Adhyaya 12

Verse 1

शेष उवाच । इत्युक्तवंतं स्वपतिं वीक्ष्य प्रेम्णा सुनिर्भरम् । प्रत्युवाच हसंतीव किंचिद्गद्गदभाषिणी

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਦੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਨਿਹਾਰ ਕੇ, ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾਈ ਹੋਵੇ, ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗਲਾ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕੁਝ ਕਹਿੰਦੀ ਹੋਈ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੀ।

Verse 2

नाथ ते विजयोभूयात्सर्वत्र रणमंडले । शत्रुघ्नाज्ञा प्रकर्तव्या हयरक्षा यथा भवेत्

ਹੇ ਨਾਥ, ਰਣਭੂਮੀ ਦੇ ਹਰ ਮੰਡਲ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਹੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇ। ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਜ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜੋ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਢੰਗ ਨਾਲ ਹੋ ਸਕੇ।

Verse 3

स्मरणीया हि सर्वत्र सेविका त्वत्पदानुगा । कदापि मानसं नाथ त्वत्तो नान्यत्र गच्छति

ਤੇਰੇ ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਸਦਾ ਚੱਲਣ ਵਾਲੀ ਤੇਰੀ ਸੇਵਿਕਾ ਹਰ ਥਾਂ ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹੈ। ਹੇ ਨਾਥ, ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਵੀ ਤੈਥੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ।

Verse 4

परमायोधने कांत स्मर्तव्याहं न जातुचित् । सत्यां मयि तव स्वांते युद्धे विजयसंशयः

ਹੇ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਘੋਰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਵੀ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਦੇ ਨਾ ਭੁੱਲੀਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਤ ਦਾ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।

Verse 5

पद्मनेत्र तथा कार्यमूर्मिलाद्या यथा मम । हास्यं नैव प्रकुर्वंति मां वीक्ष्य करताडनैः

“ਹੇ ਪਦਮ-ਨੇਤ੍ਰ ਵਾਲੇ, ਕੰਮ ਮੇਰੇ ਕਹੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਉਰਮਿਲਾ ਆਦਿ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕਦੇ ਵੀ ਹਾਸਾ ਨਾ ਕਰਨ, ਨਾਂ ਹੀ ਤਾਲੀਆਂ ਵਜਾ ਕੇ ਮੇਰਾ ਉਪਹਾਸ ਕਰਨ।”

Verse 6

इयं पत्नी महाभीरोः संग्रामे प्रपलायितुः । कातरा यर्हि युद्ध्यंति शूराणां समयः कुतः

ਇਹ ਉਸ ‘ਮਹਾਵੀਰ’ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ ਜੋ ਰਣਭੂਮੀ ਤੋਂ ਭੱਜ ਗਿਆ। ਜਦ ਕਾਇਰ ਹੀ ਲੜਨ, ਤਾਂ ਸੱਚੇ ਸ਼ੂਰਾਂ ਦੀ ਮਰਯਾਦਾ ਕਿੱਥੇ ਰਹੇ?

Verse 7

इत्येवं न हसंत्युच्चैर्यथा मे देवरांगनाः । तथा कार्यं महाबाहो रामस्य हयरक्षणे

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੀਆਂ ਦੇਵ-ਅੰਗਨਾਵਾਂ ਉੱਚੀ ਹਾਸੀ ਨਾ ਹੱਸਣ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਐਸਾ ਹੀ ਕਰ।

Verse 8

योद्धा त्वमादौ सर्वत्र परे ये तव पृष्ठतः । धनुष्टंकारबधिराः क्रियंतां बलिनः परे

ਤੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਯੁੱਧ ਕਰ; ਅਤੇ ਜੋ ਹੋਰ ਤੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਹਨ—ਉਹ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਹਿਰੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

Verse 9

तवप्रोद्यत्करांभोज करवालभिया बलम् । परेषां भवतात्क्षिप्रमन्योन्य भयव्याकुलम्

ਤੇਰੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਹੱਥ ਨਾਲ ਉਠੀ ਤਲਵਾਰ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਛੇਤੀ ਹੀ ਆਪਸ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਘਬਰਾਈ ਹੋਈ ਵਿਖਰ ਜਾਵੇ।

Verse 10

कुलं महदलं कार्यं परान्विजयता त्वया । गच्छ स्वामिन्महाबाहो तव श्रेयो भवत्विह

ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਲਈ ਮਹਾਨ ਆਸਰਾ ਕਾਇਮ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜਾ, ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ—ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਸਿਧ ਹੋਵੇ।

Verse 11

इदं धनुर्गृहाणाशु महद्गुणविभूषितम् । यस्य गर्जितमाकर्ण्य वैरिवृंदं भयातुरम्

ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਤੁਰੰਤ ਧਾਰਨ ਕਰ, ਮਹਾਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੈ; ਇਸ ਦੀ ਗੱਜਨਾ ਸੁਣ ਕੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਭੈ ਨਾਲ ਕੰਬ ਉਠਦੇ ਹਨ।

