात्वा मृत्युमनिस्तीर्यं हरिं शरणमाव्रजेत्

ਚਾਹੇ ਦੇਹ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਸਫੈਦ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਯੌਵਨ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ; ਮੌਤ ਨੂੰ ਅਟੱਲ ਜਾਣ ਕੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 11

तत्कीर्तने तच्छ्रवणे वंदने तस्य पूजने । मतिरेव प्रकर्तव्या नान्यत्र वनितादिषु

ਉਸ ਦੇ ਕੀਰਤਨ, ਉਸ ਦੀ ਕਥਾ-ਸ਼੍ਰਵਣ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੰਦਨ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਲਗਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ—ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ ਆਦਿ ਵੱਲ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।

Verse 12

सर्वं नश्वरमालोक्य क्षणस्थायि सुदुःखदम् । जन्ममृत्युजरातीतं भक्तिवल्लभमच्युतम्

ਸਭ ਕੁਝ ਨਾਸਵੰਤ ਹੈ—ਪਲ-ਭਰ ਦਾ ਅਤੇ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਭਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਿਯ ਅਚ੍ਯੁਤ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲਵੋ, ਜੋ ਜਨਮ, ਮੌਤ ਅਤੇ ਬੁਢਾਪੇ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।

Verse 13

क्रोधात्कामाद्भयाद्द्वेषाल्लोभाद्दंभान्नरः पुनः । यथाकथंचिद्विभजन्न स दुःखं समश्नुते

ਕ੍ਰੋਧ, ਕਾਮ, ਭਯ, ਦ੍ਵੈਸ਼, ਲੋਭ ਜਾਂ ਦੰਭ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਵੰਡ ਕਰ ਲਵੇ; ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।

Verse 14

स हरिर्जायते साधुसंगमात्पापवर्जितात् । येषां कृपातः पुरुषा भवंत्यसुखवर्जिताः

ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਸਾਧੂ-ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਸ਼ੋਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 15

ते साधवः शांतरागाः कामलोभविवर्जिताः । ब्रुवंति यन्महाराज तत्संसारनिवर्तकम्

ਉਹ ਸਾਧੂ ਰਾਗ-ਦ੍ਵੈਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ਾਂਤ ਹਨ, ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹਨ; ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਕੁਝ ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਉਪਾਯ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 16

तीर्थेषु लभ्यते साधू रामचंद्र परायणः । यद्दर्शनं नृणां पापराशिदाहाशुशुक्षणिः

ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਮਚੰਦਰ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਸਾਧੂ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਜਿਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੀ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾੜ ਕੇ ਸੁਕਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

तस्मात्तीर्थेषु गंतव्यं नरैः संसारभीरुभिः । पुण्योदकेषु सततं साधुश्रेणिविराजिषु

ਇਸ ਲਈ ਸੰਸਾਰ-ਭਯ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਪੁੰਨ-ਜਲਾਂ ਕੋਲ ਸਦਾ, ਜੋ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਮੰਡਲੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦੇ ਹਨ।

Verse 18

तानि तीर्थानि विधिना दृष्टानि प्रहरंत्यघम् । तं विधिं नृपशार्दूल कुरुष्व श्रुतिगोचरम्

ਉਹ ਤੀਰਥ, ਜੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਨ੍ਰਿਪ-ਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਵੇਦ-ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਉਸ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰ।

Verse 19

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । रत्नग्रीवस्य तीर्थप्रयाणंनामैकोनविंशोऽध्यायः

ਇਉਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ—ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸਿਆਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ—“ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ” ਨਾਮਕ ਉਨੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 20

क्रोशमात्रं ततो गत्वा रामरामेति च ब्रुवन् । तत्र तीर्थादिषु स्नात्वा क्षौरं कुर्याद्विधानवित्

ਫਿਰ ਇੱਕ ਕ੍ਰੋਸ਼ ਮਾਤ੍ਰ ਦੂਰ ਜਾ ਕੇ “ਰਾਮ ਰਾਮ” ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਉਹ ਉਥੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰੇ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਮੁੰਡਨ ਕਰਾਵੇ।

Verse 21

मनुष्याणां च पापानि तीर्थानि प्रति गच्छताम् । केशानाश्रित्य तिष्ठंति तस्माद्वपनमाचरेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਤੀਰਥਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਕੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਉਥੇ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਸ਼ੁੱਧੀ ਲਈ ਮੁੰਡਨ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 22

