Adhyaya 11

Verse 1

शेष उवाच । एवमाज्ञाप्य भगवान्रामश्चामित्रकर्षणः । वीरानालोकयन्भूयो जगाद शुभया गिरा

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੇ, ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ—ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਫਿਰ ਵੀਰਾਂ ਵੱਲ ਤੱਕ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਬੋਲੇ।

Verse 2

शत्रुघ्नस्य मम भ्रातुर्वाजिरक्षाकरस्य वै । को गंता पृष्ठतो रक्षंस्तन्निदेशप्रपालकः

ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਹੀ ਘੋੜੇ ਦਾ ਰੱਖਿਆਕ ਹੈ; ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੌਣ ਜਾਵੇਗਾ, ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ?

Verse 3

यः सर्ववीरान्प्रतिमुख्यमागतान्विनिर्जयेन्मर्मभिदस्त्रसंघैः । गृह्णात्वसौ मे करवीटकं तद्भूमौ यशः स्वं प्रथयन्सुविस्तरम्

ਜੋ ਕੋਈ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਸਭ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਮਰਮ-ਭੇਦੀ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਵੇ, ਉਹ ਮੇਰਾ ਕਰਵੀਟਕ ਲੈ ਲਵੇ ਅਤੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣਾ ਯਸ਼ ਬਹੁਤ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਫੈਲਾਵੇ।

Verse 4

इत्युक्तवति रामे तु पुष्कलो भरतात्मजः । जग्राह वीटकं तस्माद्रघुराजकरांबुजात्

ਇਉਂ ਕਹਿ ਚੁੱਕੇ ਰਾਮ ਜੀ, ਭਰਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੇ ਰਘੁਵੰਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮ ਹੱਥੋਂ ਉਹ ਵੀਟਕਾ ਲੈ ਲਿਆ।

Verse 5

स्वामिन्गच्छामि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाकरोऽन्वहम् । सन्नद्धः सर्वशस्त्रास्त्र चापबाणधरः प्रभो

ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ! ਹੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਮੈਂ ਚਲਦਾ ਹਾਂ; ਹਰ ਰੋਜ਼ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿੱਠ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਬਾਣ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਨਾਥ।

Verse 6

सर्वमद्य क्षितितलं त्वत्प्रतापो विजेष्यते । एते निमित्तभूता वै रामचंद्र महामते

ਅੱਜ ਤੁਹਾਡੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਦੇ ਪ੍ਰਤਾਪ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਦਾ ਸਾਰਾ ਮੰਡਲ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਹੇ ਮਹਾਮਤੀ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਇਹ ਸਭ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਨਿਮਿੱਤ-ਮਾਤ੍ਰ ਹਨ।

Verse 7

भवत्कृपातः सकलं ससुरासुरमानुषम् । उपस्थितं प्रयुद्धाय तन्निषेधे क्षमो ह्यहम्

ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਦੇਵ, ਦਾਨਵ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਸਾਰਾ ਸਮੂਹ ਯੁੱਧ ਲਈ ਹਾਜ਼ਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ; ਪਰ ਉਸ ਸੰਘਰਸ਼ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮੈਨੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਹੈ।

Verse 8

सर्वं स्वामी ज्ञास्यति यन्ममविक्रम दर्शनात् । एष गंतास्मि शत्रुघ्न पृष्ठरक्षाप्रकारकः

ਮੇਰਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵੇਖ ਕੇ ਸਵਾਮੀ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣ ਲੈਣਗੇ। ਹੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ, ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਪਿੱਠ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਕਾਰਜ ਸੰਭਾਲ।

Verse 9

एवं ब्रुवंतं भरतात्मजं स प्रस्तूय साध्वित्यनुमोदमानः । शशंस सर्वान्कपिवीरमुख्यान्प्रभंजनोद्भूतमुखान्हरिः प्रभुः

ਭਰਤ-ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਰਿ ਨੇ “ਸਾਧੁ, ਸਾਧੁ” ਕਹਿ ਕੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਫਿਰ ਵਾਯੁਦੇਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ ਬਾਂਦਰ-ਵੀਰਾਂ ਦੇ ਸਭ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕੀਤੀ।

Verse 10

भो हनूमन्महावीर शृणु मद्वाक्यमादृतः । त्वत्प्रसादान्मया प्राप्तमिदं राज्यमकंटकम्

ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ ਮਹਾਵੀਰ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤੇਰੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਰਾਜ ਕਾਂਟਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ—ਅਰਥਾਤ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਤੇ ਵੈਰੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ—ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।

Verse 11

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे हयमोचन । पुष्कलभार्यासमागमोनाम एकादशोऽध्यायः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਅੰਦਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਸ਼੍ਵਮੇਧ ਅਤੇ ਘੋੜੇ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਸੰਬੰਧੀ ਭਾਗ ਵਿੱਚ “ਪੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ” ਨਾਮਕ ਗਿਆਰਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 12

त्वं गच्छ मम सैन्यस्य पालकः सन्ममाज्ञया । शत्रुघ्नः सोदरो मह्यं पालनीयस्त्वहं यथा

ਹੁਣ ਤੂੰ ਮੇਰੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਮੇਰੀ ਸੈਨਾ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਕੇ ਜਾ। ਸ਼ਤਰੁਘਨ—ਜੋ ਮੇਰਾ ਸਗਾ ਭਰਾ ਹੈ—ਉਸ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੂੰ ਐਸੇ ਕਰੀਂ ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

