Adhyaya 110

ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਅਗਨੀਸ਼ਿਖਾ ਨਾਮਕ ਅੱਗ-ਸਰੂਪ ਗਣ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਥਾ-ਅੰਦਰ-ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਕਸ਼ਤਰੀ ਰਾਜਾ ਹਾਨੀ, ਕਰਜ਼ੇ ਅਤੇ ਪੁੱਤਰ-ਵਿਛੋੜੇ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਕੇ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਨੂੰ ਸਲਾਹ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਕਰਕੇ ਸਥਾਈ ਕਲਿਆਣ ਲਈ ਸ਼ਰਨ ਲਵੇ। ਉਹ ਵਾਰਾਣਸੀ ਵਿੱਚ ਵਸਿਸ਼ਠ ਕੋਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵੇਸ਼ਵਰ ਸ਼ਿਵਲਿੰਗ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਵੱਲ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਦੇ ਭੇਟ-ਚੜ੍ਹਾਵੇ ਵੀ ਮੁਕਤੀ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਵਿੱਚ ਲੁਬਧਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਦੀ ਅਤਿ-ਅਨਿਯਮਿਤ ਪਰ ਤੀਵ੍ਰ ਭਕਤੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਅਰਪਣਾ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਜਾ ਮੰਦਰ-ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਰਾਜ-ਸੱਤਾ ਮੁੜ ਪਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਮੰਦਰ ਸਾੜ ਬੈਠਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਅਤੇ ਨਵੀਂ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਕਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਅਤੇ ਭਕਤੀ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਿਕਾਰੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਗੇ ਵੈਸ਼ਿਆ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ਾਰੋਪਣ ਤੇ ਦੰਡ ਦੀ ਘਟਨਾ ਅਤੇ ਵੀਰਭਦ੍ਰ ਦੇ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਜਵਾਲਾਮੁਖ/ਅਗਨੀਸ਼ਿਖਾ ਦਾ ਪ੍ਰਾਕਟਯ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਖ਼ਿਮਾ ਹੀ ਇੱਥੇ ਤੇ ਪਰਲੋਕ ਵਿੱਚ ਸੁਖ ਦਾ ਮਾਰਗ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿੱਤ ਇਹ ਕਥਾ ਸੁਣਦੇ ਹਨ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਿਵਲੋਕ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।