ततो दंडं तु निर्ग्रन्थिं कमंडलुमथाजिनम् । बिभृयाल्लोभनिर्मुक्तस्तीर्थवेषधरो नरः

ਫਿਰ ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੀਰਥ-ਵੇਸ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਗੰਢ ਰਹਿਤ ਡੰਡਾ, ਕਮੰਡਲੁ ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਧਾਰਨ ਕਰੇ।

Verse 23

विधिना गच्छतां नॄणां फलावाप्तिर्विशेषतः । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन तीर्थयात्राविधिं चरेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਨਿਸਚਿਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯਤਨ ਨਾਲ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਨਿਯਤ ਵਿਧੀ ਦਾ ਆਚਰਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

Verse 24

यस्य हस्तौ च पादौ च मनश्चैव सुसंहितम् । विद्या तपश्च कीर्तिश्च स तीर्थफलमश्नुते

ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਤੇ ਪੈਰ ਅਤੇ ਮਨ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੰਯਮਿਤ ਹਨ, ਜੋ ਵਿਦਿਆ, ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਸੁਕੀਰਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ—ਉਹੀ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਫਲ ਭੋਗਦਾ ਹੈ।

Verse 25

हरेकृष्ण हरेकृष्ण भक्तवत्सल गोपते । शरण्य भगवन्विष्णो मां पाहि बहुसंसृतेः

ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਹਰੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਭਕਤ-ਵਤਸਲ ਗੋਪਤੇ! ਸ਼ਰਣ-ਦਾਤਾ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਵਿਸਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਚੱਕਰ ਤੋਂ ਬਚਾ ਲੈ।

Verse 26

इति ब्रुवन्रसनया मनसा च हरिं स्मरन् । पादचारी गतिं कुर्यात्तीर्थं प्रति महोदयः

ਇਉਂ ਜੀਭ ਨਾਲ ਉਚਾਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਮਨ ਨਾਲ ਹਰਿ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ, ਮਹਾ-ਭਾਗਸ਼ਾਲੀ ਮਨੁੱਖ ਪੈਦਲ ਹੀ ਤੀਰਥ ਵੱਲ ਆਪਣੀ ਗਤੀ ਕਰੇ।

Verse 27

यानेन गच्छन्पुरुषः समभागफलं लभेत् । उपानद्भ्यां चतुर्थांशं गोयाने गोवधादिकम्

ਜੋ ਪੁਰਖ ਵਾਹਨ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਦਾ ਸਮਾਨ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੁੱਤੀ ਪਾ ਕੇ ਜਾਣ ਨਾਲ ਚੌਥਾ ਹਿੱਸਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਬੈਲਗੱਡੀ ਨਾਲ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਗੋ-ਵਧ ਆਦਿਕ ਦਾ ਪਾਪ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।

Verse 28

व्यवहर्ता तृतीयांशं सेवयाष्टमभागभाक् । अनिच्छया व्रजंस्तत्र तीर्थमर्धफलं लभेत्

ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰੀ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਰਤ ਰਹੇ, ਉਹ ਪੁੰਨ ਦਾ ਕੇਵਲ ਤੀਜਾ ਹਿੱਸਾ ਪਾਂਦਾ ਹੈ; ਜੋ ਸਿਰਫ਼ ਸੇਵਾ ਲਈ ਉੱਥੇ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਠਵਾਂ ਭਾਗ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਅਨਿਚ্ছਾ ਨਾਲ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੀਰਥ ਨੂੰ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਅੱਧਾ ਫਲ ਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰੇ।

Verse 29

यथायथं प्रकर्तव्या तीर्थानामभियात्रिका । पापक्षयो भवत्येव विधिदृष्ट्या विशेषतः

ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਵਿਧੀ ਨੇ ਆਖਿਆ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਕਰਮ ਕਾਇਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤੇ ਜਾਣ।

Verse 30

तत्र साधून्नमस्कुर्यात्पादवंदनसेवनैः । तद्द्वारा हरिभक्तिर्हि प्राप्यते पुरुषोत्तमे

ਉੱਥੇ ਸਾਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੇ—ਪੈਰਾਂ ਦੀ ਵੰਦਨਾ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ। ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ, ਹਰਿ ਦੀ ਭਕਤੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

