Adhyaya 47
कालविभाग-निरूपणं तथा युद्धव्यवस्था (Time-Reckoning and Mobilization Counsel)
Upa-parva: गोहरण-उपपर्व (Goharaṇa Upa-Parva) — Kaurava Cattle-Raid Episode
Bhīṣma opens with a technical account of temporal units—kalā, muhūrta, day, fortnight, month, nakṣatra, graha, season, and year—stating that the wheel of time proceeds by ordered divisions. He notes that due to excess/deficit in time and astronomical variation, intercalary adjustment occurs: in every fifth year two additional months arise, and over longer spans additional months and days accumulate (a schematic explanation of calendrical correction). Using this as a legal-ethical premise, he asserts that the Pandavas, led by Yudhiṣṭhira and known for dharma, would not incur fault by falsehood; they would rather accept death than be labeled untruthful, and they would not abandon what is properly due when the time is fulfilled. Bhīṣma then urges prompt action, stressing that in battle victory and defeat are both possible and not absolutely predictable. Duryodhana responds that he will not yield the kingdom and asks for immediate war procedure. Bhīṣma proposes a rapid deployment plan: dividing forces, sending a portion toward the city and another with the cattle, while arranging a battle line with Droṇa central, Aśvatthāman and Kṛpa guarding flanks, Karṇa in front, and Bhīṣma protecting the rear.
Chapter Arc: उत्पातों और अपशकुनों से भरी रात के बीच कौरव-शिविर में दुर्योधन का मन युद्ध-निश्चय पर टिक जाता है—आज ही मत्स्य-देश की गौओं को लेकर लौटना नहीं, बल्कि जो भी सामने आए उसे कुचल देना है। → दुर्योधन आचार्य द्रोण और कर्ण के सामने जुए की शर्त को बार-बार स्मरण कराता है—यदि अज्ञातवास पूरा होने से पहले अर्जुन प्रकट हुआ, तो पाण्डवों को फिर बारह वर्ष वनवास जाना होगा। वह यह भी आशंका उठाता है कि मत्स्यराज त्रिगर्तों को भगाकर पूरी सेना के साथ रात में ही कौरवों पर चढ़ाई कर सकता है; इसलिए रथी-श्रेष्ठों को रथों पर तत्पर रहने का आदेश देता है। → दुर्योधन का निर्णायक आदेश—‘गौओं को बीच में खड़ा करके चारों ओर सेना का व्यूह रचो; जहाँ युद्ध होगा वहाँ कड़ी रक्षा बैठाओ’—और भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण, अश्वत्थामा जैसे महारथियों को युद्ध-स्थिति में स्थिर देखना। → रण-व्यवस्था निश्चित होती है: गौ-धन को केंद्र बनाकर सुरक्षा-चक्र, पहरे, और अग्रिम मोर्चे तय किए जाते हैं; कौरव पक्ष मानसिक रूप से ‘रात्रि-युद्ध’ और ‘अर्जुन-प्रकट’—दोनों संभावनाओं के लिए तैयार हो जाता है। → रात के अंधकार में यह अनिश्चितता बनी रहती है—क्या मत्स्य-सेना आ रही है, या अज्ञातवास का भेद खुलने वाला है; और यदि अर्जुन सामने आया तो शर्त के अनुसार पाण्डवों का भाग्य क्या होगा?
Shlokas
Verse 1
(दाक्षिणात्य अधिक पाठके २६३ “लोक मिलाकर कुल ३५३ श्लोक हैं।) ८-० (3) अत अभ- सप्तचत्वारिशो<्ध्याय: दुर्योधनके द्वारा युद्धका निश्चय तथा कर्णकी उक्ति वैशम्पायन उवाच अथ दुर्योधनो राजा समरे भीष्ममब्रवीत् । द्रोणं च रथशार्दूलं कृपं च सुमहारथम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਨਮੇਜਯ! ਤਦੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਜਾ ਦੁਰਯੋਧਨ ਨੇ ਯੁੱਧ-ਪ੍ਰਸੰਗ ਵਿੱਚ ਭੀਸ਼ਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ; ਅਤੇ ਰਥੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਦ੍ਰੋਣ ਤੇ ਮਹਾਰਥੀ ਕ੍ਰਿਪ ਨੂੰ ਵੀ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
Verse 2
उक्तोध्यमर्थ आचार्यो मया कर्णेन चासकृत् । पुनरेव प्रवक्ष्यामि न हि तृप्यामि त॑ ब्रुवन्
ਆਚਾਰਯ! ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਂ ਅਤੇ ਕਰਨ ਨੇ ਤੁਹਾਨੂੰ ਕਈ ਵਾਰ ਕਹੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਇਸ ਨੂੰ ਮੁੜ ਕਹਾਂਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨੂੰ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਕਹਿ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਤ੍ਰਿਪਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
Verse 3
पराभूतैर्हिं वस्तव्यं तैश्व द्वादश वत्सरान् | वने जनपदे ज्ञातैरेष एव पणो हि नः
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੋ ਹਾਰ ਜਾਣ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਣਾ ਹੈ; ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਖੇਡ ਵੇਲੇ ਸਾਡੀ ਇਹੀ ਸ਼ਰਤ ਸੀ।
Verse 4
