Adhyaya 17

Verse 1

शेष उवाच । शत्रुघ्नश्च्यवनस्याथ दृष्ट्वाऽचिंत्यं तपोबलम् । प्रशशंस तपो ब्राह्मं सर्वलोकैकवंदितम्

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਦ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਅਚਿੰਤ੍ਯ ਤਪੋਬਲ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਇਕਸਾਰ ਵੰਦਿਤ ਹੈ।

Verse 2

अहो पश्यत योगस्य सिद्धिं ब्राह्मणसत्तमे । यः क्षणादेव दुष्प्रापं तद्विमानमचीकरत्

“ਅਹੋ! ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਯੋਗ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਜਿਸ ਨੇ ਇਕ ਛਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਦੁਰਲਭ ਵਿਮਾਨ ਤਿਆਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।”

Verse 3

क्व भोगसिद्धिर्महती मुनीनाममलात्मनाम् । क्व तपोबलहीनानां भोगेच्छा मनुजात्मनाम्

ਮੁਨੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਮਹਾਨ ਭੋਗ-ਸਿੱਧੀ ਕਿੱਥੇ; ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਤਪੋਬਲ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਮਨੁੱਖ-ਆਤਮਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਭੋਗ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਿੱਥੇ?

Verse 4

इति स्वगतमाशंसञ्छत्रुघ्नश्च्यवनाश्रमे । क्षणं स्थित्वा जलं पीत्वा सुखसंभोगमाप्तवान्

ਇਉਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਤੋਖ ਕਰਦਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਇਕ ਛਿਨ ਟਿਕਿਆ; ਜਲ ਪੀ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਸੁਖਦ ਆਰਾਮ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ।

Verse 5

हयस्तस्याः पयोष्ण्याख्या नद्याः पुण्यजलात्मनः । पयः पीत्वा ययौ मार्गे वायुवेगगतिर्महान्

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਜਲ-ਸਰੂਪ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਨਾਮ ਦੀ ਨਦੀ ਦੇ ਦੁੱਧ ਵਰਗੇ ਜਲ ਨੂੰ ਉਸ ਘੋੜੇ ਨੇ ਪੀਤਾ; ਫਿਰ ਉਹ ਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਵਾਯੂ ਸਮਾਨ ਮਹਾਨ ਵੇਗ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ।

Verse 6

योधास्तन्निर्गमं दृष्ट्वा पृष्ठतोऽनुययुस्तदा । हस्तिभिः पत्तिभिः केचिद्रथैः केचन वाजिभिः

ਉਸ ਦੇ ਨਿਕਲਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਯੋਧੇ ਤਦ ਪਿੱਛੋਂ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜ ਪਏ—ਕੋਈ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਕੋਈ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕ ਬਣ ਕੇ, ਕੋਈ ਰਥਾਂ ਨਾਲ ਅਤੇ ਕੋਈ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ।

Verse 7

शत्रुघ्नोऽमात्यवर्येण सुमत्याख्येन संयुतः । पृष्ठतोऽनुजगामाशु रथेन हयशोभिना

ਸੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦੇ ਉੱਤਮ ਮੰਤਰੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਰਥ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ ਪਿੱਛੋਂ ਤੁਰੰਤ ਅਨੁਗਮਨ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 8

गच्छन्वाजीपुरं प्राप्तो विमलाख्यस्य भूपतेः । रत्नातटाख्यं च जनैर्हृष्टपुष्टैः समाकुलम्

ਯਾਤਰਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਵਿਮਲ ਨਾਮ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਨਗਰ ਵਾਜੀਪੁਰ ਪਹੁੰਚਿਆ; ਅਤੇ ਰਤਨਾਤਟ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਹੱਸਦੇ-ਖੇਡਦੇ, ਪੁਸ਼ਟ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 9

स सेवकादुपश्रुत्य रघुनाथ हयोत्तमम् । पुरोंतिके हि संप्राप्तं सर्वयोधसमन्वितम्

ਸੇਵਕ ਤੋਂ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਉੱਤਮ ਘੋੜਾ ਸਾਰੇ ਯੋਧਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਿਸ਼ਚੇ ਹੀ ਨੇੜੇ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਤਦ ਉਸ ਅਨੁਸਾਰ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਲੱਗਾ।

Verse 10

तदा गजानां सप्तत्या चंद्रवर्णसमानया । अश्वानामयुतैः सार्धं रथानां कांचनत्विषाम्

ਤਦ ਉਹ ਸੱਤਰ ਹਾਥੀਆਂ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ ਸੀ; ਦਸ ਹਜ਼ਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਮਕਦੇ ਰਥਾਂ ਨਾਲ।

Verse 11

सहस्रेण च संयुक्तः शत्रुघ्नं प्रति जग्मिवान् । शत्रुघ्नं स नमस्कृत्य सर्वान्प्राप्तान्महारथान्

ਹਜ਼ਾਰ ਜਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੱਲ ਚਲਿਆ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਆਏ ਹੋਏ ਸਭ ਮਹਾਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 12

वसुकोशं धनं सर्वं राज्यं तस्मै निवेद्य च । किं करोमीति राजा तं जगाद पुरतः स्थितः

ਵਸੂ-ਕੋਸ਼, ਸਾਰਾ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਅਤੇ ਰਾਜ ਵੀ ਉਸ ਅੱਗੇ ਅਰਪਣ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲਾ, “ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ?”