Verse 31

इति तीर्थविधिः प्रोक्तः समासेन न विस्तरात् । एवं विधिं समाश्रित्य गच्छ त्वं पुरुषोत्तमम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੀਰਥ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਕਹੀ ਗਈ ਹੈ, ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਨਹੀਂ। ਇਸੇ ਵਿਧੀ ਨੂੰ ਆਸਰਾ ਬਣਾ ਕੇ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ, ਤੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੇ ਧਾਮ ਨੂੰ ਜਾ।

Verse 32

तुभ्यं तुष्टो महाराज दास्यते भक्तिमच्युतः । यथा संसारनिर्वाहः क्षणादेव भविष्यति

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੈਥੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਅਚ੍ਯੁਤ ਪ੍ਰਭੂ ਤੈਨੂੰ ਭਕਤੀ ਬਖ਼ਸ਼ੇਗਾ; ਜਿਸ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ-ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਨਿਬਾਹ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਸੁਚੱਜਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

Verse 33

तीर्थयात्राविधिं श्रुत्वा सर्वपातकनाशनम् । मुच्यते सर्वपापेभ्य उग्रेभ्यः पुरुषर्षभ

ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ! ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਸਭ ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਮਨੁੱਖ ਭਿਆਨਕ ਤੋਂ ਭਿਆਨਕ ਸਮੇਤ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 34

सुमतिरुवाच । इति वाक्यं समाकर्ण्य ववंदे चरणौ महान् । तत्तीर्थदर्शनौत्सुक्य विह्वलीकृतमानसः

ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਬੈਠਾ; ਤੀਰਥ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 35

आदिदेश निजामात्यं मंत्रवित्तममुत्तमम् । तीर्थयात्रेच्छया सर्वान्सह नेतुं मनो दधत्

ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਅਮਾਤ੍ਯ—ਮੰਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਉਸ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ—ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ ਕਿ ਸਭ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਜਾਵੇ।

Verse 36

मंत्रिन्पौरजनान्सर्वानादिश त्वं ममाज्ञया । पुरुषोत्तमपादाब्जदर्शनप्रीतिहेतवे

ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਤੂੰ ਸਾਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਅਤੇ ਨਗਰਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਣ।

Verse 37

ये मदीये पुरे लोका ये च मद्वाक्यकारकाः । सर्वे निर्यांतु मत्पुर्या मया सह नरोत्तमाः

ਜੋ ਲੋਕ ਮੇਰੇ ਨਗਰ ਵਿੱਚ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਮੰਨਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਭ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਪੁਰੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲ ਪੈਣ—ਹੇ ਨਰੋੱਤਮ!

Verse 38

ये तु मद्वाक्यमुल्लंघ्य स्थास्यंति पुरुषा गृहे । ते दंड्या यमदंडेन पापिनोऽधर्महेतवः

ਪਰ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਲੰਘ ਕੇ ਘਰ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਅਤੇ ਅਧਰਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਬਣਨ ਵਾਲੇ ਯਮ ਦੇ ਦੰਡ ਨਾਲ ਦੰਡਿਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣਗੇ।

Verse 39

किं तेन सुतवृंदेन बांधवैः किं सुदुर्नयैः । यैर्नदृष्टः स्वचक्षुर्भ्यां पुण्यदः पुरुषोत्तमः

ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਭੀੜ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਕੁਮਾਰਗੀਆਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦਾ ਕੀ ਲਾਭ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਪੁਣ੍ਯ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਪਰਮ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।

Verse 40

सूकरीयूथवत्तेषां प्रसूतिर्विट्प्रभक्षिका । येषां पुत्राश्च पौत्रा वा हरिं न शरणं गताः

ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੂਅਰਣੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਾਂਗ ਗੰਦ ਖਾਣ ਵਾਲੀ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਪੌਤਰੇ ਹਰੀ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਨਹੀਂ ਗਏ।

Verse 41

यो देवो नाममात्रेण सर्वान्पावयितुं क्षमः । तं नमस्कुरुत क्षिप्रं मदीयाः प्रकृतिव्रजाः

ਉਹ ਦੇਵਤਾ, ਜੋ ਕੇਵਲ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਨ ਸਮਰੱਥ ਹੈ—ਹੇ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਿਕ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲਿਓ, ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰੋ।

