Adhyaya 16

Verse 1

सुमतिरुवाच । एवं तया क्रीडमानः सर्वत्र धरणीतले । नाबुध्यत गतानब्दाञ्छतसंख्या परीमितान्

ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਕ੍ਰੀੜਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਹ ਇਹ ਨਾ ਸਮਝ ਸਕਿਆ ਕਿ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਅਨੇਕ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਚੁੱਕੇ ਹਨ।

Verse 2

ततो ज्ञात्वाथव तद्विप्रः स्वकालपरिवर्तिनीम् । मनोरथैश्च संपूर्णां स्वस्यप्रियतमां वराम्

ਫਿਰ ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਾਣ ਗਿਆ, ਉਸ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ ਆਪਣੀ ਅਤਿ-ਪ੍ਰਿਯ, ਉੱਤਮ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ—ਜਿਸ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮੇਂ ਦੇ ਪਰਿਵਰਤਨ ਨਾਲ ਬਦਲ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਅਤੇ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨੋਰਥਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੂਰਨ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ।

Verse 3

न्यवर्तताश्रमं श्रेष्ठं पयोष्णीतीरसंस्थितम् । निर्वैरजं तु जनतासंकुलं मृगसेवितम्

ਉਹ ਪਯੋਸ਼ਣੀ ਨਦੀ ਦੇ ਤਟ ਉੱਤੇ ਸਥਿਤ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਆਇਆ—ਜੋ ਵੈਰ-ਰਹਿਤ ਸੀ, ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਹਿਰਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੇਵਿਤ ਸੀ।

Verse 4

तत्रावसत्स सुतपाः शिष्यैर्वेदसमन्वितैः । सेवितांघ्रियुगो नित्यं तताप परमं तपः

ਉੱਥੇ ਸੁਤਪਾ ਵੇਦ-ਵਿਦਿਆ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਵੱਸਦਾ ਸੀ; ਗੁਰੂ ਦੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦੀ ਨਿੱਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਪਰਮ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ।

Verse 5

कदाचिदथ शर्यातिर्यष्टुमैच्छत देवताः । तदा च्यवनमानेतुं प्रेषयामास सेवकान्

ਇੱਕ ਵਾਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਰਿਆਤੀ ਨੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਯਜ੍ਞ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ; ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣ ਲਈ ਆਪਣੇ ਸੇਵਕ ਭੇਜੇ।

Verse 6

तैराहूतो द्विजवरस्तत्रागच्छन्महातपाः । सुकन्यया धर्मपत्न्या स्वाचार परिनिष्ठया

ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬੁਲਾਇਆ ਗਿਆ ਉਹ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਹਾਤਪਸਵੀ ਮੁਨੀ ਉੱਥੇ ਆਇਆ; ਨਾਲ ਸੁਕਨਿਆ—ਧਰਮਪਤਨੀ—ਆਪਣੇ ਸਦਾਚਾਰ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ।

Verse 7

आगतं तं मुनिवरं पत्न्या पुत्र्या महायशाः । ददर्श दुहितुः पार्श्वे पुरुषं सूर्यवर्चसम्

ਉਹ ਮਹਾਯਸ਼ਸਵੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਧੀ ਸਮੇਤ, ਆਏ ਹੋਏ ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਧੀ ਦੇ ਪਾਸ ਸੂਰਜ-ਤੇਜ ਵਰਗਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਪੁਰਖ ਵੀ ਦਿਸਿਆ।

Verse 8

राजा दुहितरं प्राह कृतपादाभिवंदनाम् । आशिषो न प्रयुंजानो नातिप्रीतमना इव

ਰਾਜੇ ਨੇ ਧੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਸੀ; ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਨਾ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਮਨੋਂ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।

Verse 9

चिकीर्षितं ते किमिदं पतिस्त्वया । प्रलंभितो लोकनमस्कृतो मुनिः । त्वया जराग्रस्तमसंमतं पतिं । विहाय जारं भजसेऽमुमध्वगम्

ਤੂੰ ਇਹ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈਂ? ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਮਸਕਾਰਯੋਗ ਮੁਨੀ ਪਤੀ ਠੱਗਿਆ ਗਿਆ। ਜਰ੍ਹਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਜਿਸ ਪਤੀ ਨੂੰ ਤੂੰ ਅਣਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਬੈਠੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੂੰ ਇਸ ਰਾਹਗੀਰ ਜਾਰ ਨੂੰ ਹੀ ਭਜਦੀ ਹੈਂ।