Verse 13

राजापि तं स्वीयपदे प्रणम्रं । दोर्भ्यां दृढं संपरिषस्वजे महान् । जगाम साकं तनये स्वराज्यं । निक्षिप्य सर्वं बहुधन्विभिर्वृतः

ਰਾਜੇ ਨੇ ਵੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਮ੍ਰ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਨੇ ਦੋਹਾਂ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਗਲੇ ਲਾਇਆ। ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਪੁੱਤਰ ਸਮੇਤ ਆਪਣੇ ਰਾਜ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਸੁਚੱਜਾ ਕਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ।

Verse 14

रामचंद्राभिधां श्रुत्वा सर्वश्रुतिमनोहराम् । सर्वे प्रणम्य तं वाहं ददुर्वसुमहाधनम्

‘ਰਾਮਚੰਦਰ’ ਨਾਮ ਸੁਣ ਕੇ—ਜੋ ਸਾਰੀ ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਸੁਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਸਭ ਨੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ (ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ) ਵਸੂ, ਮਹਾ-ਧਨ ਰੂਪ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਭੇਟ ਕੀਤੀ।

Verse 15

राजानं पूजयित्वा तु शत्रुघ्नः परया मुदा । सेनया सहितोऽगच्छद्वाजिनः पृष्ठतस्तदा

ਰਾਜੇ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਪਰਮ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ ਤੁਰ ਪਿਆ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਘੋੜਾ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 16

एवं स गच्छंस्तन्मार्गे पर्वताग्र्यं ददर्श ह । स्फाटिकैः कानकै रौप्यै राजितं प्रस्थराजिभिः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸਤੇ ਤੇ ਜਾਂਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਹਾੜ ਵੇਖਿਆ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਛੱਜੀਆਂ ਤੇ ਕੰਗੂਰੇ ਸਫਟਿਕ, ਸੋਨੇ ਅਤੇ ਚਾਂਦੀ ਦੀਆਂ ਪੱਟੀਆਂ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 17

जलनिर्झरसंह्रादं नानाधातुकभूतलम् । गैरिकादिकसद्धातु लाक्षारंगविराजितम्

ਉੱਥੇ ਝਰਨਿਆਂ ਦੇ ਜਲ ਦੀ ਗੂੰਜ ਸੀ; ਧਰਤੀ ਨਾਨਾ ਧਾਤਾਂ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਈ ਸੀ ਅਤੇ ਗੈਰਿਕ ਆਦਿ ਉੱਤਮ ਧਾਤਾਂ, ਲਾਖ ਵਰਗੇ ਰੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦੀ ਸੀ।

Verse 18

यत्र सिद्धांगनाः सिद्धैः संक्रीडंत्यकुतोभयाः । गंधर्वाप्सरसो नागा यत्र क्रीडंति लीलया

ਜਿੱਥੇ ਸਿੱਧ ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਸਿੱਧਾਂ ਨਾਲ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ; ਜਿੱਥੇ ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨਾਗ ਵੀ ਲੀਲਾ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ।

Verse 19

गंगातरंगसंस्पर्श शीतवायुनिषेवितम् । वीणारणद्धंसशुकक्वणसुंदरशोभितम्

ਗੰਗਾ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਸਹਲਾਇਆ ਹੋਇਆ, ਠੰਢੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਤਾਜ਼ਾ; ਵੀਣਾ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਹੰਸਾਂ-ਤੋਤਿਆਂ ਦੀ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 20

पर्वतं वीक्ष्य शत्रुघ्न उवाच सुमतिं त्विदम् । तद्दर्शनसमुद्भूत विस्मयाविष्टमानसः

ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ; ਉਸ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਉੱਠੇ ਅਚੰਭੇ ਨੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ।

Verse 21

कोऽयं महागिरिवरो विस्मापयति मे मनः । महारजतसत्प्रस्थो मार्गे राजति मेऽद्भुतः

ਇਹ ਕੌਣ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਿਰਮੌਰ ਹੈ ਜੋ ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈਰਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਚਾਂਦੀ ਵਰਗੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੁੰਦਰ ਪ੍ਰਸਥ ਨਾਲ ਇਹ ਰਾਹ ਵਿਚ ਅਦਭੁਤ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।