Verse 42

इति वाक्यं मनोहारि भगवद्गुणगुंफितम् । प्रजहर्ष महामात्य उत्तमः सत्यनामधृक्

ਇਹ ਮਨੋਹਰ ਬਚਨ, ਜੋ ਭਗਵਾਨ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਥੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਸੁਣ ਕੇ ਮਹਾਮੰਤਰੀ ਉੱਤਮ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਸਤ੍ਯ’ ਸੀ—ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ।

Verse 43

हस्तिनं वरमारोप्य पटहेन व्यघोषयत् । यदादिष्टं नृपेणेह तीर्थयात्रां समिच्छता

ਉੱਤਮ ਹਾਥੀ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਨਗਾਰੇ ਦੀ ਥਾਪ ਨਾਲ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ—ਇੱਥੇ ਉਹੀ ਹੁਕਮ ਸੁਣਾਇਆ ਜੋ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।

Verse 44

गच्छंतु त्वरिता लोका राज्ञा सह महागिरिम् । दृश्यतां पापसंहारी पुरुषोत्तमनामधृक्

ਲੋਕੋ, ਜਲਦੀ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵੱਲ ਚਲੋ; ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ—ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ‘ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ’ ਹੈ—ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰੋ।

Verse 45

क्रियतां सर्वसंसारसागरो गोष्पदं पुनः । भूष्यतां शंखचक्रादिचिह्नैः स्वस्व तनुर्नरैः

ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਨੂੰ ਫਿਰ ਗੋ-ਖੁਰ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜਿਤਨਾ ਛੋਟਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਨਰ ਆਪਣੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ੰਖ, ਚੱਕਰ ਆਦਿ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਕਰਨ।

Verse 46

इत्यादिघोषयामास राज्ञादिष्टं यदद्भुतम् । सचिवो रघुनाथांघ्रि ध्याननिर्वारितश्रमः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਅਦਭੁਤ ਹੁਕਮ ਦੀ ਘੋਸ਼ਣਾ ਕੀਤੀ; ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਉਸ ਦੀ ਥਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਗਈ ਸੀ।

Verse 47

तच्छ्रुत्वा ताः प्रजाः सर्वा आनंदरससंप्लुताः । मनो दधुः स्वनिस्तारे पुरुषोत्तमदर्शनात्

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਸਾਰੀ ਪ੍ਰਜਾ ਆਨੰਦ-ਰਸ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ; ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਨਿਸਤਾਰ ਲਈ ਮਨ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 48

निर्ययुर्ब्राह्मणास्तत्र शिष्यैः सह सुवेषिणः । आशिषं वरदानाढ्यां ददतो भूमिपं प्रति

ਉੱਥੇ ਸੁਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ ਅਤੇ ਭੂਪਤਿ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਵਰਦਾਨਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 49

क्षत्त्रिया धन्विनो वीरा वैश्या वस्तुक्रयाञ्चिताः । शूद्राः संसारनिस्तारहर्षित स्वीयविग्रहाः

ਖੱਤਰੀ ਧਨੁਸ਼ਧਾਰੀ ਵੀਰ ਹਨ; ਵੈਸ਼੍ਯ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਵਸਤੂਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਹਨ; ਅਤੇ ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਸੰਸਾਰ-ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਨਿਸਤਾਰ ਦੇ ਹर्ष ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਨਿਯਤ ਕਰਮ-ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਤ ਹਨ।

Verse 50

रजकाश्चर्मकाः क्षौद्राः किराता भित्तिकारकाः । सूचीवृत्त्या च जीवंतस्तांबूलक्रयकारकाः

ਧੋਬੀ, ਚਮੜੇ ਦੇ ਕਾਰੀਗਰ, ਨੀਚੇ ਧੰਧਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਕਿਰਾਤ, ਕੰਧ-ਨਿਰਮਾਤਾ, ਸੂਈ ਦੇ ਕੰਮ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰਨ ਵਾਲੇ ਦਰਜ਼ੀ, ਅਤੇ ਪਾਨ ਦੇ ਪੱਤੇ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—ਸਭ ਉੱਥੇ ਸਨ।