Verse 13

यत्र यत्र मतिभ्रंशः शत्रुघ्नस्य प्रजायते । तत्र तत्र प्रबोद्धव्यो भ्राता मम महामते

ਹੇ ਮਹਾਮਤਿ, ਜਿੱਥੇ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਭਟਕਣ ਲੱਗੇ, ਓਥੇ ਓਥੇ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਜਗਾ ਕੇ ਸਚੇਤ ਕਰੀਂ—ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਸਪਸ਼ਟਤਾ ਵੱਲ ਲਿਆਈਂ।

Verse 14

इति श्रुत्वा महद्वाक्यं रामचंद्रस्य धीमतः । शिरसा तत्समाधाय प्रणाममकरोत्तदा

ਇਉਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਦੇ ਮਹਾਨ ਵਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਉਸੇ ਵੇਲੇ ਭਕਤੀ-ਭਾਵ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 15

अथादिशन्महाराजो जांबवंतं कपीश्वरम् । रघुनाथस्य सेवायै कपिषूत्तमतेजसम्

ਫਿਰ ਮਹਾਰਾਜ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਈਸ਼ਵਰ ਜਾਂਬਵੰਤ ਨੂੰ—ਵਾਨਰ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜਸਵੀ—ਰਘੁਨਾਥ (ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ) ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ।

Verse 16

अंगदो गवयो मैंदस्तथा दधिमुखः कपिः । सुग्रीवः प्लवगाधीशः शतवल्यक्षिकौ कपी

ਅੰਗਦ, ਗਵਯ, ਮੈੰਦ ਅਤੇ ਵਾਨਰ ਦਧਿਮੁਖ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜੋ ਪਲਵਗਾਂ ਦਾ ਅਧੀਸ਼ ਹੈ; ਅਤੇ ਦੋ ਵਾਨਰ ਸ਼ਤਵਲੀ ਤੇ ਅਕ੍ਸ਼ਿਕ—ਇਹ ਸਭ (ਉਥੇ) ਸਨ।

Verse 17

नीलो नलो मनोवेगोऽधिगंता वानरांगजः । इत्येवमादयो यूयं सज्जीभूता भवंतु भोः

ਨੀਲ, ਨਲ, ਮਨੋਵੇਗ, ਅਧਿਗੰਤਾ, ਵਾਨਰਾਂਗਜ—ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੀ ਤੁਸੀਂ ਸਭ, ਹੇ ਵੀਰੋ, ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਸੱਜੇ ਰਹੋ!

Verse 18

सर्वैर्गजैः सदश्वैश्च तप्तहाटकभूषणैः । कवचैः सशिरस्त्राणैर्भूषितायां तु सत्वराः

ਸਾਰੇ ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ—ਤਪੇ ਹੋਏ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ—ਅਤੇ ਕਵਚ ਤੇ ਸਿਰ-ਤਰਾਣਿਆਂ ਨਾਲ ਭੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਹ ਤੁਰੰਤ ਉਸ ਨੂੰ ਸਜਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ।

Verse 19

शेष उवाच । सुमंत्रमाहूय सुमंत्रिणं तदा जगाद रामो बलवीर्यशोभनः । अमात्यमौले वद केऽत्र योज्या नरा हयं पालयितुं समर्थाः

ਸ਼ੇਸ਼ ਜੀ ਬੋਲੇ: ਤਦ ਬਲ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਮੰਤਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਕੇ ਕਿਹਾ— “ਹੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਦੇ ਸ਼ਿਰੋਮਣੀ, ਦੱਸੋ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜੇ ਪੁਰਖ ਨਿਯੁਕਤ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਜੋ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਸਮਰਥ ਹਨ?”

Verse 20

तदुक्तमेवमाकर्ण्य जगाद परवीरहा । हयस्य रक्षणे योग्यान्बलिनोऽत्र नराधिपान्

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਪਰ-ਵੀਰਾਂ ਦਾ ਸੰਹਾਰਕ ਬੋਲਾ: “ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਇੱਥੇ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜੇ ਹਨ—ਜੋ ਯੋਗ੍ਯ ਅਤੇ ਸਮਰਥ ਹਨ।”

Verse 21

रघुनाथ शृणुष्वैतान्नववीरान्सुसंहितान् । धनुर्धरान्महाविद्यान्सर्वशस्त्रास्त्रकोविदान्

ਹੇ ਰਘੁਨਾਥ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੌਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣੋ—ਜੋ ਸੁਸ਼ਿਕਸ਼ਿਤ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਹਨ; ਮਹਾਨ ਧਨੁਰਧਰ, ਉੱਚ ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਧਨੀ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੋਵਿਦ ਹਨ।

Verse 22

प्रतापाग्र्यं नीलरत्नं तथा लक्ष्मीनिधिं नृपम् । रिपुतापं चोग्रहयं तथा शस्त्रविदं नृपम्

“ਪ੍ਰਤਾਪਾਗ੍ਰ੍ਯ ਨਾਮਕ ਰਾਜਾ, ਅਤੇ ਨੀਲਰਤਨ, ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ ਰਾਜਾ; ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਿਪੁਤਾਪ, ਅਤੇ ਓਗ੍ਰਹਯ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ।”