Verse 22

अत्र किं देवतावासो देवानां क्रीडनस्थलम् । यदेतन्मनसः क्षोभं करोति श्रीसमुच्चयैः

ਕੀ ਇਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਹੈ, ਦੇਵਾਂ ਦਾ ਖੇਡ-ਸਥਾਨ? ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਥਾਂ, ਇਕੱਠੀ ਹੋਈਆਂ ਸ਼੍ਰੀਆਂ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚ ਖਲਬਲੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

Verse 23

इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद सुमतिस्तदा । वक्ष्यमाणगुणागार रामचंद्र पदाब्जधीः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਤਦ ਕਿਹਾ; ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਟਿਕੀ ਸੀ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਉਹ ਬਿਆਨ ਕਰਨ ਲੱਗੀ।

Verse 24

नीलोऽयं पर्वतो राजन्पुरतो भाति भूमिप । मनोहरैर्महाशृङ्गैः स्फाटिकाग्रैः समंततः

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਨੀਲਾ ਪਹਾੜ ਤੁਹਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ; ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਮਨੋਹਰ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਸਫ਼ਟਿਕ ਦੇ ਹਨ।

Verse 25

एनं पश्यंति नो पापाः परदाररता नराः । विष्णोर्गुणगणान्ये वै न मन्यंते नराधमाः

ਜੋ ਪਾਪੀ ਨਰ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ; ਅਤੇ ਜੋ ਨਰਾਧਮ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਅਨੇਕਤਾ ਦਾ ਆਦਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਉਸ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦੇ।

Verse 26

श्रुतिस्मृतिसमुत्थं ये धर्मं सद्भिः सुसाधितम् । न मन्यंते स्वबुद्धिस्थ हेतुवादविचारणाः

ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੁੱਧੀ ਦੇ ਆਸਰੇ ਰਹਿ ਕੇ ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਸੁਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ, ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਤੇ ਸਮ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ।

Verse 27

नीलीविक्रयकर्तारो लाक्षाविक्रयकारकाः । यो ब्राह्मणो घृतादीनि विक्रीणाति सुरापकः

ਨੀਲ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਲਾਖ ਦਾ ਵਪਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਘੀ ਆਦਿ ਵੇਚਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਮਦਿਰਾ ਪੀਣ ਵਾਲਿਆਂ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 28

कन्यां रूपेण संपन्नां न दद्यात्कुलशीलिने । विक्रीणाति द्रव्यलोभात्पिता पापेन मोहितः

ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵੀ ਉਸ ਨਰ ਨੂੰ ਨਾ ਦੇਵੇ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ ਨਹੀਂ। ਧਨ ਦੇ ਲੋਭ ਨਾਲ, ਪਾਪ ਵਿੱਚ ਮੋਹਿਤ ਪਿਤਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਚ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

Verse 29

पत्नीं दूषयते यस्तु कुलशीलवतीं नरः । स्वयमेवात्ति मधुरं बंधुभ्यो न ददाति यः

ਜੋ ਨਰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਂਦਾ ਹੈ—ਜਦ ਕਿ ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਅਤੇ ਸੁਚਰਿਤ੍ਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਅਤੇ ਜੋ ਆਪ ਮਿੱਠੇ ਪਦਾਰਥ ਖਾਂਦਾ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੇ ਬੰਧੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਨਿੰਦਣਯ ਹੈ।

Verse 30

भोजने ब्राह्मणार्थे च पाकभेदं करोति यः । कृसरं पायसं वापि नार्थिनं दापयेत्कुधीः

ਜੋ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਬਣਾਉਂਦਿਆਂ ਪਾਕ ਵਿੱਚ ਭੇਦ ਕਰੇ, ਉਹ ਮੂਰਖ ਅਰਥੀ ਨੂੰ ਕ੍ਰਿਸਰ (ਖਿਚੜੀ) ਜਾਂ ਪਾਯਸ (ਖੀਰ) ਵੀ ਨਾ ਦੇਵੇ।

Verse 31

अतिथीनवमन्यंते सूर्यतापादितापितान् । अंतरिक्षभुजो ये च ये च विश्वासघातकाः

ਜੋ ਅਤਿਥੀਆਂ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾਲ ਸੜੇ ਤੇ ਪੀੜਤ—ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰਨਾਂ ਨੂੰ ਲੁੱਟ ਕੇ ਜੀਊਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ ਹਨ, ਉਹ ਭਾਰੀ ਪਾਪ ਦੇ ਭਾਗੀ ਹਨ।

Verse 32

न पश्यंति महाराज रघुनाथ पराङ्मुखाः । असौ पुण्यो गिरिवरः पुरुषोत्तम शोभितः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਜੋ ਰਘੁਨਾਥ ਤੋਂ ਮੂੰਹ ਮੋੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ ਕਿ ਉਹ ਪਰਮ ਪਵਿੱਤਰ ਗਿਰਿਵਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੈ।