Verse 12

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे कामाक्षो । पाख्यानं नाम द्वादशोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸੰਬੰਧੀ “ਕਾਮਾਕ੍ਸ਼ ਦਾ ਆਖਿਆਨ” ਨਾਮਕ ਬਾਰ੍ਹਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 13

कवचं त्विदमाधेहि शरीरे कामसुंदरे । वज्रप्रभा महादीप्ति हतसंतमसंदृढम्

ਹੇ ਕਾਮਸੁੰਦਰੀ, ਇਹ ਕਵਚ ਆਪਣੇ ਸ਼ਰੀਰ ਉੱਤੇ ਧਾਰਨ ਕਰ; ਵਜ੍ਰ ਵਰਗੀ ਪ੍ਰਭਾ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ, ਅੰਧਕਾਰ ਨੂੰ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 14

शिरस्त्राणं निजोत्तंसे कुरु कांत मनोरमम् । इमेव तंसे विशदे मणिरत्नविभूषिते

ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਸ਼ਿਰਸਤ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉੱਤੰਸ (ਮੁਕੁਟ-ਅਲੰਕਾਰ) ਬਣਾ। ਇਹ ਉੱਤੰਸ ਨਿਰਮਲ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋਵੇ, ਮਣੀਆਂ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ।

Verse 15

इति सुविमलवाचं वीरपुत्रीं प्रपश्यन् । नयनकमलदृष्ट्या वीक्षमाणस्तंदंगम् । अधिगतपरिमोदो भारतिः शत्रुजेता । रणकरणसमर्थस्तां जगादातिधीरः

ਇਉਂ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਬਚਨ ਵਾਲੀ ਉਸ ਵੀਰ-ਪੁਤਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰਦਿਆਂ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਜਿਤ ਭਾਰਤੀ ਪਰਮ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ; ਯੁੱਧ-ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਸਮਰੱਥ ਉਹ ਅਤਿ ਧੀਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨਾਲ ਬੋਲਾ।

Verse 16

पुष्कल उवाच । कांते यत्त्वं वदसि मां तथा सर्वं चराम्यहम् । वीरपत्नी भवेत्कीर्तिस्तव कांतिमतीप्सिता

ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਕੁਝ ਮੈਨੂੰ ਆਖੇਂਗੀ, ਮੈਂ ਉਹੀ ਹਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕਰਾਂਗਾ। ਤੇਰੀ ਇੱਛਿਤ ਕੀਰਤੀ—ਵੀਰ-ਪਤਨੀ ਵਰਗੀ ਮਹਿਮਾ—ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਵੇਗੀ।

Verse 17

इति कांतिमतीदत्तं कवचं मुकुटं वरम् । धनुर्महेषुधीखड्गं सर्वं जग्राह वीर्यवान्

ਇਉਂ ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਕਵਚ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਮੁਕੁਟ, ਨਾਲ ਹੀ ਧਨੁਸ਼, ਮਹਾਨ ਤੀਰ-ਤੂਣੀ ਅਤੇ ਖਡਗ—ਇਹ ਸਭ ਉਸ ਵੀਰਯਵਾਨ ਨੇ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰ ਲਿਆ।

Verse 18

परिधाय च तत्सर्वं बहुशो भासमन्वितः । शुशुभेऽतीव सुभटः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदः

ਉਹ ਸਭ ਪਹਿਨ ਕੇ, ਅਨੇਕ ਢੰਗਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਯੋਧਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਿਆ—ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।

Verse 19

तमस्त्रशस्त्रशोभाढ्यं वीरमालाविभूषितम् । कुंकुमागुरुकस्तूरी चंदनादिकचर्चितम्

ਉਹ ਕਾਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੀਰਮਾਲਾ ਨਾਲ ਵਿਭੂਸ਼ਿਤ, ਅਤੇ ਕੁੰਕੁਮ, ਅਗਰੁ, ਕਸਤੂਰੀ, ਚੰਦਨ ਆਦਿਕ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਸੀ।

Verse 20

नानाकुसुममालाभिराजानुपरिशोभितम् । नीराजयामास मुहुस्तत्र कांतिमती सती

ਉੱਥੇ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀਆਂ ਮਾਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਰਾਜਾ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸ਼ੋਭਦਾ ਸੀ; ਉਸ ਵੇਲੇ ਤੇਜਸਵੀ ਅਤੇ ਸਤੀ ਕਾਂਤਿਮਤੀ ਨੇ ਮੁੜ ਮੁੜ ਉਸ ਦਾ ਨੀਰਾਜਨ ਕੀਤਾ।

Verse 21

नीराजयित्वा बहुशः किरंती मौक्तिकैर्मुहुः । गलदश्रुचलन्नेत्रा परिरेभे पतिं निजम्

ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਬਾਰੰਬਾਰ ਨੀਰਾਜਨ (ਆਰਤੀ) ਕੀਤੀ, ਮੁੜ ਮੁੜ ਮੋਤੀ ਛਿੜਕੇ; ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਡੋਲਦੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜੱਫੀ ਪਾ ਲਈ।