Verse 10

कथं मतिस्तेऽवगतान्यथासतां कुलप्रसूतेः कुलदूषणं त्विदम् । बिभर्षि जारं यदपत्रपाकुलं पितुः स्वभर्तुश्च नयस्यधस्तमाम्

ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੀ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਕਿਵੇਂ ਉਲਟੀ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲ ਪਈ? ਇਹ ਕਰਤੂਤ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਕਲੰਕ ਹੈ। ਤੂੰ ਬੇਸ਼ਰਮ ਤੇ ਘਬਰਾਇਆ ਜਾਰ ਪਾਲਦੀ ਹੈਂ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅੰਧਕਾਰ ਦੇ ਅਤਿ ਤਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੀ ਹੈ।

Verse 11

एवं ब्रुवाणं पितरं स्मयमाना शुचिस्मिता । उवाच तात जामाता तवैष भृगुनंदनः

ਪਿਤਾ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਸੀ; ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਮਿੱਠੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਹੱਸਦੀ ਹੋਈ ਬੋਲੀ: “ਪਿਆਰੇ ਤਾਤਾ, ਇਹ ਤੁਹਾਡਾ ਜਵਾਈ ਹੈ—ਭ੍ਰਿਗੁ-ਨੰਦਨ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ।”

Verse 12

शशंस पित्रे तत्सर्वं वयोरूपाभिलंभनम् । विस्मितः परमप्रीतस्तनयां परिषस्वजे

ਉਸ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ—ਕਿਵੇਂ ਯੌਵਨ ਤੇ ਰੂਪ ਮੁੜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਪਿਤਾ ਹੈਰਾਨ ਤੇ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਪਣੀ ਧੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਲਿਆ।

Verse 13

सोमेनायाजयद्वीरं ग्रहं सोमस्य चाग्रहीत् । असोमपोरप्यश्विनोश्च्यवनः स्वेन तेजसा

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੂੰ ਸੋਮ-ਯਜ੍ਞ ਕਰਵਾਇਆ ਅਤੇ ਸੋਮ ਦਾ ਗ੍ਰਹਣ (ਹਵਿ) ਵੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ। ਸੋਮ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ, ਚ੍ਯਵਨ ਆਪਣੇ ਹੀ ਤੇਜ ਨਾਲ ਅਸ਼ਵਿਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋਇਆ।

Verse 14

ग्रहं तु ग्राहयामास तपोबलसमन्वितः । वज्रं गृहीत्वा शक्रस्तु हंतुं ब्राह्मणसत्तमम्

ਤਪੋਬਲ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹ ਦੇ ਵੱਸ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵਜ੍ਰ ਹੱਥ ਵਿਚ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਤੁਰ ਪਿਆ।

Verse 15

अपंक्तिपावनौ देवौ कुर्वाणं पंक्तिगोचरौ । शक्रं वज्रधरं दृष्ट्वा मुनिः स्वहननोद्यतम्

ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਸ਼ਕ੍ਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਧ ਲਈ ਉਦਯਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਦੇਵਤਾ—ਜੋ ਪੰਕਤੀ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਪੰਕਤੀ ਵਿਚ ਬੈਠਣਯੋਗ ਬਣਾਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ।

Verse 16

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे । च्यवनाश्रमे हयगमनोनाम षोडशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਸੰਬੰਧੀ, ਚ੍ਯਵਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ‘ਹਯਗਮਨ’ ਨਾਮਕ ਸੋਲਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 17

कोपेन श्वसमानोऽहिर्यथा मंत्रनियंत्रितः । तुष्टाव स मुनिं शक्रः स्तब्धबाहुस्तपोनिधिम्

ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਫੁੰਕਾਰਦਾ ਸੱਪ ਜਿਵੇਂ ਮੰਤ੍ਰ ਨਾਲ ਰੋਕਿਆ ਹੋਵੇ, ਤਿਵੇਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਬਾਂਹਾਂ ਜਕੜੀਆਂ ਤੇ ਅਚਲ ਹੋ ਕੇ, ਤਪੋਨਿਧਿ ਉਸ ਮੁਨੀ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਨ ਲੱਗਾ।