Verse 33

पवित्रयति सर्वान्नो दर्शनेन मनोहरः । अत्र तिष्ठति देवानां मुकुटैरर्चितांघ्रिकः

ਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਮਨੋਹਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਉਹ ਵੱਸਦਾ ਹੈ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਮੁਕੁਟਾਂ ਨਾਲ ਪੂਜੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ।

Verse 34

पुण्यवद्भिर्दर्शनार्हः पुण्यदः पुरुषोत्तमः । श्रुतयो नेतिनेतीति ब्रुवाणा न विदंति यम्

ਪੁਣ੍ਯਵਾਨਾਂ ਲਈ ਦਰਸ਼ਨਯੋਗ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਪੁਣ੍ਯ ਬਖ਼ਸ਼ਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਦ ‘ਨੇਤੀ ਨੇਤੀ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦੇ।

Verse 35

यत्पादरज इंद्रादिदेवैर्मृग्यं सुदुर्ल्लभम् । वेदांतादिभिरन्यूनैर्वाक्यैर्विदंति यं बुधाः

ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਭੀ ਖੋਜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਅਤਿ ਦੁਰਲਭ ਹੈ—ਉਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੇਦਾਂਤ ਆਦਿ ਦੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਵਾਕਾਂ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 36

सोऽत्र श्रीमान्नीलशैले वसते पुरुषोत्तमः । आरुह्य तं नमस्कृत्य संपूज्य सुकृतादिना

ਇੱਥੇ ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਉਹ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪੁੰਨਮਈ ਭੇਟਾਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਭਲੀਭਾਂਤ ਪੂਜਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

Verse 37

नैवेद्यं भक्षयित्वा वै भूप भूयाच्चतुर्भुजः । अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम्

ਹੇ ਰਾਜਨ, ਨੈਵੇਦ੍ਯ ਭੋਗ ਕਰਕੇ ਉਹ ਚਤੁਰਭੁਜ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਲੋਕ ਇਹ ਪੁਰਾਤਨ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਥਾ ਉਧਾਹਰਣ ਵਜੋਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ।

Verse 38

तं शृणुष्व महाराज सर्वाश्चर्यसमन्वितम् । रत्नग्रीवस्य नृपतेर्यद्वृत्तं सकुटुंबिनः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਸਭ ਅਚੰਭਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਉਹ ਵ੍ਰਿਤਾਂਤ ਸੁਣੋ—ਰਾਜਾ ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਕਥਾ, ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਜੋ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ।

Verse 39

चतुर्भुजादिकं प्राप्तं देवदानवदुर्लभम् । आसीत्कांची महाराज पुरी लोकेषु विश्रुता

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਕਾਂਚੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਇੱਕ ਨਗਰੀ ਸੀ—ਜੋ ਚਤੁਰਭੁਜ ਪ੍ਰਭੂ ਆਦਿ ਦੀ ਦਿਵ੍ਯ ਰੂਪ-ਸੰਪਦਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਐਸੀ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 40

महाजनपरीवारसमृद्धबलवाहना । यस्यां वसंति विप्राग्र्याः षट्कर्मनिरता भृशम्

ਉਹ ਨਗਰੀ ਮਹਾਜਨਾਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕ-ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਬਲ ਅਤੇ ਵਾਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਜੋ ਛੇ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਨਿਰਤ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।

Verse 41

सर्वभूतहिते युक्ता रामभक्तिषु लालसाः । क्षत्रिया रणकर्तारः संग्रामेऽप्यपलायिनः

ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਅਤੇ ਰਾਮ-ਭਕਤੀ ਲਈ ਉਤਸੁਕ, ਖੱਤਰੀ ਯੋਧੇ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਰਤਾ ਸਨ—ਸੰਗ੍ਰਾਮ ਵਿਚ ਵੀ ਕਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਹੀਂ ਹਟਦੇ।

Verse 42

परदार परद्रव्य परद्रोहपराङ्मुखाः । वैश्याः कुसीदकृष्यादिवाणिज्यशुभवृत्तयः

ਵੈਸ਼੍ਯ ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ, ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਅਤੇ ਪਰਾਏ ਨਾਲ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਖ ਮੋੜਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਭ ਜੀਵਿਕਾ ਸੂਦ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਆਦਿ ਕਰਮ ਹਨ।

Verse 43

कुर्वन्ति रघुनाथस्य पदाम्भोजे रतिं सदा । शूद्रा ब्राह्मणसेवाभिर्गतरात्रिदिनान्तराः

ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੀ ਨਿਰੰਤਰ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਤਾਂ ਤੇ ਦਿਨ ਇਸੇ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲੰਘਦੇ ਹਨ—ਸ਼ੂਦ੍ਰ ਵੀ ਰਘੁਨਾਥ (ਰਾਮ) ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਕਤੀ ਪਾਲਦੇ ਹਨ।

Verse 44

कुर्वंति कथनं रामरामेति रसनाग्रतः । प्राकृताः केऽपि नो पापं कुर्वंति मनसात्र वै

ਕੁਝ ਸਧਾਰਣ ਲੋਕ ਜੀਭ ਦੇ ਅਗੇ ਹੀ “ਰਾਮ, ਰਾਮ” ਦਾ ਉਚਾਰਨ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹ ਇੱਥੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ—ਨਾ ਕਰਮ ਨਾਲ, ਨਾ ਮਨ ਨਾਲ।

Verse 45

दानं दया दमः सत्यं तत्र तिष्ठंति नित्यशः । वदते न पराबाधं वाक्यं कोऽपि नरोऽनघः

ਉੱਥੇ ਦਾਨ, ਦਇਆ, ਦਮ (ਇੰਦ੍ਰਿਯ-ਸੰਯਮ) ਅਤੇ ਸਤ੍ਯ ਸਦਾ ਨਿਵਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਨੁੱਖ ਕੋਈ ਐਸਾ ਬਚਨ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜਾ ਦੇਵੇ।

Verse 46

न पारक्ये धने लोभं कुर्वंति न हि पातकम् । एवं प्रजा महाराज रत्नग्रीवेण पाल्यते

ਉਹ ਪਰਾਏ ਧਨ ਉੱਤੇ ਲੋਭ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ ਅਤੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਰਤਨਗ੍ਰੀਵ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਤੇ ਰਾਜ ਚਲਾਉਂਦਾ ਹੈ।

Verse 47

षष्ठांशं तत्र गृह्णाति नान्यं लोभविवर्जितः । एवं पालयमानस्य प्रजाधर्मेण भूपतेः

ਲੋਭ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਉੱਥੇ ਕੇਵਲ ਛੇਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਹੀ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਭੂਪਤੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ-ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 48

गतानि बहुवर्षाणि सर्वभोगविलासिनः । विशालाक्षीं महाराज एकदा ह्यूचिवानिदम्

ਬਹੁਤ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਤੇ ਵਿਲਾਸਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਮਾਣ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ ਨੂੰ ਇਹ ਕਿਹਾ:

Verse 49

पतिव्रतां धर्मपत्नीं पतिव्रतपरायणाम् । पुत्रा जाता विशालाक्षि प्रजारक्षा धुरंधराः

ਉਸ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮਪਤਨੀ ਤੋਂ—ਜੋ ਪਤੀ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਸੀ, ਹੇ ਵਿਸ਼ਾਲਾਕ੍ਸ਼ੀ—ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ-ਰੱਖਿਆ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਢੋਣ ਯੋਗ ਧੁਰੰਧਰ ਬਣੇ।

Verse 50

परीवारो महान्मह्यं वर्तते विगतज्वरः । हस्तिनो मम शैलाभा वाजिनः पवनोपमाः

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਕ ਮਹਾਨ ਪਰਿਵਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਦੁੱਖ-ਤਾਪ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਹਾਥੀ ਪਹਾੜਾਂ ਵਰਗੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਪਵਨ ਸਮਾਨ ਹਨ।

Verse 51

रथाश्च सुहयैर्युक्ता वर्तंते मम नित्यशः । महाविष्णुप्रसादेन किंचिन्न्यूनं ममास्ति न

ਮੇਰੇ ਰਥ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੁਤੇ ਹੋਏ ਸਦਾ ਮੇਰੀ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਹਾਵਿਸ਼ਣੂ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਘਾਟ ਨਹੀਂ।

Verse 52

एवं मनोरथस्त्वेकस्तिष्ठते मानसे मम । परं तीर्थं मया नाद्य कृतं परमशोभने

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਮਨੋਰਥ ਅਡੋਲ ਟਿਕਿਆ ਹੈ: ਹੇ ਪਰਮ ਸੁੰਦਰ, ਮੈਂ ਅਜੇ ਤੱਕ ਪਰਮ ਤੀਰਥ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

Verse 53

गर्भवासविरामाय क्षमं गोविंदशोभितम् । वृद्धो जातोऽस्म्यहं तावद्वलीपलितदेहवान्

ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੱਕ ਮੈਂ ਬੁੱਢਾ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ—ਦੇਹ ਝੁਰਰੀਆਂ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ—ਤੱਥਾਪਿ ਗਰਭਵਾਸ ਤੋਂ ਵਿਸਰਾਮ (ਮੁਕਤੀ) ਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਯੋਗ ਸੀ, ਅਤੇ ਗੋਵਿੰਦ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 54