Verse 22

दृढं सपरिरभ्यैतां चिरमाश्वासयत्तदा । वीरपत्नि कांतिमति विरहं मा कृथा मम

ਤਦ ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਜੱਫੀ ਪਾ ਕੇ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤਾ: “ਹੇ ਤੇਜਸਵੀ ਕਾਂਤਿਮਤੀ, ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ—ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ।”

Verse 23

एष गच्छामि सविधे तव भामे पतिव्रते । इत्युक्त्वा तां निजां पत्नीं रथमारुरुहे वरम्

“ਹੇ ਪ੍ਰਿਯੇ, ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਸਨਮੁਖ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਬੈਠਾ।

Verse 24

तं प्रयांतं पतिं श्रेष्ठं नयनैर्निमिषोज्झितैः । विलोकयामास तदा पतिव्रतपरायणा

ਉਹ ਉੱਤਮ ਪਤੀ ਜਦ ਰਵਾਨਾ ਹੋਇਆ, ਤਦ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ-ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਉਹ ਨਾਰੀ ਪਲਕ ਨਾ ਝਪਕਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਤੱਕਦੀ ਰਹੀ।

Verse 25

स ययौ जनकं द्रष्टुं जननीं प्रेमविह्वलाम् । गत्वा पितरमंबां च ववंदे शिरसा मुदा

ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਵਿਹਵਲ ਮਾਤਾ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਗਿਆ; ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਭਰੀ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਮਾਤਾ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 26

माता पुत्रं परिष्वज्य स्वांकमारोपयत्तदा । मुंचंती बाष्पनिचयं स्वस्त्यस्त्विति जगाद सा

ਤਦ ਮਾਤਾ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾਇਆ; ਅੰਸੂਆਂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਾਉਂਦੀ ਹੋਈ ਉਹ ਬੋਲੀ—“ਤੇਰਾ ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।”

Verse 27

पितरं प्राह भरतं रामो यज्ञकरः परः । पालनीयो लक्ष्मणेन भवद्भिश्च महात्मभिः

ਯਜਨਾਂ ਦੇ ਪਰਮ ਕਰਤਾ ਰਾਮ ਨੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਭਰਤ ਬਾਰੇ ਕਿਹਾ—“ਲਕਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਤਮਾ ਜਨ ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰੋ।”

Verse 28

आज्ञप्तोऽसौ जनन्या च पित्रा हृषितया गिरा । ययौ शत्रुघ्नकटकं महावीरविभूषितम्

ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਕਟਕ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 29

रथिभिः पत्तिभिर्वीरैः सदश्वैः सादिभिर्वृतः । ययौ मुदा रघूत्तंस महायज्ञहयाग्रणीः

ਰਥੀਆਂ, ਪੈਦਲ ਸੂਰਮਿਆਂ, ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਅਤੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਲ ਪਿਆ—ਮਹਾ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜਨ ਦਾ ਅਗਵਾਨ।

Verse 30

गच्छन्पांचालदेशांश्च कुरूंश्चैवोत्तरान्कुरून् । दशार्णाञ्छ्रीविशालांश्च सर्वशोभासमन्वितः

ਅੱਗੇ ਚਲਦਿਆਂ ਉਹ ਪਾਂਚਾਲ ਦੇਸ਼, ਕੁਰੂ ਅਤੇ ਉੱਤਰੀ ਕੁਰੂ, ਅਤੇ ਦਸ਼ਾਰ্ণ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਲੰਘਿਆ; ਅਤੇ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਿਸ਼ਾਲਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਵੀ—ਹਰ ਥਾਂ ਸਭ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ।

Verse 31

तत्र तत्रोपशृण्वानो रघुवीरयशोऽखिलम् । रावणासुरघातेन भक्तरक्षाविधायकम्

ਉਥੇ ਉਥੇ ਉਹ ਰਘੁਵੀਰ ਦੇ ਅਖੰਡ ਯਸ਼ ਨੂੰ ਸੁਣਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਕਿਵੇਂ ਰਾਵਣ ਅਸੁਰ ਦਾ ਸੰਘਾਰ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਬਣਿਆ।

Verse 32

पुनश्च हयमेधादि कार्यमारभ्य पावनम् । यशो वितन्वन्भुवने लोकान्रामोऽविता भयात्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਆਦਿ ਪਵਿੱਤਰ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਆਰੰਭਿਆ; ਰਾਮ ਨੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਯਸ਼ ਫੈਲਾਉਂਦਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭੈ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ।

Verse 33

तेभ्यस्तुष्टो ददौ हारान्रत्नानि विविधानि च । महाधनानि वासांसि शत्रुघ्नः प्रवरो महान्

ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਤੇ ਪ੍ਰਵਰ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਹਾਰ, ਨਾਨਾ ਰਤਨ, ਵੱਡੇ ਧਨ ਅਤੇ ਵਸਤ੍ਰ ਦਾਨ ਕੀਤੇ।

Verse 34

सुमतिर्नाम तेजस्वी सर्वविद्याविशारदः । रघुनाथस्य सचिवः शत्रुघ्नानुचरो वरः

ਸੁਮਤੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇੱਕ ਤੇਜਸਵੀ ਪੁਰਖ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਵਿਦਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸੀ; ਉਹ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਸਚਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦਾ ਉੱਤਮ ਅਨੁਚਰ ਸੀ।