Verse 18

अश्विभ्यां भागदानं च कुर्वंतं निर्भयांतरम् । कथयामास भोः स्वामिन्दीयतामश्विनोर्बलि

ਉਸ ਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ ਅਸ਼੍ਵਿਨੀ ਦੇਵਾਂ ਨੂੰ ਯੋਗ ਭਾਗ ਦਾਨ ਕਰਦਿਆਂ ਵੇਖ ਕੇ (ਕਿਸੇ ਨੇ) ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਅਸ਼੍ਵਿਨਾਂ ਲਈ ਬਲੀ ਅਰਪਿਤ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।”

Verse 19

मया न वार्यते तात क्षमस्वाघं महत्कृतम् । इत्युक्तः स मुनिः कोपं जहौ तूर्णं कृपानिधिः

ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਰੋਕਦਾ, ਪੁੱਤਰ; ਹੋਏ ਵੱਡੇ ਅਪਰਾਧ ਨੂੰ ਖਿਮਾ ਕਰ। ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਕਰੁਣਾ-ਨਿਧਿ ਮੁਨੀ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣਾ ਕ੍ਰੋਧ ਤਿਆਗ ਬੈਠਾ।

Verse 20

इंद्रो मुक्तभुजोऽप्यासीत्तदानीं पुरुषर्षभ । एतद्वीक्ष्य जनाः सर्वे कौतुकाविष्टमानसाः

ਹੇ ਨਰਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਸ ਵੇਲੇ ਇੰਦਰ ਵੀ—ਭਾਵੇਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ ਖੁਲ ਚੁੱਕੀਆਂ ਸਨ—ਉੱਥੇ ਹੀ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ ਸਾਰੇ ਲੋਕ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਨਾਲ ਮੋਹਿਤ ਮਨਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ।

Verse 21

शशंसुर्ब्राह्मणबलं ते तु देवादिदुर्ल्लभम् । ततो राजा बहुधनं ब्राह्मणेभ्योऽददन्महान्

ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਬਲ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ। ਤਦ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਧਨ ਦਾਨ ਕੀਤਾ।

Verse 22

चक्रे चावभृथस्नानं यागांते शत्रुतापनः । त्वया पृष्टं यदाचक्ष्व च्यवनस्य महोदयम्

ਅਤੇ ਯਜ੍ਞ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁ-ਤਾਪਨ ਨੇ ਆਵਭ੍ਰਥ ਸਨਾਨ ਦੀ ਵਿਧੀ ਕੀਤੀ। ਹੁਣ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਦੱਸ—ਚ੍ਯਵਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਉਤਥਾਨ ਦਾ ਮਹਿਮਾ-ਵਰਨਨ ਕਰ।

Verse 23

स मया कथितः सर्वस्तपोयोगसमन्वितः । नमस्कृत्वा तपोमूर्तिमिमं प्राप्य जयाशिषः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਤਪ ਅਤੇ ਯੋਗ ਦੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਪੋਮੂਰਤੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਜਯ ਦੀਆਂ ਆਸ਼ੀਸ਼ਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 24

प्रेषय त्वं सपत्नीकं रामयज्ञे मनोरमे । शेष उवाच । एवं तु कुर्वतोर्वार्तां हयः प्रापाश्रमं प्रति

“ਉਸਨੂੰ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਮੇਤ ਮਨੋਹਰ ਰਾਮ-ਯਜ્ઞ ਵੱਲ ਭੇਜੋ।” ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਜਦ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਘੋੜਾ ਇਹ ਵਾਰਤਾ ਲੈ ਕੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ।”

Verse 25

विदधद्वायुवेगेन पृथ्वीं खुरविलक्षिताम् । दूर्वांकुरान्मुखाग्रेण चरंस्तत्र महाश्रमे

ਹਵਾ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਉਹ ਫਿਰਦਾ ਰਿਹਾ, ਮੂੰਹ ਦੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਦੂರ್ವਾ ਘਾਹ ਦੇ ਅੰਕੁਰ ਚਰਦਾ ਹੋਇਆ।