Verse 23

राजन्योऽसौ नीलरत्नो महावीरो रथाग्रणीः । स एव लक्षं रक्षेत लक्षं युध्येत निर्भयः

ਉਹ ਰਾਜਨ੍ਯ ਯੋਧਾ—ਨੀਲਰਤਨ ਨਾਮਕ—ਮਹਾਵੀਰ ਹੈ, ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਣੀ ਹੈ। ਉਹ ਇਕੱਲਾ ਹੀ ਲੱਖ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੱਖ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ।

Verse 24

अक्षौहिणीभिर्दशभिर्यातु वाहस्य रक्षणे । दंशितैस्स शिरस्त्राणैर्मम बाहुभिरुद्धतैः

ਉਹ ਦਸ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਪਹਾੜ ਦੀ ਰਖਿਆ ਲਈ ਜਾਵੇ; ਅਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਉੱਠੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਕਸੇ ਹੋਏ ਸਿਰ-ਰੱਖੇ ਤੇ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣ।

Verse 25

प्रतापाग्र्यो यो ह्ययं च रिपुगर्वमशातयत् । सव्यापसव्यबाणानां मोक्ता सर्वास्त्रवित्तमः

ਇਹ ਯੋਧਾ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਣੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਚੂਰ ਕੀਤਾ; ਇਹ ਸਭ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਪਰਮ-ਜਾਣਕਾਰ ਹੈ, ਖੱਬੇ ਤੇ ਸੱਜੇ ਦੋਹਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਣ ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ।

Verse 26

एषोऽक्षौहिणिविंशत्या यातु यज्ञहयावने । सन्नद्धो रिपुनाशाय युवाको दंडदंडभृत्

“ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ—ਦੋ ਦੰਡ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਵੀਹ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀਆਂ ਨਾਲ ਯਜ੍ਞਹਯਾਵਨ ਨਾਮਕ ਵਨ ਨੂੰ ਜਾਵੇ; ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਨੱਧ ਹੋ ਕੇ ਵੈਰੀ-ਨਾਸ ਲਈ ਨਿਕਲੇ।”

Verse 27

तथा लक्ष्मीनिधिस्त्वेष यातु राजन्यसत्तमः । यस्तपोभिः शतधृतिं प्रसाद्यास्त्राणि चाभ्यसत्

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਇਹ ਲਕ੍ਸ਼ਮੀਨਿਧਿ ਅੱਗੇ ਵਧੇ; ਜਿਸ ਨੇ ਤਪੱਸਿਆ ਨਾਲ ਸ਼ਤਧ੍ਰਿਤੀ (ਇੰਦਰ) ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦਾ ਅਭਿਆਸ ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।

Verse 28

ब्रह्मास्त्रं पाशुपत्यास्त्रं गारुडं नागसंज्ञितम् । मायूरं नाकुलं रौद्रं वैष्णवं मेघसंज्ञितम्

ਬ੍ਰਹਮਾਸਤ੍ਰ, ਪਾਸ਼ੁਪਤ ਅਸਤ੍ਰ, ਗਾਰੁਡ ਅਸਤ੍ਰ ਜੋ “ਨਾਗ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਮਾਯੂਰ ਅਸਤ੍ਰ, ਨਾਕੁਲ ਅਸਤ੍ਰ, ਰੌਦ੍ਰ ਅਸਤ੍ਰ, ਅਤੇ ਵੈਸ਼੍ਣਵ ਅਸਤ੍ਰ ਜੋ “ਮੇਘ” ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

Verse 29

वज्रं पार्वतसंज्ञं च तथा वायव्यसंज्ञितम् । इत्यादिकानामस्त्राणां संप्रयोगविसर्गवित्

ਉਹ ਵਜ੍ਰ, ‘ਪਾਰਵਤ’ ਨਾਮਕ ਅਤੇ ‘ਵਾਯਵ੍ਯ’ ਕਹੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਹੋਰ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਯੋਗ ਤੇ ਵਿਸਰਜਨ ਦਾ ਭੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 30

स एष निजसैन्यानामक्षौहिण्यैकया युतः । प्रयातु शूरमुकुटः सर्ववैरिप्रभंजनः

ਇਹ ਸ਼ੂਰਾਂ ਦਾ ਮੌਲੀ-ਮਣੀ, ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੈਨਾ ਦੀ ਇਕ ਅਕ੍ਸ਼ੌਹਿਣੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰੇ—ਜੋ ਸਭ ਵੈਰੀਆਂ ਨੂੰ ਚੂਰ-ਚੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

Verse 31

रिपुतापोऽयमेवाद्य गच्छत्वग्र्यो धनुर्भृताम् । सर्वशस्त्रास्त्रकुशलो रिपुवंशदवानलः

ਅੱਜ ਇਹੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਤਾਪ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗੇ ਵਧੇ—ਧਨੁਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਗ੍ਰਣੀ, ਸਭ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਵੈਰੀ ਵੰਸ਼ ਲਈ ਦਾਵਾਨਲ ਸਮਾਨ।