Verse 35

ययौ तेन महावीरो ग्रामाञ्जनपदान्बहून् । रघुनाथप्रतापेन न कोपि हृतवान्हयम्

ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਵੀਰ ਅਨੇਕ ਪਿੰਡਾਂ ਤੇ ਜਨਪਦਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ; ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀ ਘੋੜਾ ਨਹੀਂ ਚੁਰਾਇਆ।

Verse 36

देशाधिपाये बहवो महाबलपराक्रमाः । हस्त्यश्वरथपादात चतुरंगसमन्विताः

ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਧਿਪਤੀ ਅਨੇਕ ਮਹਾਬਲੀ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਰਾਜੇ ਉੱਥੇ ਹਾਜ਼ਰ ਸਨ; ਹਾਥੀ, ਘੋੜੇ, ਰਥ ਅਤੇ ਪੈਦਲ—ਚਤੁਰੰਗੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਸੁਸਜਜਿਤ।

Verse 37

संपदो बहुशो नीत्वा मुक्तामाणिक्यसंयुताः । शत्रुघ्नं हयरक्षार्थमागतं प्रणता मुहुः

ਮੋਤੀਆਂ ਤੇ ਮਾਣਿਕਾਂ ਨਾਲ ਜੜੀਆਂ ਅਨੇਕ ਦੌਲਤਾਂ ਲਿਆ ਕੇ, ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਆਏ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਅੱਗੇ ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦੇ ਰਹੇ।

Verse 38

इदं राज्यं धनं सर्वं सपुत्रपशुबांधवम् । रामचंद्रस्य सर्वं हि न मदीयं रघूद्वह

“ਇਹ ਰਾਜ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰਾ ਧਨ—ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਅਤੇ ਸਗੇ-ਸੰਬੰਧੀਆਂ ਸਮੇਤ—ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਮਚੰਦਰ ਦਾ ਹੀ ਹੈ; ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਹੀਂ।”

Verse 39

एवं तदुक्तमाकर्ण्य शत्रुघ्नः परवीरहा । आज्ञां स्वां तत्र संज्ञाप्य ययौ तैः सहितः पथि

ਇਉਂ ਕਿਹਾ ਹੋਇਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੈਰੀ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਉੱਥੇ ਆਪਣਾ ਹੁਕਮ ਜਤਾਇਆ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਰਾਹ ਪੈ ਗਿਆ।

Verse 40

एवं क्रमेण संप्राप्तः शत्रुघ्नो हयसंयुतः । अहिच्छत्रां पुरीं ब्रह्मन्नानाजनसमाकुलाम्

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕ੍ਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਅਹਿਚਛਤ੍ਰਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ—ਜੋ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ।

Verse 41

ब्रह्मद्विजसमाकीर्णां नानारत्नविभूषिताम् । सौवर्णैः स्फाटिकैर्हर्म्यैर्गोपुरैः समलंकृताम्

ਉਹ ਨਗਰੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਅਤੇ ਦ੍ਵਿਜਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਸੀ; ਨਾਨਾ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਸੁਵਰਨ ਤੇ ਸਫਟਿਕ ਦੇ ਹਵੈਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਗੋਪੁਰਾਂ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 42

यत्र रंभा तिरस्कारकारिण्यः कमलाननाः । दृश्यंते सर्वहर्म्येषु ललना लीलयान्विताः

ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ-ਮੁਖੀ ਕੁੜੀਆਂ—ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੋਹਨੀ ਛਬਿ ਰੰਭਾ ਨੂੰ ਵੀ ਲਜਾ ਦੇਵੇ—ਹਰ ਹਵੈਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਲੀਲਾ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ।

Verse 43

यत्र स्वाचारललिताः सर्वभोगैकभोगिनः । धनदानुचरायद्वत्तथा लीलासमन्विताः

ਉੱਥੇ ਨਿਵਾਸੀ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹਨ; ਸਭ ਭੋਗਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਧਨਦਾਤਾ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਅਨੁਚਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਹ ਲੀਲਾ-ਛਟਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ।

Verse 44

यत्र वीरा धनुर्हस्ताःशरसंधानकोविदाः । कुर्वंति तत्र राजानं सुहृष्टं सुमदाभिधम्

ਜਿੱਥੇ ਧਨੁਸ਼ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਾਰੇ ਵੀਰ ਸਨ, ਜੋ ਤੀਰ ਨੂੰ ਡੋਰ ਨਾਲ ਜੋੜਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ; ਉੱਥੇ ਹੀ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਪ੍ਰਸੰਨ-ਚਿੱਤ ਰਾਜੇ ਨੂੰ ‘ਸੁਮਦ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤਾ।

Verse 45

एवंविधं ददर्शासौ नगरं दूरतः प्रभुः । पार्श्वे तस्य पुरश्रेष्ठमुद्यानं शोभयान्वितम्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਵੇਖਿਆ; ਅਤੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰ ਦੇ ਪਾਸੇ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਉਦਿਆਨ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਅਲੰਕ੍ਰਿਤ ਸੀ।