Verse 26

मुनयो यावदादाय दर्भान्स्नातुं गता नदीम् । शत्रुघ्नः शत्रुसेनायास्तापनः शूरसंमतः

ਜਦੋਂ ਮੁਨੀ ਪਵਿੱਤਰ ਦર્ભਾ-ਘਾਹ ਲੈ ਕੇ ਸਨਾਨ ਲਈ ਨਦੀ ਵੱਲ ਗਏ, ਤਦ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਤਾਪਨ, ਜੋ ਸੂਰਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ ਸੀ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਸੇਨਾ ਦੀ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ (ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ)।

Verse 27

तावत्प्राप मुनेर्वासं च्यवनस्यातिशोभितम् । गत्वा तदाश्रमे वीरो ददर्श च्यवनं मुनिम्

ਤਦ ਉਹ ਚ੍ਯਵਨ ਮੁਨੀ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਆਸ਼੍ਰਮ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਜੋ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਉਸ ਵੀਰ ਨੇ ਚ੍ਯਵਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ।

Verse 28

सुकन्यायाः समीपस्थं तपोमूर्तिमिवस्थितम् । ववंदे चरणौ तस्य स्वाभिधां समुदाहरन्

ਸੁਕਨਿਆ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹਾ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਵਾਂਗ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਇਆ। ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਉਚਾਰ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਦਨਾ ਕੀਤੀ।

Verse 29

शत्रुघ्नोहं रघुपतेर्भ्राता वाहस्य पालकः

ਮੈਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਹਾਂ, ਰਘੁਪਤੀ ਰਾਮ ਦਾ ਭਰਾ, ਅਤੇ ਵਾਹ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਤੇ ਪਾਲਕ ਹਾਂ।

Verse 30

नमस्करोमि युष्मभ्यं महापापोपशांतये । इति वाक्यं समाकर्ण्य जगाद मुनिसत्तमः

ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਈ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਨੇ ਕਿਹਾ।

Verse 31

शत्रुघ्न तव कल्याणं भूयान्नरवरर्षभ । यज्ञं पालयमानस्य कीर्तिस्ते विपुला भवेत्

ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਵਧੇ। ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਿਆਂ ਤੇਰੀ ਕੀਰਤੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 32

चित्रं पश्यत भो विप्रा रामोऽपि मखकारकः । यन्नामस्मरणादीनि कुर्वंति पापनाशनम्

ਹੇ ਵਿਪ੍ਰੋ, ਇਹ ਅਚੰਭਾ ਵੇਖੋ: ਰਾਮ ਨੇ ਭੀ ਯਜ੍ਞ ਕੀਤੇ; ਪਰ ਲੋਕ ਪਾਪਨਾਸ਼ ਲਈ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਆਦਿ ਕਰਦੇ ਹਨ।

Verse 33

महापातकसंयुक्ताः परदाररता नराः । यन्नामस्मरणोद्युक्ता मुक्ता यांति परां गतिम्

ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਹੋਏ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਵਿੱਚ ਰਤੇ ਹੋਏ ਨਰ ਭੀ—ਜੇ ਉਸ ਦੇ ਨਾਮ-ਸਿਮਰਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਣ—ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਗਤੀ ਨੂੰ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 34

पादपद्मसमुत्थेन रेणुना ग्रावमूर्तिभृत् । तत्क्षणाद्गौतमार्धांगी जाता मोहनरूपधृक्

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨ-ਕਮਲ ਤੋਂ ਉਠੀ ਧੂੜ ਨਾਲ, ਜੋ ਪੱਥਰ-ਸਮ ਮੂਰਤੀ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਉਸੇ ਪਲ ਗੌਤਮ ਦੀ ਅਰਧਾਂਗੀ ਬਣ ਗਈ ਅਤੇ ਮੋਹਣੀ ਰੂਪ-ਧਾਰਣ ਕਰ ਬੈਠੀ।

Verse 35

मामकीयस्य रूपस्य ध्यानेन प्रेमनिर्भरा । सर्वपातकराशिं सा दग्ध्वा प्राप्ता सुरूपताम्

ਮੇਰੇ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਭਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਪਾਪਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਢੇਰ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਈ।

Verse 36

दैत्या यस्य मनोहारिरूपं प्रधनमण्डले । पश्यंतः प्रापुरेतस्य रूपं विकृतिवर्जितम्

ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਸਭਾ-ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਦਾ ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸੇ ਰੂਪ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਜੋ ਹਰ ਵਿਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸੀ।