करिष्यामि मनोहारि तीर्थसेवनमादृतः । यो नरो जन्मपर्यंतं स्वोदरस्य प्रपूरकः

ਹੇ ਮਨੋਹਰ, ਮੈਂ ਆਦਰ ਨਾਲ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ-ਯਾਤਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਤ ਤੱਕ ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੇ ਪੇਟ ਨੂੰ ਹੀ ਭਰਦਾ ਰਹੇ, ਉਸ ਦਾ ਜੀਵਨ ਵਿਅਰਥ ਹੈ।

Verse 55

न करोति हरेः पूजां स नरो गोवृषः स्मृतः । तस्माद्गच्छामि भो भद्रे तीर्थयात्रां प्रति प्रिये

ਜੋ ਨਰ ਹਰੀ ਦੀ ਪੂਜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਉਹ ਗਊਆਂ ਵਿਚ ਬਲਦ ਸਮਾਨ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 56

सकुटुंबः सुते न्यस्य धुरं राज्यस्य निर्भृताम् । इति व्यवस्य संध्यायां हरिं ध्यायन्निशांतरे

ਉਸ ਨੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਰਾਜ ਦਾ ਸਾਰਾ ਭਾਰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਸੌਂਪ ਦਿੱਤਾ। ਇਉਂ ਨਿਸ਼ਚਯ ਕਰ ਕੇ, ਸੰਧਿਆ ਵੇਲੇ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਬੀਚ ਹਰੀ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ।

Verse 57

अद्राक्षीत्स्वप्नमप्येकं ब्राह्मणं तापसं वरम् । प्रातरुत्थाय राजासौ कृत्वा संध्यादिकाः क्रियाः

ਉਸ ਨੇ ਸੁਪਨੇ ਵਿੱਚ ਇਕੋ ਇਕ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤਪਸਵੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਸਵੇਰੇ ਉੱਠ ਕੇ, ਉਸ ਰਾਜੇ ਨੇ ਸੰਧਿਆ ਆਦਿਕ ਕਰਮ-ਕਾਂਡ ਪੂਰੇ ਕੀਤੇ।

Verse 58

सभां मंत्रिजनैः सार्द्धं सुखमासेदिवान्महान् । तावद्विप्रं ददर्शाथ तापसं कृशदेहिनम्

ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠਾ ਸੀ; ਤਦ ਹੀ ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਕ੍ਰਿਸ਼ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਤਪਸਵੀ।

Verse 59

जटावल्कलकौपीनधारिणं दंडपाणिनम् । अनेकतीर्थसेवाभिः कृतपुण्यकलेवरम्

ਜਟਾ, ਵਲਕਲ ਤੇ ਕੌਪੀਨ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੰਡ ਲਏ ਹੋਏ; ਅਨੇਕ ਤੀਰਥਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਜਿਸ ਦਾ ਦੇਹ ਪੁੰਨਮਈ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ।

Verse 60

राजा तं वीक्ष्य शिरसा प्रणनाम महाभुजः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रहृष्टात्मा महीपतिः

ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਜਾ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਨ ਲੱਗਾ। ਪ੍ਰਸੰਨ ਚਿੱਤ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਰਿਵਾਜੀ ਭੇਟਾਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਕੀਤੀ।

Verse 61

सुखोपविष्टं विश्रांतं पप्रच्छ विदितं द्विजम् । स्वामिंस्त्वद्दर्शनान्मेऽद्य गतं देहस्य पातकम्

ਸੁਖ ਨਾਲ ਬੈਠੇ, ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਦਵਾਨ ਦ੍ਵਿਜ ਨੂੰ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: “ਸਵਾਮੀ, ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਦੇਹ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।”

Verse 62

महांतः कृपणान्पातुं यांति तद्गेहमादरात् । तस्मात्कथय भो विप्र वृद्धस्य मम संप्रति

ਮਹਾਤਮਾ ਕੰਗਾਲਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਆਦਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਘਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਿਪ੍ਰ, ਮੈਨੂੰ—ਇਸ ਬੁੱਢੇ ਨੂੰ—ਹੁਣ ਦੱਸੋ (ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ)।

Verse 63

को देवो गर्भनाशाय किं तीर्थं च क्षमं भवेत् । यूयं सर्वगताः श्रेष्ठाः समाधिध्यानतत्पराः

ਗਰਭਨਾਸ ਰੋਕਣ ਲਈ ਕਿਹੜੇ ਦੇਵਤਾ ਦਾ ਆਹਵਾਨ ਕਰੀਏ, ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਤੀਰਥ ਇਸ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ? ਤੁਸੀਂ ਸਰਵਵਿਆਪੀ, ਹੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠੋ, ਸਮਾਧੀ ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਤਤਪਰ ਹੋ।