Verse 46

पुन्नागैर्नागचंपैश्च तिलकैर्देवदारुभिः । अशोकैः पाटलैश्चूतैर्मंदारैःकोविदारकैः

ਪੁੰਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ, ਨਾਗਚੰਪਾ ਦੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ, ਤਿਲਕ ਦੇ ਪੌਦਿਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਦਾਰੂਆਂ ਨਾਲ; ਅਸ਼ੋਕ, ਪਾਟਲ, ਆਮ, ਮੰਦਾਰ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ।

Verse 47

आम्रजंबुकदंबैश्च प्रियालपनसैस्तथा । शालैस्तालैस्तमालैश्च मल्लिकाजातियूथिभिः

ਆਮ, ਜੰਬੂ ਅਤੇ ਕਦੰਬ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ; ਪ੍ਰਿਯਾਲ ਅਤੇ ਪਨਸ ਨਾਲ ਵੀ; ਸ਼ਾਲ, ਤਾਲ ਅਤੇ ਤਮਾਲ ਨਾਲ; ਅਤੇ ਮੱਲਿਕਾ, ਜਾਤੀ ਤੇ ਯੂਥੀ ਦੇ ਗੁੱਛਿਆਂ ਵਰਗੇ ਪੁਸ਼ਪਾਂ ਨਾਲ।

Verse 48

नीपैः कदंबैर्बकुलैश्चंपकैर्मदनादिभिः । शोभितं सददर्शाथशत्रुघ्नःपरवीरहा

ਨੀਪ, ਕਦੰਬ, ਬਕੁਲ, ਚੰਪਕ ਅਤੇ ਮਦਨ ਆਦਿ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਸਥਾਨ ਉਸ ਨੇ ਤਦ ਵੇਖਿਆ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਹੈ।

Verse 49

हयोगतस्तद्वनमध्यदेशे । तमालतालादि सुशोभिते वै । ययौ ततः पृष्ठत एव वीरो । धनुर्धरैः सेवितपादपद्मः

ਫਿਰ ਘੋੜੇ ਉੱਤੇ ਸਵਾਰ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਉਸ ਵਨ ਦੇ ਮੱਧ ਭਾਗ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਜੋ ਤਮਾਲ ਤੇ ਤਾਲ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਸਜਿਆ ਸੀ; ਅਤੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੇ, ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਪਦਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਦੇ।

Verse 50

ददर्श त रचितं देवायतनमद्भुतम् । इंद्रनीलैश्च वैडूर्यैस्तथा मारकतैरपि

ਉਸ ਨੇ ਉੱਥੇ ਰਚਿਆ ਹੋਇਆ ਦੇਵ-ਮੰਦਰ ਅਦਭੁਤ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਇੰਦਰਨੀਲ ਮਣੀਆਂ, ਵੈਡੂਰਯ ਅਤੇ ਮਰਕਤ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 51

शोभितं सुरसेवार्हं कैलासप्रस्थसन्निभम् । जातरूपमयैः स्तंभैःशोभितं सद्मनां वरम्

ਉਹ ਅਤਿ ਸ਼ੋਭਾਇਮਾਨ ਸੀ—ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਯੋਗ—ਕੈਲਾਸ ਦੇ ਉੱਚੇ ਪ੍ਰਸਥ ਵਰਗਾ; ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਮਹਿਲਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਧਾਮ।

Verse 52

दृष्ट्वातद्रघुनाथस्य भ्राता देवालयं वरम् । पप्रच्छ सुमतिं स्वीयं मंत्रिणं वदतांवरम्

ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਉਸ ਉੱਤਮ ਦੇਵਾਲੇ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੇ ਭਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀ ਸੁਮਤੀ ਨੂੰ—ਵਕਤਾਵਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ—ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 53

शत्रुघ्न उवाच । वदामात्य वरेदं किं कस्यदेवस्य केतनम् । का देवता पूज्यतेऽत्र कस्य हेतोः स्थितानघ

ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਉੱਤਮ ਅਮਾਤ੍ਯ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ—ਇਹ ਕੀ ਹੈ, ਕਿਸ ਦੇਵ ਦਾ ਇਹ ਨਿਵਾਸ ਹੈ? ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੀ ਦੇਵੀ/ਦੇਵਤਾ ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ, ਤੁਸੀਂ ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਟਿਕੇ ਹੋ?”

Verse 54

एवमाकर्ण्य यथावदिहसर्वशः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਯਥਾਵਿਧੀ, ਹਰ ਪੱਖੋਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਲਿਆ।

Verse 55

कामाक्षायाः परं स्थानं विद्धि विश्वैकशर्मदम् । यस्या दर्शनमात्रेण सर्वसिद्धिः प्रजापते

ਕਾਮਾਖ੍ਯਾ ਦਾ ਇਹ ਪਰਮ ਧਾਮ ਜਾਣੋ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਅਦੁੱਤੀ ਕਲਿਆਣ ਦੇਂਦਾ ਹੈ; ਹੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ, ਉਸ ਦੇ ਕੇਵਲ ਦਰਸ਼ਨ ਨਾਲ ਹੀ ਸਭ ਸਿੱਧੀਆਂ ਸੰਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।