Verse 32

गच्छतात्सेनया बह्व्या चतुरंगसमेतया । शत्रुघ्नाज्ञां शिरस्येते दधत्वद्य बलोत्कटाः

ਅੱਜ ਉਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਸੈਨਾ ਨਾਲ, ਚਤੁਰੰਗ ਸਮੇਤ, ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕਰਨ। ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਯੋਧੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਾਰਨ ਕਰਨ (ਅਰਥਾਤ ਪੂਰੀ ਆਗਿਆਕਾਰਤਾ ਨਾਲ ਮੰਨਣ)।

Verse 33

उग्राश्वोऽपि महाराजा तथा शस्त्रविदेष च । सर्वे यांतु सुसंनद्धास्तव वाहस्य पालकाः

ਮਹਾਰਾਜ ਉਗ੍ਰਾਸ਼ਵ ਵੀ, ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਵਿਦਿਆ ਦੇ ਨਿਪੁਣ ਪੁਰਖ ਵੀ, ਜਾਣ। ਤੇਰੇ ਵਾਹਨ ਦੇ ਸਭ ਰਖਵਾਲੇ ਸੁਸੰਨੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਅੱਗੇ ਵਧਣ।

Verse 34

इति भाषितमाकर्ण्य मंत्रिणः प्रजहर्ष च । आज्ञापयामास च तान्सुमंत्रकथितान्भटान्

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਮੰਤਰੀ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ; ਫਿਰ ਰਾਜਾ ਨੇ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਦੇ ਕਹੇ ਹੋਏ ਉਹਨਾਂ ਭਟਾਂ ਨੂੰ ਹੁਕਮ ਜਾਰੀ ਕੀਤਾ।

Verse 35

तेऽनुज्ञां रघुनाथस्य प्राप्य मोदं प्रपेदिरे । चिरकालं सांपरायं वांच्छंतो युद्धदुर्मदाः

ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਕੇ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ—ਯੁੱਧ ਦੇ ਅਹੰਕਾਰ ਵਾਲੇ, ਜੋ ਚਿਰਕਾਲ ਤੋਂ ਅੰਤਿਮ ਨਿਰਣਾਇਕ ਸਮਰ ਦੀ ਤਾਂਘ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।

Verse 36

सन्नद्धाः कवचाद्यैश्च तथा शस्त्रास्त्रवर्तनैः । ययुः शत्रुघ्नसंवासं सीतापति प्रणोदिताः

ਕਵਚ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸਜਧਜ ਕੇ, ਅਤੇ ਅਸਤ੍ਰ-ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਵਿਧੀ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਹੋ ਕੇ, ਸੀਤਾ-ਪਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਣਾ ਨਾਲ ਉਹ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਨਿਵਾਸ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ।

Verse 37

शेष उवाच । अथोक्त ऋषिणा रामो विधिना पूजयत्क्रमात् । आचार्यादीनृषीन्सर्वान्यथोक्तवरदक्षिणैः

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਫਿਰ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਮ ਨੇ ਵਿਧੀ-ਵਿਧਾਨ ਨਾਲ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ—ਆਚਾਰਯ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਮੁਨੀਜਨਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਦਾਨ-ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਦੇ ਕੇ।

Verse 38

आचार्याय ददौ रामो हस्तिनं षष्टिहायनम् । हयमेकं मनोवेगं रत्नमालाविभूषितम्

ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਸੱਠ ਵਰ੍ਹਿਆਂ ਦਾ ਹਾਥੀ ਦਾਨ ਕੀਤਾ; ਅਤੇ ਇੱਕ ਮਨੋਵੇਗ ਸਮਾਨ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਾ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਸੀ।

Verse 39

पौरटं रथमेकं च मणिरत्नविभूषितम् । चतुर्भिर्वाजिभिर्युक्तं सर्वोपस्करसंयुतम्

ਅਤੇ ਇਕ ਉੱਤਮ ਰਥ, ਮਣੀਆਂ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਚਾਰ ਘੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਜੋਤਿਆ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਸਾਜੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਸੀ।

Verse 40

मणिलक्षं तु प्रत्यक्षं मुक्ताफलतुलाशतम् । विद्रुमस्य तुलानां तु सहस्रं स्फुटतेजसाम्

ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਨਾਲ ਮੋਤੀਆਂ ਦੇ ਸੌ ਤੁਲਾ, ਮਣੀਆਂ ਦਾ ਇਕ ਲੱਖ, ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਵਿਦ੍ਰੁਮ (ਮੂੰਗੇ) ਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਤੁਲਾ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।

Verse 41

ग्राममेकं सुसंपन्नं नानाजनसमाकुलम् । विचित्रसस्यनिष्पन्नं विविधैर्मंदिरैर्वृतम्

ਉਸ ਨੇ ਇਕ ਪਿੰਡ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਬਹੁਤ ਸੁਖ-ਸਮ੍ਰਿੱਧ ਸੀ, ਅਨੇਕ ਜਨ ਸਮੂਹਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ; ਨਾਨਾ ਫਸਲਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾਂਦਾ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 42

ब्रह्मणेऽपि तथैवादाद्धोत्रेऽप्यध्वर्यवे ददौ । ऋत्विग्भ्यो भूरिशो दत्त्वा प्रणनाम रघूत्तमः

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਨੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਪੁਰੋਹਿਤ ਨੂੰ ਵੀ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਹੋਤ੍ਰ ਅਤੇ ਅਧਵਰਯੁ ਨੂੰ ਭੀ ਅਰਪਣ ਕੀਤਾ। ਰਿਤਵਿਜ਼ ਪੁਰੋਹਿਤਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦੇ ਕੇ, ਰਘੂਵੰਸ਼ ਦਾ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖ ਰਘੂ ਨੇ ਭਕਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 43

सर्वे ते विविधा वाग्भिराशीर्भिरभिपूजिताः । चिरंजीव महाराज रामचन्द्र रघूद्वह

ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਨਾਨਾ ਬਚਨਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦਾਂ ਨਾਲ ਤੁਹਾਡਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ: “ਚਿਰੰਜੀਵੀ ਹੋਵੋ, ਮਹਾਰਾਜ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਰਘੂਵੰਸ਼ ਦੇ ਅਗਵਾਨ!”

