Adhyaya 1

Verse 1

इति श्रीपद्मपुराणे पातालखंडे शेषवात्स्यायनसंवादे रामाश्वमेधे रघुनाथस्य । भरतावासनंदिग्रामदर्शनोनाम प्रथमोऽध्यायः

ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀ ਪਦਮ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪਾਤਾਲਖੰਡ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੇਸ਼ ਅਤੇ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਦੇ ਸੰਵਾਦ ਵਿੱਚ—ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਰਾਮ-ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਸੰਬੰਧੀ—‘ਭਰਤ ਦਾ ਨਿਵਾਸ ਅਤੇ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ’ ਨਾਮਕ ਪਹਿਲਾ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

Verse 2

ऋषय ऊचुः । श्रुतं सर्वं महाभाग स्वर्गखंडं मनोहरम् । त्वत्तोऽधुना वदायुष्मञ्छ्रीरामचरितं हि नः

ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਮਹਾਭਾਗ, ਅਸੀਂ ਮਨੋਹਰ ਸਵਰਗਖੰਡ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਣ ਲਿਆ ਹੈ। ਹੁਣ, ਹੇ ਆਯੁਸ਼ਮਾਨ ਮੁਨੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸਾਨੂੰ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਚਰਿਤ੍ਰ-ਕਥਾ ਸੁਣਾਓ।

Verse 3

सूत उवाच । अथैकदा धराधारं पृष्टवान्भुजगेश्वरम् । वात्स्यायनो मुनिवरः कथामेतां सुनिर्मलाम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਕ ਵਾਰ, ਮੁਨੀਵਰ ਵਾਤਸ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਭੁਜਗੇਸ਼ਵਰ—ਨਾਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ—ਨੂੰ ਇਸ ਅਤਿ ਨਿਰਮਲ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ।

Verse 4

श्रीवात्स्यायन उवाच । शेषाशेष कथास्त्वत्तो जगत्सर्गलयादिकाः । भूगोलश्च खगोलश्च ज्योतिश्चक्रविनिर्णयः

ਸ਼੍ਰੀ ਵਾਤ੍ਸ੍ਯਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਾਕੀ ਅਤੇ ਅਜੇ ਅਣਕਹੀਆਂ ਕਥਾਵਾਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ—ਜਗਤ ਦੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਤੇ ਪ੍ਰਲਯ ਆਦਿਕ, ਭੂਗੋਲ ਤੇ ਖਗੋਲ, ਅਤੇ ਗ੍ਰਹ-ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਦੇ ਚੱਕਰਾਂ ਦਾ ਨਿਰਣਯ।

Verse 5

महत्तत्त्वादिसृष्टीनां पृथक्तत्त्वविनिर्णयः । नानाराजचरित्राणि कथितानि त्वयानघ

ਹੇ ਨਿਰਪਾਪ! ਤੁਸੀਂ ਮਹੱਤੱਤਵ ਤੋਂ ਆਰੰਭ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੱਤਾਂ ਦਾ ਸਪਸ਼ਟ ਨਿਰਣਯ, ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਹਨ।

Verse 6

सूर्यवंशभवानां च राज्ञां चारित्रमद्भुतम् । तत्रानेकमहापापहरा रामकृता कथा

ਸੂਰਯਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਅਦਭੁਤ ਚਰਿਤ੍ਰ ਵੀ ਹੈ; ਉਸ ਵਿੱਚ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ, ਜੋ ਅਨੇਕ ਮਹਾਪਾਪਾਂ ਨੂੰ ਹਰਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 7

तस्य वीरस्य रामस्य हयमेधकथा श्रुता । संक्षेपतो मया त्वत्तस्तामिच्छामि सविस्तराम्

ਉਸ ਵੀਰ ਰਾਮ ਦੀ ਅਸ਼ਵਮੇਧ ਯਜ੍ਞ ਦੀ ਕਥਾ ਮੈਂ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਸੁਣੀ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਉਹੀ ਕਥਾ ਵਿਸਤਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।

Verse 8

या श्रुता संस्मृता चोक्ता महापातकहारिणी । चिंतितार्थप्रदात्री च भक्तचित्तप्रतोषदा