Verse 56

देवासुरास्तु यां स्तुत्वा नत्वा प्राप्ताखिलां श्रियम् । धर्मार्थकाममोक्षाणां दात्री भक्तानुकंपिनी

ਉਸ ਦੀ ਸਤੁਤੀ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਭੀ ਸਮੂਹ ਸ਼੍ਰੀ-ਸੰਪਦਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਮੋਖਸ਼ ਦੀ ਦਾਤਰੀ ਹੈ, ਭਗਤਾਂ ਉੱਤੇ ਕਰੁਣਾਵਾਨ।

Verse 57

याचिता सुमदेनात्राहिच्छत्रा पतिना पुरा । स्थिता करोति सकलं भक्तानां दुःखहारिणी

ਪਹਿਲਾਂ ਇਥੇ ਹੀ ਸੁਮਦ ਨਾਮਕ ਪਤੀ ਨੇ ਆਹਿਚਛਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਸੀ। ਇਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਭਗਤਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਫਲ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 58

तां नमस्कुरु शत्रुघ्न सर्ववीर शिरोमणे । नत्वाशु सिद्धिं प्राप्नोषि ससुरासुरदुर्ल्लभाम्

ਹੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ! ਉਸ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ। ਨਮਨ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਉਹ ਸਿੱਧੀ ਪਾਵੇਂਗਾ ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਲਈ ਭੀ ਦੁਰਲਭ ਹੈ।

Verse 59

इति श्रुत्वाथ तद्वाक्यं शत्रुघ्नः शत्रुतापनः । पप्रच्छ सकलां वार्तां भवान्याः पुरुषर्षभः

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ—ਸ਼ਤਰੂਆਂ ਨੂੰ ਤਪਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਪੁਰਖਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ—ਨੇ ਭਵਾਨੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿਚ ਸਾਰੀ ਕਥਾ ਪੁੱਛੀ।

Verse 60

शत्रुघ्न उवाच । कोऽहिच्छत्रापती राजा सुमदः किं तपः कृतम् । येनेयं सर्वलोकानां माता तुष्टात्र संस्थिता

ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ‘ਆਹਿਚਛਤ੍ਰਾ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁਮਦ ਕੌਣ ਹੈ? ਉਸ ਨੇ ਕਿਹੜੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਭ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਇਹ ਦੇਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਇਥੇ ਨਿਵਾਸ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ?’

Verse 61

वद सर्वं महामात्य नानार्थपरिबृंहितम् । यथावत्त्वं हि जानासि तस्माद्वद महामते

ਹੇ ਮਹਾਮਾਤ੍ਯ, ਸਭ ਕੁਝ ਕਹੋ—ਅਨੇਕ ਅਰਥਾਂ ਨਾਲ ਵਿਸਤਾਰਿਤ। ਤੂੰ ਇਸ ਤੱਤ ਨੂੰ ਯਥਾਰਥ ਜਾਣਦਾ ਹੈਂ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਮਹਾਮਤੇ, ਬੋਲ।

Verse 62

सुमतिरुवाच । हेमकूटो गिरिः पूतः सर्वदेवोपशोभितः । तत्रास्ति तीर्थं विमलमृषिवृंदसुसेवितम्

ਸੁਮਤੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇਮਕੂਟ ਪਰਬਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ। ਉੱਥੇ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਤੀਰਥ ਹੈ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਭਲੀਭਾਂਤ ਸੇਵਿਤ ਹੈ।

Verse 63

सुमदो हि तपस्तेपे हतमातृपितृप्रजः । अरिभिः सर्वसामंतैर्जगाम तपसे हि तम्

ਸੁਮਦ ਨੇ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਜਾ ਮਾਰੀ ਗਈ ਸੀ। ਸਾਰੇ ਸਾਮੰਤ ਵੈਰੀ ਬਣੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਲਈ ਉੱਥੇ ਚਲਾ ਗਿਆ।

Verse 64

वर्षाणि त्रीणि सपदा त्वेकेन मनसा स्मरन् । जगतां मातरं दध्यौ नासाग्रस्तिमितेक्षणः

ਤਿੰਨ ਪੂਰੇ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ ਅਤੇ ਸਥਿਰ ਚਾਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਨੇ ਜਗਤਾਂ ਦੀ ਮਾਤਾ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕੀਤਾ; ਨਜ਼ਰ ਨੱਕ ਦੀ ਨੋਕ ਉੱਤੇ ਅਡੋਲ ਟਿਕੀ ਰਹੀ।

Verse 65

वर्षाणि त्रीणि शुष्काणां पर्णानां भक्षणं चरन् । चकार परमुग्रं स तपः परमदुश्चरम्

ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਉਹ ਸੁੱਕੇ ਪੱਤੇ ਹੀ ਖਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਅਤਿ ਉਗ੍ਰ, ਪਰਮ ਦੁਸ਼ਚਰ ਤਪੱਸਿਆ ਕੀਤੀ—ਜੋ ਕਰਨੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਠਿਨ ਹੈ।

