Adhyaya 108

ਰਾਮ ਜੀ ਸ਼ੰਭੂ (ਸ਼ਿਵ) ਜੀ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਭਸਮ (ਪਵਿੱਤਰ ਰਾਖ) ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਕੀ ਹੈ, ਇਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਕੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਜਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਨਾਲ ਕਿਹੜੇ ਪੁੰਨ-ਫਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਾਰਜ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣ (ਸਤ੍ਵ, ਰਜ, ਤਮ) ਹੀ ਚਾਲਕ ਤੱਤ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬ੍ਰਹਮਾ–ਵਿਸ਼ਣੂ–ਮਹੇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸ਼ਿਵ-ਤੱਤ ਦੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਗਿਆਨ-ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਫਿਰ ਉਪਦੇਸ਼ ਵਿਧੀ-ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ: ਗੋਬਰ ਅਤੇ ਗੋਮੂਤਰ ਨੂੰ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਸਕਾਰਿਤ ਕਰਕੇ ਅਗਨਿਹੋਤਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਈ ਦਿਨਾਂ ਤੱਕ ਹਵਨ ਕਰਕੇ ਭਸਮ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਭਸਮ ਨੂੰ ਮੰਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ, ਗੰਗਾ-ਜਲ/ਦੁੱਧ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦੱਸੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਬ੍ਰਹਮ-ਮੰਤ੍ਰਾਂ (ਈਸ਼ਾਨ, ਤਤਪੁਰੁਸ਼, ਅਘੋਰ, ਵਾਮ, ਸਦ੍ਯੋਜਾਤ) ਨਾਲ ਨਿਆਸ-ਸਮਾਨ ਸੰਸਕਾਰ ਕਰਕੇ “ਨਮಃ ਸ਼ਿਵਾਯ” ਨਾਲ ਤ੍ਰਿਪੁੰਡ੍ਰ ਲਗਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਧਕ ਪਵਿੱਤਰ ਘੋਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਉਪਦੇਸ਼ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।