Verse 37

योगिनो ध्याननिष्ठा ये यं ध्यात्वा योगमास्थिताः । संसारभयनिर्मुक्ताः प्रयाताः परमं पदम्

ਜੋ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਉਸ ਦਾ ਚਿੰਤਨ ਕਰ ਕੇ ਯੋਗ-ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਭੈ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪਰਮ ਪਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਏ।

Verse 38

धन्योऽहमद्य रामस्य मुखं द्रक्ष्यामि शोभनम् । पयोजदलनेत्रांतं सुनसं सुभ्रुसून्नतम्

ਅੱਜ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹਾਂ—ਮੈਂ ਰਾਮ ਦਾ ਤੇਜਸਵੀ ਮੁਖੜਾ ਵੇਖਾਂਗਾ; ਕਮਲ-ਪੱਤਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁਗਠਿਤ ਨੱਕ, ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਨਰਮ ਵਕਰੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਾਲਾ।

Verse 39

सा जिह्वा रघुनाथस्य नामकीर्तनमादरात् । करोति विपरीता या फणिनो रसना समा

ਉਹ ਜੀਭ ਜੋ ਆਦਰ ਨਾਲ ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਨਾਮ ਦਾ ਕੀਰਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ, ਉਹ ਉਲਟੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੀ ਹੈ—ਸੱਪ ਦੀ ਦੋ-ਫਾਂਕੀ ਜੀਭ ਵਰਗੀ।

Verse 40

अद्य प्राप्तं तपःपुण्यमद्य पूर्णा मनोरथाः । यद्द्रक्ष्ये रामचंद्रस्य मुखं ब्रह्मादिदुर्ल्लभम्

ਅੱਜ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਦਾ ਪੁੰਨ ਫਲਿਆ; ਅੱਜ ਮੇਰੀਆਂ ਮਨੋਰਥਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ—ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦਾ ਉਹ ਮੁਖ ਵੇਖਾਂਗਾ ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਾਂ ਲਈ ਵੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 41

तत्पादरेणुना स्वांगं पवित्रं विदधाम्यहम् । विचित्रतरवार्ताभिः पावये रसनां स्वकाम्

ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਅਤੇ ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਵਾਰਤਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਆਪਣੀ ਜੀਭ ਨੂੰ ਵੀ ਪਾਵਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 42

इत्यादि रामचरणस्मरणप्रबुद्ध । प्रेमव्रजप्रसृतगद्गदवागुदश्रुः । श्रीरामचंद्र रघुपुंगवधर्ममूर्ते । भक्तानुकंपकसमुद्धर संसृतेर्माम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਸਿਮਰਨ ਨਾਲ ਜਾਗ੍ਰਤ ਹੋਇਆ, ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ—ਗਲਾ ਭਾਵ ਨਾਲ ਰੁੱਝਿਆ, ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਅੰਸੂ ਵਹਿੰਦੇ—ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਕੀਤੀ: “ਹੇ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਧਰਮ-ਮੂਰਤੀ, ਭਕਤਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆਲੁ—ਮੈਨੂੰ ਸੰਸਾਰ-ਸਾਗਰ ਤੋਂ ਉਧਾਰ ਲੈ।”

Verse 43

जल्पन्नश्रुकलापूर्णो मुनीनां पुरतस्तदा । नाज्ञासीत्तत्र पारक्यं निजं ध्यानेन संस्थितः

ਫਿਰ ਉਹ ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਅੰਸੂਆਂ ਦੇ ਸੈਲ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਗਲਾ ਰੁੱਝਿਆ ਬੋਲਦਾ ਰਿਹਾ; ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਾਇਆ ਤੇ ਆਪਣਾ ਭੇਦ ਹੀ ਨਾ ਰਿਹਾ।

Verse 44

शत्रुघ्नस्तं मुनिं प्राह स्वामिन्नो मखसत्तमः । क्रियतां भवता पादरजसा सुपवित्रितः

ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਸਾਡਾ ਉੱਤਮ ਯਜ੍ਞ ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ।”