Verse 44

कन्यादानं भूमिदानं गजदानं तथैव च । अश्वदानं स्वर्णदानं तिलदानं समौक्तिकम्

ਕਨਿਆਦਾਨ, ਭੂਮਿਦਾਨ, ਗਜਦਾਨ ਅਤੇ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸ਼੍ਵਦਾਨ; ਸੁਵਰਨਦਾਨ, ਤਿਲਦਾਨ ਅਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦਾ ਦਾਨ ਵੀ (ਪੁੰਨਦਾਇਕ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।

Verse 45

अन्नदानं पयोदानमभयं दानमुत्तमम् । रत्नदानानि सर्वाणि विप्रेभ्यश्चादिशन्महान्

ਅੰਨਦਾਨ, ਦੁੱਧਦਾਨ ਅਤੇ ਅਭਯਦਾਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਾਨ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ; ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਨੇ ਆਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦਾਨ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣ।

Verse 46

देहि देहि धनं देहि मानेति ब्रूहि कस्यचित् । ददात्वन्नं ददात्वन्नं सर्वभोगसमन्वितम्

ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਹਿ ਦੇ: “ਦੇਹਿ, ਦੇਹਿ—ਧਨ ਦੇਹਿ; ਮੈਨੂੰ ਮਾਨ ਦੇਹਿ।” ਪਰ ਤੂੰ ਅੰਨ ਦੇ—ਅੰਨ ਦੇ—ਜੋ ਹਰ ਭੋਗ ਤੇ ਸੁਵਿਧਾ ਨਾਲ ਸੰਪੰਨ ਹੋਵੇ।

Verse 47

इत्थं प्रावर्तत मखो रघुनाथस्य धीमतः । सदक्षिणो द्विजवरैः पूर्णः सर्वशुभक्रियः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਘੁਨਾਥ ਦਾ ਯਜ્ઞ ਆਰੰਭ ਹੋਇਆ—ਯਥੋਚਿਤ ਦਕਸ਼ਿਣਾ ਸਮੇਤ, ਉੱਤਮ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨਾਲ ਪਰਿਪੂਰਨ, ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ੁਭ ਕਰਮ-ਵਿਧੀ ਨਾਲ ਸੰਯੁਕਤ।

Verse 48

अथ रामानुजो गत्वा मातरं प्रणनाम ह । आज्ञापयाश्वरक्षार्थमेष गच्छामि शोभने

ਤਦ ਰਾਮ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਮਾਤਾ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ, ਕਹਿੰਦਾ: “ਆਗਿਆ ਬਖ਼ਸ਼ੋ, ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ; ਮੈਂ ਅਸ਼੍ਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।”

Verse 49

त्वत्कृपातो रिपुकुलं जित्वा शोभासमन्वितः । आयास्यामि महाराजैर्हयवर्यसमन्वितः

ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ ਮੈਂ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਸਮੂਹ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਤੇਜ ਅਤੇ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਮਹਾਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸੰਗ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।

Verse 50

मातोवाच । पुत्र गच्छ महावीर शिवाः पंथान एव ते । सर्वान्रिपुगणाञ्जित्वा पुनरागच्छ सन्मते

ਮਾਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਪੁੱਤਰ, ਜਾ, ਹੇ ਮਹਾਵੀਰ; ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਨ। ਸਾਰੇ ਵੈਰੀ-ਦਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆ, ਹੇ ਸਤਮਤੀ।”

Verse 51

पुष्कलं पालय निजभ्रातृजं धर्मवित्तमम् । महाबलिनमद्यापि बालकं लीलयायुतम्

ਪੁਸ਼ਕਲ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰੀਂ—ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾਵਾਨ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਣ ਹੈ; ਬਲਵਾਨ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਉਹ ਅਜੇ ਬਾਲਕ ਹੈ, ਖੇਡ-ਭਾਵ ਦੀ ਨਿਰਮਲਤਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ।

Verse 52

पुत्रागच्छसि चेद्युक्तः पुष्कलेन शुभान्वितः । तदा मम प्रमोदः स्यादन्यथा शोकभागहम्

ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੇ ਤੂੰ ਯੋਗ ਤਿਆਰੀ ਨਾਲ, ਪੁਸ਼ਕਲ ਸਮੇਤ, ਸ਼ੁਭਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਵੇਗਾ; ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੀ ਭਾਗੀ ਹੋਵਾਂਗੀ।

Verse 53

इति संभाष्यमाणां स्वां मातरं प्रत्युवाच सः । त्वदीयचरणद्वंद्वं स्मरन्प्राप्स्यामि शोभनम्