Verse 51

तालवाद्यधरा ये च ये च रंगोपजीविनः । तैलविक्रयिणश्चैव वस्त्रविक्रयिणस्तथा

ਅਤੇ ਜੋ ਤਾਲ-ਵਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸੰਗੀਤਕ ਸਾਜ਼ ਧਾਰਨ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਰੰਗਮੰਚੀ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇਲ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੱਪੜਾ ਵੇਚਣ ਵਾਲੇ ਵੀ।

Verse 52

सूता वदंतः पौराणीं वार्तां हर्षसमन्विताः । मागधा बंदिनस्तत्र निर्गता भूमिपाज्ञया

ਉੱਥੇ ਸੂਤ ਹर्ष ਨਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਕਥਾ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਗਧ ਭਾਟ ਅਤੇ ਬੰਦਿਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਰਾਜੇ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 53

भिषग्वृत्त्या च जीवंतस्तथा पाशककोविदाः । पाकस्वादुरसाभिज्ञा हास्यवाक्यानुरंजकाः

ਉਹ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਧਰਮਿਕ ਪੇਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੀਵਿਕਾ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਜੂਏ ਦੇ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪਾਕ-ਕਲਾ ਅਤੇ ਰਸਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹਾਸ-ਭਰੀ ਬਾਣੀ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਿਝਾਉਣ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਸਨ।

Verse 54

ऐंद्रजालिकविद्याध्रास्तथा वार्तासुकोविदाः । प्रशंसंतो महाराजं निर्ययुः पुरमध्यतः

ਇੰਦਰਜਾਲ ਦੀ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਧਾਰਕ ਅਤੇ ਵਾਰਤਾ-ਵਿਚਾਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਮੱਧ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰ ਗਏ।

Verse 55

राजापि तत्र निर्वर्त्य प्रातःसंध्यादिकाः क्रियाः । ब्राह्मणं तापसश्रेष्ठमानिनाय सुनिर्मलम्

ਉੱਥੇ ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ ਪ੍ਰਾਤಃ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿਕ ਕਰਮ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਏ; ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਤਪਸਵੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਅਤਿ ਪਵਿੱਤਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਲਿਆਂਦਾ।

Verse 56

तदाज्ञया महाराजो निर्जगाम पुराद्बहिः । लोकैरनुगतो राजा बभौ चंद्र इवोडुभिः

ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਮਹਾਰਾਜ ਸ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਪਿਆ; ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਰਾਜਾ ਤਾਰਿਆਂ ਵਿਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਦਿੱਸਿਆ।

Verse 57

क्रोशमात्रं स गत्वाथ क्षौरं कृत्वा विधानतः । दंडं कमंडलुं बिभ्रन्मृगचर्म तथा शुभम्

ਇੱਕ ਕਰੋਸ਼ ਜਿਤਨਾ ਰਾਹ ਤੈਅ ਕਰ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੇਸ਼ ਮੂੰਡੇ; ਫਿਰ ਦੰਡ ਅਤੇ ਕਮੰਡਲੁ ਧਾਰਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਸ਼ੁਭ ਮ੍ਰਿਗਚਰਮ ਵੀ ਧਾਰ ਲਿਆ।

Verse 58

शुभवेषेण संयुक्तो हरिध्यानपरायणः । कामक्रोधादिरहितं मनो बिभ्रन्महायशाः

ਸ਼ੁਭ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਅਤੇ ਹਰਿ-ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪਰਾਇਣ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ ਵਾਲਾ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ।

Verse 59

तदा दुंदुभयो भेर्य आनकाः पणवास्तथा । शंखवीणादिकाश्चैवाध्मातास्तद्वादकैर्मुहुः

ਤਦੋਂ ਦੁੰਦੁਭੀ, ਭੇਰੀ, ਆਨਕ ਅਤੇ ਪਣਵ ਆਦਿ ਡੋਲ ਵੱਜੇ; ਸ਼ੰਖ, ਵੀਣਾ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵਾਜੇ ਵੀ ਵਾਜਿੰਦਿਆਂ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਫੂਂਕ ਕੇ ਬਜਾਏ।

Verse 60

जय देवेश दुःखघ्न पुरुषोत्तमसंज्ञित । दर्शयस्व तनुं मह्यं वदंतो निर्ययुर्जनाः

“ਜੈ ਹੋ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਈਸ਼! ਦੁੱਖ ਨਾਸਕ, ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਮ ਵਾਲੇ! ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਦਰਸਾਓ”—ਇਉਂ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਚਲੇ ਗਏ।