Verse 64

सर्वतीर्थावगाहेन कृतपुण्यात्मनोऽमलाः । यथावच्छृण्वते मह्यं श्रद्दधानाय विस्तरात्

ਸਾਰੇ ਤੀਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਤਮਾ ਪੁੰਨਮਈ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਰਮਲ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਯਥਾਵਤ ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸ਼ਰਧਾਵਾਨੋ, ਜਦ ਮੈਂ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 65

कथयस्व प्रसादेन सर्वतीर्थविचक्षण । ब्राह्मण उवाच । शृणु राजेंद्र वक्ष्यामि यत्पृष्टं तीर्थसेवनम्

ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਸਭ ਤੀਰਥਾਂ ਦੇ ਵਿਦਵਾਨ। ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਥ, ਸੁਣੋ; ਜੋ ਤੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਹੈ, ਮੈਂ ਤੀਰਥ-ਸੇਵਾ ਦੀ ਵਿਧੀ ਬਿਆਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 66

कस्य देवस्य कृपया गर्भनिर्वारणं भवेत् । सेव्यः श्रीरामचंद्रोऽसौ संसारज्वरनाशकः

ਕਿਸ ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਗਰਭ ਦੀ ਰੁਕਾਵਟ ਦੂਰ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਕੇਵਲ ਉਹੀ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ ਸੇਵਣਯੋਗ ਹਨ, ਜੋ ਸੰਸਾਰ-ਜਵਰ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 67

पूज्यः स एव भगवान्पुरुषोत्तमसंज्ञकः । नाना पुर्यो मया दृष्टाः सर्वपापक्षयंकराः

ਉਹੀ ਭਗਵਾਨ, ਜੋ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹਨ। ਮੈਂ ਅਨੇਕ ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਸਭ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।

Verse 68

अयोध्या सरयूस्तापी तथा द्वारं हरेः परम् । अवंती विमला कांची रेवा सागरगामिनी

ਅਯੋਧਿਆ, ਸਰਯੂ ਨਦੀ, ਤਾਪੀ, ਅਤੇ ਹਰੀ ਦਾ ਪਰਮ ਦੁਆਰ; ਅਵੰਤੀ, ਵਿਮਲਾ, ਕਾਂਚੀ, ਅਤੇ ਰੇਵਾ ਜੋ ਸਾਗਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੇ ਗਏ ਹਨ।

Verse 69

गोकर्णं हाटकाख्यं च हत्याकोटिविनाशनम् । मल्लिकाख्यो महाशैलो मोक्षदः पश्यतां नृणाम्

ਗੋਕਰਣ ਅਤੇ ਹਾਟਕ ਨਾਮਕ ਸਥਾਨ ਕਰੋੜਾਂ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਮੱਲਿਕਾ ਨਾਮ ਦਾ ਮਹਾਂ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੋਖਸ਼ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 70

यत्रांगेषु नृणां तोयं श्यामं वा निर्मलं भवेत् । पातकस्यापहारीदं मया दृष्टं तु तीर्थकम्

ਉਹ ਤੀਰਥ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਪਾਣੀ ਕਦੇ ਸ਼ਿਆਮ ਵਰਗਾ ਗੂੜ੍ਹਾ, ਕਦੇ ਨਿਰਮਲ ਕ੍ਰਿਸਟਲ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਆਪ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਨੂੰ ਪਾਪ-ਹਰਣ ਵਾਲਾ ਵੇਖਿਆ ਹੈ।

Verse 71

मया द्वारवती दृष्टा सुरासुर निषेविता । गोमती यत्र वहति साक्षाद्ब्रह्मजला शुभा

ਮੈਂ ਦ੍ਵਾਰਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਵ ਅਤੇ ਅਸੁਰ ਦੋਵੇਂ ਸੇਵਦੇ ਹਨ; ਉੱਥੇ ਗੋਮਤੀ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ—ਸ਼ੁਭ, ਅਤੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਬ੍ਰਹਮ-ਜਲ ਹੀ ਹੈ।

Verse 72

यत्र स्वापो लयः प्रोक्तो मृतिर्मोक्ष इति श्रुतिः । यस्यां संवसतां नॄणां न कलि प्रभवेत्क्वचित्

ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਨੀਂਦ ਨੂੰ ਲਯ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ—ਸ਼੍ਰੁਤੀ ਅਨੁਸਾਰ—ਮੋਖਸ਼; ਉਸ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਿਆਂ ਉੱਤੇ ਕਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਹੀਂ ਪਾਂਦਾ।

Verse 73

चक्रांका यत्र पाषाणा मानवा अपि चक्रिणः । पशवः कीटपक्ष्याद्याः सर्वे चक्रशरीरिणः

ਉੱਥੇ ਪੱਥਰਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਚੱਕਰ ਦਾ ਅੰਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਚੱਕਰਧਾਰੀ ਹਨ; ਪਸ਼ੂ, ਕੀੜੇ, ਪੰਛੀ ਆਦਿ—ਸਭ ਦੇ ਸ਼ਰੀਰਾਂ ਉੱਤੇ ਚੱਕਰ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੈ।