ਇਉਂ ਮਾਂ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣਦਿਆਂ ਉਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ: “ਤੁਹਾਡੇ ਚਰਨ-ਯੁਗਲ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਕਰਦਿਆਂ ਮੈਂ ਸ਼ੁਭ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਫਲ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 54

पुष्कलं पालयित्वाहं निजांगमिव शोभने । स्वनामसदृशं कृत्वा पुनरेष्यामि मोदवान्

ਹੇ ਸੁੰਦਰਿ, ਮੈਂ ਪੁਸ਼ਕਲ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਗ ਵਾਂਗ ਰੱਖਿਆ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਮ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣਾ ਕੇ, ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਫਿਰ ਮੁੜ ਆਵਾਂਗਾ।

Verse 55

इत्युक्त्वा प्रययौ वीरो रामं स मखमंडपे । आसीनं मुनिवर्याग्र्यैर्यज्ञवेषधरं वरम्

ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਵੀਰ ਰਾਮ ਕੋਲ ਯਜ੍ਞ-ਮੰਡਪ ਵੱਲ ਚਲਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖ ਯਜਮਾਨ ਦੇ ਵੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੈਠਾ ਸੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੁਨੀਆਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।

Verse 56

उवाच मतिमान्वीरः सर्वशोभासमन्वितः । रामाज्ञापय रक्षार्थं हयस्यानुज्ञया तव

ਸਭ ਸ਼ੋਭਾ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਉਹ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਵੀਰ ਬੋਲਾ: “ਹੇ ਰਾਮ, ਘੋੜੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਆਗਿਆ ਦਿਓ; ਤੁਹਾਡੀ ਅਨੁਮਤੀ ਨਾਲ ਮੈਂ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 57

रघुनाथोऽपि तच्छ्रुत्वा भद्रमस्त्विति चाब्रवीत् । बालं स्त्रियं प्रमत्तं त्वं मा हन्याः शस्त्रवर्जितम्

ਰਘੁਨਾਥ ਨੇ ਵੀ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਕਲਿਆਣ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ ਆਖਿਆ: “ਜੋ ਨਿਹੱਥਾ ਹੋਵੇ—ਬੱਚਾ, ਇਸਤ੍ਰੀ ਜਾਂ ਬੇਖ਼ਬਰ/ਅਸਾਵਧਾਨ—ਉਸ ਨੂੰ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਨਾ ਮਾਰੀਂ।”

Verse 58

तदा लक्ष्मीनिधिर्भ्राता जानक्या जनकात्मजः । प्रहस्य किंचिन्नयने नर्तयन्राममब्रवीत्

ਤਦ ਜਾਨਕੀ—ਜਨਕ ਦੀ ਪੁੱਤਰੀ ਸੀਤਾ—ਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ ਹੱਸ ਪਿਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਜਿਹਾ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਨਚਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਨੂੰ ਬੋਲਿਆ।

Verse 59

लक्ष्मीनिधिरुवाच । रामचंद्र महाबाहो सर्वधर्मपरायण । शत्रुघ्नं शिक्षय तथा यथा लोकोत्तरो भवेत्

ਲਕਸ਼ਮੀਨਿਧਿ ਨੇ ਕਿਹਾ: “ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੁ ਰਾਮਚੰਦਰ, ਹੇ ਸਭ ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਪਰਾਇਣ! ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਨੂੰ ਐਸੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦੇ, ਕਿ ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਆਦਰਸ਼ ਬਣ ਜਾਵੇ।”

Verse 60

कुलोचितं कर्म कुर्वन्नग्रजाचरितं तथा । गच्छेत्स परमं धाम तेजोबलसमन्वितम्

ਆਪਣੀ ਕੁਲ-ਮਰਯਾਦਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਤੱਬ ਕਰਦਿਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡਿਆਂ ਦੇ ਆਚਰਨ ਦਾ ਅਨੁਸਰਣ ਕਰਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਤੇਜ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਬਲ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਪਰਮ ਧਾਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 61

त्वया प्रोक्तं महाराज ब्राह्मणं नावमानयेत् । पित्रा तव हतो विप्रः पितृभक्तिपरायणः

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਤੁਸੀਂ ਆਪ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦਾ ਕਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਰ ਤੁਹਾਡੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਪਿਤ੍ਰ-ਭਕਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਇਕ ਵਿਪ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 62

त्वयापि सुमहत्कर्म कृतं लोकविगर्हितम् । अवध्यां महिलां यस्त्वं हतवान्नियतं ततः

ਤੁਸੀਂ ਵੀ ਇਕ ਅਤਿ ਭਾਰੀ ਕਰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਿਤ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਇਕ ਅਵਧਿਆ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਧ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ।

Verse 63

अग्रजोऽस्य महाराज कृतवान्यं पराक्रमम् । सनकेन कृतः पूर्वं राक्षस्याः कर्णकर्तनम्

ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਸ ਦੇ ਅਗ੍ਰਜ ਨੇ ਇਕ ਹੋਰ ਪਰਾਕ੍ਰਮ ਕੀਤਾ ਸੀ; ਪਹਿਲਾਂ ਸਨਕ ਨੇ ਇਕ ਰਾਕਸ਼ਸੀ ਦੇ ਕੰਨ ਕੱਟ ਦਿੱਤੇ ਸਨ।