Verse 66

अब्दानि त्रीणि सलिले शीतकाले ममज्ज सः । ग्रीष्मे चचार पंचाग्नीन्प्रावृट्सु जलदोन्मुखः

ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ, ਸ਼ੀਤ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਉਹ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਗ੍ਰੀਖਮ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਦਾ ਕਠੋਰ ਤਪ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਵਰਖਾ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੱਦਲਾਂ ਵੱਲ ਮੁਖ ਕਰ ਕੇ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।

Verse 67

त्रीणि वर्षाणि पवनं संरुध्य स्वांतगोचरम् । भवानीं संस्मरन्धीरो न च किंचन पश्यति

ਤਿੰਨ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਤੱਕ ਪ੍ਰਾਣ ਨੂੰ ਰੋਕ ਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਹਿਰਦੇ ਦੇ ਅੰਤਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਲੈ ਗਿਆ। ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਭਵਾਨੀ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਭੀ ਦਿਸਦਾ ਨਹੀਂ।

Verse 68

वर्षे तु द्वादशेऽतीते दृष्ट्वैतत्परमं तपः । विभाव्य मनसातीव शक्रः पस्पर्ध तं भयात्

ਜਦੋਂ ਬਾਰ੍ਹਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਬੀਤ ਗਏ, ਇਸ ਪਰਮ ਤਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਮੁਕਾਬਲੇ ਨੂੰ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ।

Verse 69

आदिदेश सकामं तु परिवारपरीवृतम् । अप्सरोभिः सुसंयुक्तं ब्रह्मेंद्रादिजयोद्यतम्

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿੱਤੀ—ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿੱਤਣ ਦੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਉਤਸੁਕ।

Verse 70

गच्छ कामसखे मह्यं प्रियमाचर मोहन । सुमदस्य तपोविघ्नं समाचर यथा भवेत्

ਜਾ, ਹੇ ਕਾਮ ਦੇ ਸਖੇ—ਹੇ ਮੋਹਨ! ਮੇਰੇ ਲਈ ਪ੍ਰਿਯ ਕਰਮ ਕਰ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਪਾਅ ਕਰ ਕਿ ਸੁਮਦ ਦੇ ਤਪ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪੈ ਜਾਵੇ।

Verse 71

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं तुरासाहः स्वयंप्रभुः । उवाच विश्वविजये प्रौढगर्वो रघूद्वह

ਇਹ ਮਹਾਨ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੁਰਾਸਾਹ—ਆਪ-ਤੇਜੀ ਅਤੇ ਸਰਬਸੱਤਾ ਵਾਲਾ—ਹੇ ਰਘੁਵੰਸ਼-ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਸੰਸਾਰ-ਵਿਜੈ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਨਾਲ ਉੱਚੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲਿਆ।

Verse 72

काम उवाच । स्वामिन्कोऽसौ हि सुमदः किं तपः स्वल्पकं पुनः । ब्रह्मादीनां तपोभंगं करोम्यस्य तु का कथा

ਕਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਸੁਆਮੀ, ਇਹ ‘ਸੁਮਦ’ ਕੌਣ ਹੈ? ਅਤੇ ਇਸ ਦੀ ਤਪੱਸਿਆ ਕਿੰਨੀ ਛੋਟੀ ਹੈ! ਮੈਂ ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿਕਾਂ ਦੀ ਤਪਸਿਆ ਵੀ ਭੰਗ ਕੀਤੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਇਸ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ?”

Verse 73

मद्बाणबलनिर्भिन्नश्चंद्रस्तारां गतः पुरा । त्वमप्यहल्यां गतवान्विश्वामित्रस्तु मेनिकाम्

ਪੁਰਾਤਨ ਕਾਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਾਣ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਵਿਧਿਆ ਹੋਇਆ ਚੰਦਰਮਾ ਤਾਰਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ ਵੀ ਅਹਲਿਆ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਮੇਨਕਾ ਕੋਲ ਗਿਆ।

Verse 74

चिंतां मा कुरु देवेंद्र सेवके मयि संस्थिते । एष गच्छामि सुमदं देवान्पालय मारिष

ਹੇ ਦੇਵੇਂਦ੍ਰ, ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ; ਤੇਰੇ ਸੇਵਕ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਖੜਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਸੁਮਦ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਕਰ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ, ਹੇ ਮਰਿਸ਼।

Verse 75

एवमुक्त्वा कामदेवो हेमकूटं गिरिं ययौ । वसंतेन युतः सख्या तथैवाप्सरसांगणैः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਕਾਮਦੇਵ ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰ ਵਸੰਤ ਅਤੇ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਟੋਲੇ ਵੀ ਸਨ।

Verse 76

वसंतस्तत्र सकलान्वृक्षान्पुष्पफलैर्युतान् । कोकिलान्षट्पदश्रेण्या घुष्टानाशु चकार ह

ਉੱਥੇ ਬਸੰਤ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਹੀ ਸਭ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਕੋਇਲਾਂ ਦੀ ਕੂਕ ਤੇ ਭੌਰਿਆਂ ਦੇ ਗੁੰਜਾਰ ਨਾਲ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਇਕ ਪਲ ਵਿੱਚ ਗੂੰਜਾ ਦਿੱਤਾ।