Verse 74

त्रिविक्रमो वसेद्यस्यां सर्वलोकैकपालकः । सा पुरी तु महापुण्यैर्मया दृग्गोचरीकृता

ਜਿਸ ਪੁਰੀ ਵਿੱਚ ਤ੍ਰਿਵਿਕ੍ਰਮ—ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਏਕਮਾਤ੍ਰ ਰੱਖਿਆਕ—ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁੰਨ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਗਈ।

Verse 75

कुरुक्षेत्रं मया दृष्टं सर्वहत्यापनोदनम् । स्यमंतपंचकं यत्र महापातकनाशनम्

ਮੈਂ ਕੁਰੂਕਸ਼ੇਤਰ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਇਹ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਵਧ ਦੇ ਦਾਗ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਉੱਥੇ ਸ੍ਯਮੰਤਪੰਚਕ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਹਾਪਾਤਕ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 76

वाराणसी मया दृष्टा विश्वनाथकृतालया । यत्रोपदिशते मंत्रं तारकं ब्रह्मसंज्ञितम्

ਮੈਂ ਵਾਰਾਣਸੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਹਨ—ਵਿਸ਼ਵਨਾਥ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਨਿਵਾਸ; ਜਿੱਥੇ ਤਾਰਕ ਮੰਤ੍ਰ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਉਪਦੇਸ਼ਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 77

यस्यां मृताः कीटपतंगभृंगाः । पश्वादयो वा सुरयोनयो वा । स्वकर्मसंभोगसुखं विहाय । गच्छंति कैलासमतीतदुःखाः

ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਧਾਮ ਵਿੱਚ ਜੋ ਮਰਦੇ ਹਨ—ਕੀੜੇ, ਪਤੰਗੇ, ਭੌਰੇ, ਜਾਂ ਪਸ਼ੂ ਆਦਿ, ਜਾਂ ਦੇਵਯੋਨੀ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਜੀਵ ਵੀ—ਆਪਣੇ ਕਰਮ-ਭੋਗ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਸੁਖ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਪਰੇ ਕੈਲਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

Verse 78

मणिकर्णिर्यत्र तीर्थं यस्यामुत्तरवाहिनी । करोति संसृतेर्बंधच्छेदं पापकृतामपि

ਜਿੱਥੇ ਮਣਿਕਰਣੀ ਨਾਮ ਦਾ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਦੀ ਉੱਤਰ ਵਾਹਿਨੀ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਉਹ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵੀ ਸੰਸਾਰ-ਜਨਮ ਮਰਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 79

कपर्दिनः कुंडलिनः सर्पभूषाधरावराः । गजचर्मपरीधाना वसंति गतदुःखकाः

ਜਟਾਧਾਰੀ, ਕੁੰਡਲਧਾਰੀ, ਸਰਪਾਂ ਨੂੰ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਭੂਸ਼ਣ ਵਜੋਂ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ; ਗਜਚਰਮ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ—ਉਹ ਦੁੱਖ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਵਸਦੇ ਹਨ।

Verse 80

कालभैरवनामात्र करोति यमशासनम् । न करोति नृणां वार्तां यमो दंडधरः प्रभुः

ਕੇਵਲ ‘ਕਾਲਭੈਰਵ’ ਨਾਮ ਦੇ ਉਚਾਰਨ ਨਾਲ ਹੀ ਯਮ ਦਾ ਦੰਡ-ਵਿਧਾਨ ਅਸਰਹੀਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦੰਡਧਾਰੀ ਪ੍ਰਭੂ ਯਮ ਵੀ ਐਸੇ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ।

Verse 81

एतादृशी मया दृष्टा काशी विश्वेश्वरांकिता । अनेकान्यपि तीर्थानि मया दृष्टानि भूमिप

ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਕਾਸ਼ੀ ਮੈਂ ਵੇਖੀ ਹੈ—ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਾਲ ਅੰਕਿਤ। ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਅਨੇਕ ਤੀਰਥ ਵੇਖੇ ਹਨ।

Verse 82

परमेकं महच्चित्रं यद्दृष्टं नीलपर्वते । पुरुषोत्तमसान्निध्ये तन्न क्वाप्यक्षिगोचरम्

ਨੀਲ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਮੈਂ ਇਕ ਪਰਮ ਅਦਭੁਤ ਮਹਾਨ ਚਮਤਕਾਰ ਵੇਖਿਆ; ਪਰ ਪੁਰੁਸ਼ੋੱਤਮ ਦੀ ਸਨਿੱਧੀ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਹ ਕਿਤੇ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਗੋਚਰ ਨਹੀਂ ਆਇਆ।