ਉਹ ਕਥਾ—ਜਦੋਂ ਸੁਣੀ, ਯਾਦ ਕੀਤੀ ਜਾਂ ਪਾਠ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ—ਮਹਾਪਾਤਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ; ਮਨਚਾਹੇ ਅਰਥ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਕਤਾਂ ਦੇ ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਪਰਮ ਤ੍ਰਿਪਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 9

शेष उवाच । धन्योसि द्विजवर्य त्वं यस्य ते मतिरीदृशी । रघुवीरपदद्वंद्व मकरंद स्पृहावती

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਹੇ ਦ੍ਵਿਜ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੂੰ ਧੰਨ ਹੈਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੇਰੀ ਬੁੱਧੀ ਐਸੀ ਹੈ—ਰਘੁਵੀਰ ਰਾਘਵ ਦੇ ਕਮਲ-ਚਰਨਾਂ ਦੇ ਦੋਹਾਂ ਪਦਾਂ ਦੇ ਮਕਰੰਦ-ਸਮ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਲਈ ਤਰਸਦੀ ਹੈ।

Verse 10

वदंति मुनयः सर्वे साधूनां संगमं वरम् । यस्मात्पापक्षयकरी रघुनाथकथा भवेत्

ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸੰਗਤ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਵਰ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਤੋਂ ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਕਥਾ ਉਪਜਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।

Verse 11

त्वया मेऽनुग्रहः सृष्टो यद्रामः स्मारितः पुनः । सुरासुरकिरीटौघ मणिनीराजितांघ्रिकः

ਤੈਥੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਨੁਗ੍ਰਹ ਮਿਲਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਮ ਦਾ ਸਿਮਰਨ ਫਿਰ ਹੋ ਗਿਆ—ਉਹ ਜਿਸ ਦੇ ਚਰਨ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਦੇ ਇਕੱਠੇ ਤਾਜਾਂ ਦੇ ਮਣੀਆਂ ਦੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਪਦਿਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

Verse 12

रावणारिकथा वार्द्धौ मशको मादृशः कियान् । यत्र ब्रह्मादयो देवा मोहिता न विदंत्यपि

ਰਾਵਣ-ਵੈਰੀ (ਰਾਮ) ਦੀ ਕਥਾ ਦੇ ਮਹਾਂ-ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਮੱਛਰ ਦੀ ਕੀ ਹਸਤੀ? ਜਿੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਵੀ ਮੋਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ।

Verse 13

तथापि भो मया तुभ्यं वक्तव्यं स्वीयशक्तितः । पक्षिणः स्वगतिं श्रित्वा खे गच्छंति सुविस्तरे

ਤਾਂ ਵੀ, ਹੇ ਪ੍ਰਿਯ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਸਮਰੱਥਾ ਅਨੁਸਾਰ ਤੈਨੂੰ ਕਹਿਣਾ ਹੀ ਹੈ। ਪੰਛੀ ਆਪਣੀ ਸਹਜ ਗਤੀ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈ ਕੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਦੂਰ ਤੱਕ ਉੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

Verse 14

चरितं रघुनाथस्य शतकोटिप्रविस्तरम् । येषां वै यादृशी बुद्धिस्ते वदंत्येव तादृशम्

ਰਘੁਨਾਥ ਦੇ ਚਰਿਤ੍ਰ ਦਾ ਵਿਸਤਾਰ ਸੌ ਕਰੋੜ ਤੱਕ ਫੈਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਸ ਦੀ ਜਿਹੀ ਬੁੱਧੀ ਹੈ, ਉਹ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਉਸ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 15

रघुनाथसतीकीर्तिर्मद्बुद्धिं निर्मलीमसाम् । करिष्यति स्वसंपर्कात्कनकं त्वनलो यथा

ਰਘੁਨਾਥ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਕੀਰਤੀ ਆਪਣੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਅਪਵਿੱਤਰ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਨਿਰਮਲ ਕਰ ਦੇਵੇਗੀ—ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਧਾਤ ਨੂੰ ਸੋਨਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।

Verse 16

सूत उवाच । इत्युक्त्वा तं मुनिवरं ध्यानस्तिमितलोचनः । ज्ञानेनालोकयांचक्रे कथां लोकोत्तरां शुभाम्