Verse 45

महद्भाग्यं रघुपतेर्यद्युष्मन्मानसांतरे । तिष्ठत्यसौ महाबाहुः सर्वलोकसुपूजितः

ਰਘੁਪਤੀ ਦਾ ਮਹਾਨ ਭਾਗ ਹੈ, ਜੇ ਉਹ ਮਹਾਬਾਹੁ—ਜਿਸ ਦੀ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ—ਤੁਹਾਡੇ ਮਨ ਦੇ ਅੰਤਰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 46

इत्युक्तः सपरीवारः सर्वाग्निपरिसंवृतः । जगाम च्यवनस्तत्र प्रमोदह्रदसंप्लुतः

ਇਉਂ ਕਹੇ ਜਾਣ ‘ਤੇ, ਚ੍ਯਵਨ ਆਪਣੇ ਸਹਚਰਾਂ ਸਮੇਤ, ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪਵਿੱਤਰ ਅੱਗਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਥੋਂ ਪ੍ਰਮੋਦ ਨਾਮਕ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦਾ ਹੋਇਆ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 47

हनूमांस्तं पदायांतं रामभक्तमवेक्ष्य ह । शत्रुघ्नं निजगादासौ वचो विनयसंयुतः

ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਪੈਦਲ ਆਉਂਦਾ, ਰਾਮ ਦਾ ਭਗਤ ਵੇਖ ਕੇ, ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।

Verse 48

स्वामिन्कथयसि त्वं चेन्महापुरुषसुंदरम् । रामभक्तं मुनिवरं नयामि स्वपुरीमहम्

ਹੇ ਸਵਾਮੀ, ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਸੁੰਦਰ ਮਹਾਪੁਰਖ—ਰਾਮ ਦੇ ਭਗਤ, ਮੁਨਿਵਰ—ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰੋ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਵਾਂਗਾ।

Verse 49

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं कपिवीरस्य शत्रुहा । आदिदेश हनूमंतं गच्छ प्रापयतं मुनिम्

ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਚਨ ਕਪਿ-ਵੀਰ ਦੇ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤਰੂਹੰਤਾ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ: “ਜਾ—ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਲਿਆ ਆ।”

Verse 50

हनूमांस्तं मुनिं स्वीये पृष्ठ आरोप्य वेगवान् । सकुटुंबं निनायाशु वायुः ख इव सर्वगः

ਵੇਗਵਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿੱਠ ਉੱਤੇ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਤੁਰੰਤ ਲੈ ਗਿਆ—ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਵਾਯੂ ਵਾਂਗ ਸਭ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ।

Verse 51

आगतं तं मुनिं दृष्ट्वा रामो मतिमतां वरः । अर्घ्यपाद्यादिकं चक्रे प्रीतः प्रणयविह्वलः

ਉਸ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੁੱਧਿਮਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਅਰਘ੍ਯ, ਪਾਦ੍ਯ ਆਦਿ ਸਤਕਾਰ-ਵਿਧੀਆਂ ਕੀਤੀਆਂ।

Verse 52

धन्योऽस्मि मुनिवर्यस्य दर्शनेन तवाधुना । पवित्रितो मखो मह्यं सर्वसंभारसंभृतः

ਹੇ ਮੁਨੀਵਰ! ਅੱਜ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਧੰਨ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਯਜ੍ਞ, ਸਭ ਸਮੱਗਰੀ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 53

इति वाक्यं समाकर्ण्य च्यवनो मुनिसत्तमः । उवाच प्रेमनिर्भिन्न पुलकांगोऽतिनिर्वृतः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੁਨੀਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਚ੍ਯਵਨ ਨੇ ਕਿਹਾ; ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਹਿਰਦਾ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਰੋਮਾਂਚ ਛਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਹ ਅਤਿ ਆਨੰਦਿਤ ਸੀ।

Verse 54

स्वामिन्ब्रह्मण्यदेवस्य तव वाडवपूजनम् । युक्तमेव महाराज धर्ममार्गं प्ररक्षितुः

ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਖਿਅਕ ਬ੍ਰਹਮਣ੍ਯਦੇਵ ਦੇ ਭਗਤ ਤੁਸੀਂ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਧਰਮ-ਮਾਰਗ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲਈ ਵਾਡਵ ਅਗਨੀ ਦੀ ਤੁਹਾਡੀ ਪੂਜਾ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਯੋਗ ਹੈ।