Verse 64

एवं करिष्यति नृपः शत्रुघ्नः शिक्षया तव । यदि नायं तथा कुर्यात्कुलस्यासदृशं भवेत्

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਰਾਜਾ ਸ਼ਤਰੁਘਨ ਤੇਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰੇਗਾ। ਜੇ ਉਹ ਐਸਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਲ ਦੇ ਯੋਗ ਨਾ ਰਹੇਗਾ।

Verse 65

इत्युक्तवंतं तं रामः प्रत्युवाच हसन्निव । मेघगंभीरया वाचा सर्ववाक्यविशारदः

ਇਉਂ ਕਹਿ ਚੁੱਕਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਭ ਬੋਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਰਾਮ ਜੀ ਹੌਲੀ ਜਿਹੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ, ਬੱਦਲ-ਗੰਭੀਰ ਵਾਣੀ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇਣ ਲੱਗੇ।

Verse 66

शृण्वंतु योगिनः शांताः समदुःखसुखाः पुनः । जानंत्यपारसंसारनिस्तारतरणादिकम्

ਸ਼ਾਂਤ ਯੋਗੀ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਤੇ ਸੁਖ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਸੁਣਨ; ਉਹ ਅਪਾਰ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਪਾਰ ਲੰਘਣ ਦੇ ਉਪਾਯ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਸਾਧਨ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।

Verse 67

ये शूराः समहेष्वासाः सर्वशस्त्रास्त्रकोविदाः । ते च जानंति युद्धस्य वार्त्तां न तु भवादृशाः

ਜੋ ਸੱਚੇ ਸੂਰਮੇ ਹਨ—ਧਨੁਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨ ਨਿਪੁੰਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸ਼ਸਤ੍ਰ-ਅਸਤ੍ਰ ਦੇ ਗਿਆਨੀ—ਉਹੀ ਯੁੱਧ ਦੀ ਅਸਲ ਵਾਰਤਾ ਜਾਣਦੇ ਹਨ; ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਨਹੀਂ।

Verse 68

परोपतापिनो ये वै ये चोत्पथविसारिणः । ते हंतव्या नृपैः सर्वैः सर्वलोकहितैषिभिः

ਜੋ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਪੀੜ੍ਹਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੁਪਥ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਸਭ ਲੋਕਹਿਤ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦੰਡਿਤ ਤੇ ਨਾਸ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਯੋਗ ਹਨ।

Verse 69

इत्युक्तमाकर्ण्य सभासदस्ते सर्वे स्मितं चक्रुररिंदमस्य । कुंभोद्भवः पूजितमेनमश्वं विमोचयामास सुशोभितं हि

ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ ਸਭਾ ਦੇ ਸਭ ਸਦੱਸ ਉਸ ਵੈਰੀ-ਦਮਨ ਵੀਰ ਵੱਲ ਮੁਸਕੁਰਾਏ। ਫਿਰ ਕਲਸ਼-ਜਨਮ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਉਸ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ ਘੋੜੇ ਦੀ ਯਥਾਵਿਧਿ ਪੂਜਾ ਕਰ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਮੁਕਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।

Verse 70

इमं मंत्रं समुच्चार्य वसिष्ठः कलशोद्भवः । कराग्रेण स्पृशन्नश्वं मुमोच जयकांक्षया

ਇਹ ਮੰਤਰ ਉਚਾਰ ਕੇ ਕਲਸ਼-ਜਨਮ ਵਸਿਸ਼ਠ ਨੇ ਜਿੱਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੱਥ ਦੀ ਅਗਲੀ ਨੋਕ ਨਾਲ ਘੋੜੇ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ ਅਤੇ ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।

Verse 71

वाजिन्गच्छ यथालीलं सर्वत्र धरणीतले । यागार्थे मोचितो येन पुनरागच्छ सत्वरः

ਹੇ ਵਾਜੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਉੱਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਆਪਣੀ ਲੀਲਾ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਫਿਰ। ਯਜ್ಞ ਦੇ ਅਰਥ ਲਈ ਤੈਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਤੁਰੰਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾ।

Verse 72

अश्वस्तु मोचितः सर्वैर्भटैः शस्त्रास्त्रकोविदैः । परीतः प्रययौ प्राचीं दिशं वायुजवान्वितः

ਤਦ ਘੋੜਾ ਸਭ ਯੋਧਿਆਂ ਵੱਲੋਂ—ਜੋ ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਤੇ ਅਸਤ੍ਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ—ਮੁਕਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹਵਾ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪੂਰਬ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

Verse 73

प्रचचार बलं सर्वं कंपयद्धरणीतलम् । शेषोऽपि किंचिन्न तया फणया धृतवान्भुवम्

ਉਹ ਸਾਰੀ ਸੈਨਾ ਅੱਗੇ ਵਧੀ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਤਲ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਭਾਰ ਕਾਰਨ ਸ਼ੇਸ਼ਨਾਗ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫਣ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਨੂੰ ਥੋੜ੍ਹਾ ਹੀ ਸੰਭਾਲ ਸਕਿਆ।

Verse 74

दिशः प्रसेदुः परितः क्ष्मातलं शोभयान्वितम् । वायवस्तं तु शत्रुघ्नं पृष्ठतो मंदगामिनः

ਸਭ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਮੰਡਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਮੰਦ ਗਤੀ ਨਾਲ ਵਹਿੰਦੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ।