ਸੂਤ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਉਂ ਕਹਿ ਕੇ ਉਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਿਆਂ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਨੇਤਰਾਂ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੇ ਗਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਉਸ ਸ਼ੁਭ, ਲੋਕੋਤਰ ਕਥਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਨਾ ਆਰੰਭ ਕੀਤਾ।

Verse 17

गद्गदस्वरसंयुक्तो महाहर्षांकितांगकः । कथयामास विशदां कथां दाशरथेः पुनः

ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਗਦਗਦ ਸੁਰ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਮਹਾਨ ਹರ್ಷ ਨਾਲ ਅੰਗ ਅੰਕਿਤ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਦਾਸ਼ਰਥੀ (ਰਾਮ) ਦੀ ਨਿਰਮਲ ਕਥਾ ਫਿਰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਸੁਣਾਈ।

Verse 18

शेष उवाच । लंकेश्वरे विनिहते देवदानवदुःखदे । अप्सरोगणवक्त्राब्जचंद्रमः कांतिहर्तरि

ਸ਼ੇਸ਼ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਦਾ ਅਧਿਪਤੀ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ—ਜੋ ਦੇਵਾਂ ਤੇ ਦਾਨਵਾਂ ਲਈ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਣ ਸੀ—ਤਦ (ਜਗਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ), ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਦੀ ਉਹ ਕਾਂਤੀ, ਜੋ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਕਮਲ-ਮੁਖ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗੀ ਛਬੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਤ ਦੇਂਦੀ ਸੀ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਈ।

Verse 19

सुराः सर्वे सुखं प्रापुरिंद्र प्रभृतयस्तदा । सुखं प्राप्ताः स्तुतिं चक्रुर्दासवत्प्रणतिं गताः

ਤਦੋਂ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਸਮੇਤ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਾ ਸੁਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਏ। ਉਹ ਸੁਖ ਪਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਤੁਤੀ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਭਗਤ ਸੇਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ।

Verse 20

लंकायां च प्रतिष्ठाप्य धर्मयुक्तं बिभीषणम् । सीतयासहितो रामः पुष्पकं समुपाश्रितः

ਅਤੇ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਨੂੰ ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਸ਼ਠਿਤ ਕਰਕੇ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਵਿੱਚ ਆਰੂੜ੍ਹ ਹੋਏ।

Verse 21

सुग्रीवहनुमत्सीतालक्ष्मणैः संयुतस्तदा । बिभीषणोऽपि सचिवैरन्वगाद्विरहोत्सुकः

ਤਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਹਨੁਮਾਨ, ਸੀਤਾ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਭੀਸ਼ਣ ਵੀ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਸਮੇਤ ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਚੈਨ ਹੋਇਆ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਿਆ।

Verse 22

लंकां स पश्यन्बहुधा भग्नप्राकारतोरणाम् । दृष्ट्वाऽशोकवनं तत्र सीतास्थानं मुमूर्च्छ ह

ਉਹ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਬਾਰੰਬਾਰ ਵੇਖਦਾ ਰਿਹਾ—ਜਿਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਕਾਰ ਅਤੇ ਤੋਰਨ ਕਈ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉੱਥੇ ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ, ਸੀਤਾ ਦੇ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਉਹ ਮੂਰਛਿਤ ਹੋ ਗਿਆ।

Verse 23

शिंशपांस्तत्र वृक्षांश्च पुष्पितान्कोरकैर्युतान् । राक्षसीभिः समाकीर्णान्मृताभिर्हनुमद्भयात्

ਉੱਥੇ ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਆਦਿ ਦਰੱਖ਼ਤ ਫੁੱਲੇ ਹੋਏ, ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਅਤੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਭਯ ਕਾਰਨ ਮਰੀਆਂ ਪਈਆਂ ਰਾਖਸ਼ੀਆਂ ਨਾਲ ਚੌਫੇਰ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਸਨ।

Verse 24

इत्थं सर्वं विलोक्याशु रामः प्रायात्पुरीं प्रति । ब्रह्मादिदेवैः सहितः स्वीयस्वीयविमानकैः