Verse 77

वायुः सुशीतलो वाति दक्षिणां दिशमाश्रितः । कृतमालासरित्तीर लवंगकुसुमान्वितः

ਦੱਖਣ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲੋਂ ਇਕ ਸੁਹਾਵਣੀ ਠੰਡੀ ਹਵਾ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਤਮਾਲਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਤੋਂ ਲੌਂਗ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।

Verse 78

एवंविधे वने वृत्ते रंभानामाप्सरोवरा । सखीभिः संवृता तत्र जगाम सुमदांतिकम्

ਜਦੋਂ ਉਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰੰਭਾ, ਸਖੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਉੱਥੇ ਸੁਮਦਾ ਕੋਲ ਜਾ ਪਹੁੰਚੀ।

Verse 79

तत्रारभत गानं सा किन्नरस्वरशोभना । मृदंगपणवानेकवाद्यभेदविशारदा

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਗਾਨ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ—ਕਿੰਨਰਾਂ ਵਰਗੀ ਸੁਰੀਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ—ਅਤੇ ਮ੍ਰਿਦੰਗ ਤੇ ਪਣਵ ਆਦਿ ਅਨੇਕ ਵਾਜਿਆਂ ਦੇ ਭੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ।

Verse 80

तद्गानमाकर्ण्य नराधिपोऽसौ । वसंतमालोक्य मनोहरं च । तथान्यपुष्टारटितं मनोरमं । चकार चक्षुः परिवर्तनं बुधः

ਉਸ ਗੀਤ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ ਉਹ ਨਰਾਧਿਪ, ਮਨੋਹਰ ਬਸੰਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁਸ਼ਟ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਮਣੀਕ ਚਹਚਹਾਹਟ ਵੇਖ ਕੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਨਜ਼ਰ ਹੋਰ ਪਾਸੇ ਫੇਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

Verse 81

तं प्रबुद्धं नृपं वीक्ष्य कामः पुष्पायुधस्त्वरन् । चकार सत्वरं सज्यं धनुस्तत्पृष्ठतोऽनघ

ਉਸ ਜਾਗਰੂਕ ਨ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਪ-ਆਯੁਧ ਕਾਮਦੇਵ ਤੁਰੰਤ ਦੌੜਿਆ ਅਤੇ, ਹੇ ਨਿਰਦੋਸ਼, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੋਂ ਹੀ ਧਨੁਸ਼ ਨੂੰ ਫੌਰਨ ਤਾਣ ਕੇ ਸਜਾ ਲਿਆ।

Verse 82

एकाप्सरास्तत्र नृपस्य पादयोः । संवाहनं नर्तितनेत्रपल्लवा । चकार चान्या तु कटाक्षमोक्षणं । चकार काचिद्भृशमंगचेष्टितम्

ਉੱਥੇ ਇਕ ਅਪਸਰਾ ਨੇ ਨ੍ਰਿਪ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਮਲਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਾਜ਼ੁਕ ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਂਗ ਨੱਚਦੀਆਂ ਸਨ। ਦੂਜੀ ਨੇ ਤਿਰਛੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਛੱਡੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਇਕ ਨੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰ, ਭਾਵਪੂਰਣ ਚੇਸ਼ਟਾ ਦਿਖਾਈ।

Verse 83

अप्सरोभिस्तथाकीर्णः कामविह्वलमानसः । चिंतयामास मतिमाञ्जितेंद्रियशिरोमणिः

ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰੋਂ ਘਿਰਿਆ, ਕਾਮਨਾ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਹਲ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ—ਜਿਸ ਨੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ—ਚਿੰਤਨ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।

Verse 84

एता मे तपसो विघ्नकारिण्योऽप्सरसां वराः । शक्रेण प्रेषिताः सर्वाः करिष्यंति यथातथम्

ਇਹ ਮੇਰੀ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਪਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕ੍ਰ (ਇੰਦਰ) ਵੱਲੋਂ ਭੇਜੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰਨਗੀਆਂ।

Verse 85

इति संचिंत्य सुतपास्ता उवाच वरांगनाः । का यूयं कुत्र संस्थाः किं भवतीनां चिकीर्षितम्

ਇਉਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੁਤਪਾਸਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਸਤ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੁਸੀਂ ਕੌਣ ਹੋ? ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀਆਂ ਹੋ? ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਕੀ ਕਰਨ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਹੈ?”

Verse 86

अत्यद्भुतं जातमहो यद्भवत्योऽक्षिगोचराः । यास्तपोभिः सुदुष्प्राप्यास्ता मे तपस आगताः

ਅਹੋ! ਅਤਿ ਅਦਭੁਤ ਘਟਨਾ ਹੋਈ ਹੈ—ਤੁਸੀਂ ਭਵਤੀਆਂ, ਜੋ ਨੇਤਰਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਅਤੇ ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਵੀ ਬੜੀ ਦੁਸ਼ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਤਪ ਦੇ ਫਲ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਪਹੁੰਚੀਆਂ ਹੋ।