Verse 75

शत्रुघ्नस्य प्रयाणायाभ्युद्य तस्य भुजोऽस्फुरत् । दक्षिणः शुभमाशंसी जयाय च बभूव ह

ਜਦੋਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਉੱਠ ਖੜਾ ਹੋਇਆ, ਉਸ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਫੜਕਣ ਲੱਗੀ—ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਕੁਨ ਸੀ, ਜੋ ਭਲਾਈ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਜੈ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 76

पुष्कलः स्वगृहं रम्यं प्रविवेश समृद्धिमत् । वितर्दिभिर्वलक्षाभिः शोभितं रत्नवेदिकम्

ਪੁਸ਼ਕਲ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸੁਹਾਵਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਦਾਖ਼ਲ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਮ੍ਰਿੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ—ਫਿੱਕੇ-ਚਿੱਟੇ ਸਤੰਭਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਅਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੀ ਵੇਦਿਕਾ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ।

Verse 77

तत्रापश्यन्निजां भार्यां पतिव्रतपरायणाम् । किंचित्स्वदर्शनाद्धृष्टां भर्तृदर्शनलालसाम्

ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਹੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਸੀ; ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਥੋੜ੍ਹੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ।

Verse 78

मुखारविंदेन च नागवल्लीदलं सुकर्पूरयुतं च चर्वती । नासाफलं तोयभवं महाधनं बाह्वोर्मृणालीसदृशोः सुकंकणे

ਉਸ ਦੇ ਕਮਲ-ਸਮਾਨ ਮੁਖ ਨਾਲ ਉਹ ਸੁਕਰਪੂਰ ਮਿਲੀ ਨਾਗਵੱਲੀ ਦਾ ਪੱਤਾ ਚਬਾਉਂਦੀ ਸੀ। ਨੱਕ ਉੱਤੇ ਜਲ-ਜਨਮ ਮੋਤੀ—ਮਹਾਨ ਧਨ; ਅਤੇ ਕਮਲ-ਡੰਡੀ ਵਰਗੀਆਂ ਸੁਕਮਲ ਬਾਂਹਾਂ ਉੱਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕੰਗਣ ਸਨ।

Verse 79

कुचौ तु मालूरफलोपमौ वरौ नितंबबिंबं वरनीवि शोभितम् । पादौ तुलाकोटिधरौ सुकोमलौ दधत्यहो एक्षत सत्पतिं स्वकम्

ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਸੁੰਦਰ ਸਤਨ ਮਾਲੂਰਾ ਫਲਾਂ ਵਰਗੇ ਸਨ; ਗੋਲ ਨਿਤੰਬ ਉੱਤਮ ਕਮਰਬੰਦ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਿਤ ਸਨ। ਉਸ ਦੇ ਪੈਰ ਅਤਿ ਕੋਮਲ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਣਗਿਣਤ ਤਰਾਜੂਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਧਾਰਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ—ਇਉਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸਤਪਤੀ ਪਤੀ ਵੱਲ ਨਿਹਾਰਦੀ ਸੀ।

Verse 80

परिरभ्य प्रियां धीरो गद्गदस्वरभाषिणीम् । तदुरोजपरीरंभनिर्भरीकृतदेहकाम्

ਧੀਰ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਵਿੱਚ ਭਰ ਲਿਆ; ਉਹ ਗਦਗਦ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਸ ਦੇ ਉਰੋਜਾਂ ਦੇ ਘਣੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਦੇਹ ਤੇ ਕਾਮਨਾ ਉਤਾਵਲੀ ਹੋ ਕੇ ਤੀਵ੍ਰ ਹੋ ਗਏ।

Verse 81

उवाच भद्रे गच्छामि शत्रुघ्नपृष्ठरक्षकः । रामाज्ञया याज्ञमश्वं पालयन्रथसंयुतः

ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ, ਮੈਂ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ—ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੀ ਪਿੱਠ-ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਨਿਯੁਕਤ ਹਾਂ। ਰਾਮ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨਾਲ, ਰਥ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਮੈਂ ਯਜ્ઞ ਦੇ ਅਸ਼ਵ ਦੀ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰਾਂਗਾ।”

Verse 82

त्वया मे मातरः पूज्याः पादसंवाहनादिमिः । तदुच्छिष्टं हि भुंजाना तत्कर्मकरणादरा

ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਮੇਰੀਆਂ ਮਾਤਾਵਾਂ (ਵੱਡੀਆਂ ਇਸਤ੍ਰੀਆਂ) ਦੀ ਪੂਜਾ ਹੋਵੇ—ਪੈਰ ਦਬਾਉਣ ਆਦਿ ਸੇਵਾਵਾਂ ਨਾਲ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਉੱਛਿਸ਼ਟ ਭੋਜਨ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਨਾ—ਇਹੀ ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਹੈ।

Verse 83

सर्वाः पतिव्रता नार्यो लोपामुद्रादिकाः शुभाः । नावमान्यास्त्वया भीरु स्वतपोबलशोभिताः

ਲੋਪਾਮੁਦਰਾ ਆਦਿ ਸਭ ਸ਼ੁਭ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਨਾਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਤਪ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹੇ ਭੀਰੂ, ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਦੇ ਅਪਮਾਨ ਨਾ ਕਰੀਂ।