Shloka 49
अध्याय ५८ — वानरध्वजस्य महेन्द्रास्त्रप्रयोगः
Chapter 58: Arjuna’s Deployment of the Indra-Weapon
जिधघांसन्तं नरव्याप्रमर्जुनं तिग्मतेजसम् | आचार्यमुख्य: समरे द्रोण: शस्त्रभूतां वर: । अर्जुनेन सहाक्रीडच्छरै: संनतपर्वभि:,वे भयानक पराक्रमी थे, उन्होंने दर्शकोंको अपना अस्त्र-कौशल दिखाते हुए तुरंत बहुसंख्यक बाणोंद्वारा आकाशको ढँक दिया। यद्यपि प्रचण्ड तेजस्वी नरश्रेष्ठ अर्जुन विपक्षीको मार डालनेकी इच्छा रखते थे, तो भी शस्त्रधारियोंमें श्रेष्ठ आचार्यप्रवर द्रोण उस समरभूमिमें झुकी हुई गाँठवाले बाणोंद्वारा प्रहार करके अर्जुनके साथ मानो खेल कर रहे थे (उनमें अर्जुनके प्रति वात्सल्यका भाव उमड़ रहा था)
jighāṃsantaṃ naravyāpram arjunaṃ tigmatejasam | ācāryamukhyaḥ samare droṇaḥ śastrabhūtāṃ varaḥ | arjunena sahākrīḍaccharaiḥ saṃnataparvabhiḥ ||
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਦੋਂ ਤਿੱਖੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਦਹਕਦਾ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਅਰਜੁਨ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਤਦ ਆਚਾਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਅਤੇ ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉੱਤਮ ਦ੍ਰੋਣ ਰਣ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨਾਲ ਮਾਨੋ ਖੇਡ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਵਕਰੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਉਹ ਪ੍ਰਹਾਰ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਹਾਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਦਿਖਾ ਰਿਹਾ ਸੀ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
Even in warfare, mastery is shown not only by power but by restraint and discernment. Droṇa’s conduct suggests the ethical tension between duty in battle and the lingering bonds of a teacher’s affection, implying that dharma includes self-control and proportional response.
Arjuna advances with lethal intent, while Droṇa—renowned as the foremost teacher of arms—engages him with expertly aimed, curved (bent-jointed) arrows, countering him as though in a controlled ‘play’ of weapons, indicating both superior technique and a tempered, almost paternal attitude.