ਇਉਂ ਸਭ ਕੁਝ ਤੁਰੰਤ ਵੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨਗਰੀ ਵੱਲ ਚਲ ਪਏ; ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਦਿਵ੍ਯ ਵਿਮਾਨਾਂ ਸਮੇਤ ਨਾਲ ਸਨ।

Verse 25

देवदुंदुभिनिर्घोषाञ्छृण्वञ्छ्रोत्रसुखावहान् । तथैवाप्सरसां नृत्यैः पूज्यमानो रघूत्तमः

ਦੇਵ-ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਦੇ ਗੂੰਜਦਾਰ ਨਾਦ—ਕੰਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ—ਸੁਣਦਾ ਹੋਇਆ ਰਘੂੱਤਮ ਰਾਮ ਜੀ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਨ੍ਰਿਤ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਗਿਆ।

Verse 26

सीतायै दर्शयन्मार्गे तीर्थान्याश्रमवंति च । मुनींश्च मुनिपुत्रांश्च मुनिपत्नीः पतिव्रताः

ਰਾਹ ਵਿਚ ਰਾਮ ਜੀ ਸੀਤਾ ਜੀ ਨੂੰ ਤੀਰਥਾਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰਾਂਦੇ ਰਹੇ; ਅਤੇ ਮੁਨੀ, ਮੁਨੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਮੁਨੀ-ਪਤਨੀਆਂ ਵੀ ਵਿਖਾਏ।

Verse 27

यत्रयत्र कृतावासाः पूर्वं रामेण धीमता । तान्सर्वान्दर्शयामास लक्ष्मणेन समन्वितः

ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਬੁੱਧਿਮਾਨ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਵਾਸ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਥਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ ਉਸਨੂੰ ਮੁੜ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਗਏ।

Verse 28

इत्येवं दर्शयंस्तस्यै रामोऽद्राक्षीत्स्वकां पुरीम् । तस्याः पुनः समीपे तु नंदिग्रामं ददर्श ह

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸਨੂੰ ਦਿਖਾਂਦਾ ਹੋਇਆ ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਨਗਰੀ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ; ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਨੰਦਿਗ੍ਰਾਮ ਵੀ ਵੇਖਿਆ।

Verse 29

यत्र वै भरतो राजा पालयन्धर्ममास्थितः । भ्रातुर्वियोगजनितं दुःखचिह्नं वहन्बहु

ਉੱਥੇ ਨਿਸਚੇ ਹੀ ਰਾਜਾ ਭਰਤ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਹੋ ਕੇ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਭਰਾ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਅਨੇਕ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਸੀ।

Verse 30

गर्तशायी ब्रह्मचारी जटावल्कलसंयुतः । कृशांगयष्टिर्दुःखार्तः कुर्वन्रामकथां मुहुः

ਗੜ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਵ੍ਰਤ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ, ਜਟਾ ਅਤੇ ਵਲਕਲ-ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ; ਕ੍ਰਿਸ਼ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲਾ, ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਉਹ ਮੁੜ ਮੁੜ ਰਾਮ-ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 31

यवान्नमपि नो भुंक्ते जलं पिबति नो मुहुः । उद्यंतं सवितारं यो नमस्कृत्य ब्रवीति च

ਉਹ ਜੌਂ ਦਾ ਅੰਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਖਾਂਦਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੁੜ ਮੁੜ ਪਾਣੀ ਪੀਂਦਾ; ਜੋ ਉਗਦੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਪਣਾ ਨਿਯਤ ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ।

Verse 32

जगन्नेत्रसुरस्वामिन्हर मे दुष्कृतं महत् । मदर्थे रामचंद्रोऽपि जगत्पूज्यो वनं ययौ

ਹੇ ਹਰ! ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਜਗਤ ਦੀ ਅੱਖ! ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਪਾਪ ਨਾਸ ਕਰ। ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਿਤ ਰਾਮਚੰਦਰ ਵੀ ਵਨ ਨੂੰ ਗਏ।

Verse 33

सीतया सुकुमारांग्या सेव्यमानोऽटवीं गतः । या सीता पुष्पपर्यंके वृंतमासाद्य दुःखिता

ਕੋਮਲ ਅੰਗਾਂ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਹ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ। ਉਹੀ ਸੀਤਾ, ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਪਲੰਗ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਈ।

Verse 34

या सीता रविसंतापं कदापि प्राप नो सती । मदर्थे जानकी सा च प्रत्यरण्यं भ्रमत्यहो

ਉਹ ਪਤਿਵ੍ਰਤਾ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਕਦੇ ਵੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਨਾ ਸਹੀ; ਉਹੀ ਜਾਨਕੀ ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੁੜ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭਟਕਦੀ ਫਿਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ!

Verse 35

या सीता राजवृंदैश्च न दृष्टा नयनैः कदा । सा सीता दृश्यते नूनं किरातैः कालरूपिभिः

ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਭੀੜਾਂ ਨੇ ਕਦੇ ਅੱਖੀਂ ਨਾ ਵੇਖਿਆ; ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਾਲ-ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਕਿਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਦਿਸ ਰਹੀ ਹੈ।

Verse 36

या सीता मधुरं त्वन्नं भोजिता न बुभुक्षति । सा सीताद्य वनस्थानि फलानि प्रार्थयत्यहो

ਉਹ ਸੀਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਆਦ ਭੋਜਨ ਪਰੋਸਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਵੀ ਭੁੱਖ ਨਾ ਲੱਗਦੀ; ਅੱਜ ਉਹੀ ਸੀਤਾ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਦੀ ਅਰਦਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ—ਹਾਏ!

Verse 37

इत्येवमन्वहं सूर्यमुपस्थाय वदत्यदः । प्रातःप्रातर्महाराजो भरतो रामवल्लभः

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸੂਰਜ ਦੀ ਵਿਧੀਵਤ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਪ੍ਰਿਯ ਮਹਾਰਾਜ ਭਰਤ ਹਰ ਸਵੇਰ ਇਹੀ ਬਚਨ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ।

Verse 38

यश्चोच्यमानः सचिवैः समदुःखसुखैर्बुधैः । नीतिज्ञैः शास्त्रनिपुणैरिति प्रोवाच तान्नृपः

ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮੰਤਰੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ—ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਦੁੱਖ-ਸੁੱਖ ਵਿੱਚ ਸਮਭਾਵੀ, ਨੀਤੀ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਸਨ—ਤਾਂ ਰਾਜੇ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਕਿਹਾ।

Verse 39

अमात्या दुर्भगं मां किं प्रब्रूत पुरुषाधमम् । मदर्थे मेऽग्रजो रामो वनं प्राप्यावसीदति

ਹੇ ਅਮਾਤ੍ਯੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ—ਦੁਰਭਾਗੇ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ਾਧਮ ਨੂੰ—ਕਿਉਂ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਮੇਰੇ ਕਾਰਨ ਮੇਰਾ ਅਗ੍ਰਜ ਰਾਮ ਵਨ ਨੂੰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਉੱਥੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ।

Verse 40

दुर्भगस्य मम प्रस्वाः पापमार्जनमादरात् । करोमि रामचंद्रांघ्रिं स्मारं स्मारं सुमंत्रिणः

ਮੈਂ ਦੁਰਭਾਗਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਮੰਤ੍ਰਿਓ, ਪਾਪ-ਮਾਰਜਨ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਰਾਮਚੰਦਰ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਮੰਤ੍ਰੀ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 41

धन्या सुमित्रा सुतरां वीरसूः स्वपतिप्रिया । यस्यास्तनूजो रामस्य चरणौ सेवतेऽन्वहम्

ਧੰਨ ਹੈ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ—ਅਤਿ ਧੰਨ—ਵੀਰ-ਜਨਨੀ ਤੇ ਪਤੀ-ਪ੍ਰੇਮਣੀ; ਜਿਸ ਦਾ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਦੀ ਨਿਤ ਨਿਤ ਸੇਵਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।

Verse 42

यत्र ग्रामे स्थितो नूनं भरतो भ्रातृवत्सलः । विलापं प्रकरोत्युच्चैस्तं ग्रामं स ददर्श ह

ਫਿਰ ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਪਿੰਡ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਵੇਖਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਭਰਤ—ਭਰਾ-ਪ੍ਰੇਮੀ—ਟਿਕਿਆ ਹੋਇਆ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।