तेषां न तावन्निवव॑त्त वर्तते तु त्रयोदशम् । अज्ञातवासो बीभत्सुरथास्माभि: समागत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਤੇਰਵਾਂ ਵਰ੍ਹਾ ਹਾਲੇ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ; ਫਿਰ ਵੀ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਲਈ ਬੱਝਿਆ ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਅੱਜ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤੌਰ ਤੇ ਆ ਕੇ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਿਆ ਹੈ।
Verse 5
अनिवत्ते तु निर्वासे यदि बीभत्सुरागत: । पुनर्द्घादेश वर्षाणि बने वत्स्यन्ति पाण्डवा:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਨਿਰਵਾਸ ਦੀ ਮਿਆਦ ਪੂਰੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਾ ਪਵੇਗਾ।
Verse 6
“यदि अज्ञातवास पूर्ण होनेके पहले ही अर्जुन आ गया है, तो पाण्डव फिर बारह वर्षों तक वनमें निवास करेंगे ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜੇ ਅਗਿਆਤਵਾਸ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਂਡਵ ਮੁੜ ਬਾਰਾਂ ਵਰ੍ਹੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣਗੇ। ਜਾਂ ਤਾਂ ਰਾਜ ਦੇ ਲੋਭ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਭੁੱਲ ਬੈਠੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹੀ ਮੋਹ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੇਰਵੇਂ ਵਰ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਬਾਕੀ ਹੈ ਜਾਂ ਵਾਧੂ ਦਿਨ ਲੰਘ ਗਏ ਹਨ—ਇਹ ਨਿਰਣਾ ਭੀਸ਼ਮ ਹੀ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
Verse 7
अर्थानां च पुनर्ददधे नित्यं भवति संशय: । अन्यथा चिन्तितो हार्थ: पुनर्भवति सोउन्यथा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਜਿਸ ਗੱਲ ਨੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਖੰਗਾਲਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਦਾ ਸੰਦੇਹ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਅਰਥ ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਣ ਤੇ ਉਹ ਹੋਰ ਹੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ।
Verse 8
उत्तरं मार्गमाणानां मत्स्यानां च युयुत्सताम् । यदि बीभत्सुरायातस्तदा कस्यापराध्नुम:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਜਦੋਂ ਮਤਸ੍ਯ ਲੋਕ ਉੱਤਰ ਨੂੰ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹੋਣ ਅਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੋਣ, ਜੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਬੀਭਤ੍ਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਆ ਪਹੁੰਚੇ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਦੋਸ਼ ਜਾਂ ਅਪਰਾਧ ਕਿਸ ਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ?”
Verse 9
“हमलोग मत्स्यदेशके उत्तरगोष्ठकी खोज करते हुए यहाँ आये और मत्स्यदेशीय सैनिकोंके साथ ही युद्ध करना चाहते थे। इस दशामें भी यदि अर्जुन हमसे युद्ध करने आया है, तो हम किसका अपराध कर रहे हैं? ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਮਤਸ੍ਯਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਆਏ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਤਸ੍ਯਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕੀਤੇ ਬਹੁਤੇ ਜ਼ੁਲਮਾਂ ਅਤੇ ਅਨਿਆਇਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਸਾਡੇ ਅੱਗੇ ਕੀਤਾ ਸੀ।”
Verse 10
तेषां भयाभिभूतानां तदस्माभि: प्रतिश्रुतम् । प्रथम तैग्ग्रहीतव्यं मत्स्यानां गोधनं महत् । सप्तम्यामपराह्ने वै तथा तैस्तु समाहितम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ ਡਰ ਨਾਲ ਦਬੇ ਹੋਏ ਸਨ; ਇਸ ਲਈ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਵਚਨ ਦਿੱਤਾ। ਸਾਡੀ ਧਾਰਨਾ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਉਹ ਸੱਤਮੀ ਤਿਥੀ ਦੇ ਅਪਰਾਹਣ ਵੇਲੇ ਚੜ੍ਹਾਈ ਕਰਕੇ ਮਤਸ੍ਯਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਗੋਧਨ ਆਪਣੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈਣ। ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਨਿਸ਼ਚੇ ਨਾਲ ਓਹੀ ਕੀਤਾ।”
Verse 11
अष्टम्यां पुनरस्माभिरादित्यस्योदयं प्रति । इमा गावो ग्रहीतव्या गते मत्स्ये गवां पदम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਫਿਰ ਇਹ ਵੀ ਤੈਅ ਹੋਇਆ ਕਿ ਅੱਠਮੀ ਦੇ ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਨ ਤੱਕ ਅਸੀਂ ਇਹ ਗਾਂਵਾਂ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਲੈ ਲਵਾਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਤਦ ਤੱਕ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਖੁਰਾਂ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗ ਕੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਨਿਕਲ ਚੁੱਕਾ ਹੋਵੇਗਾ।”
Verse 12
ते वा गाश्चानयिष्यन्ति यदि वा स्यु: पराजिता: । अस्मान् वा ह्ुपसंधाय कुर्युर्मत्स्येन संगतम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—“ਉਹ (ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਸੈਨਿਕ) ਗਾਂਵਾਂ ਇੱਥੇ ਲਿਆਉਣਗੇ; ਜਾਂ ਜੇ ਹਾਰ ਗਏ, ਤਾਂ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਫਿਰ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜੇ ਨਾਲ ਟੱਕਰ ਲੈਣਗੇ।”
Verse 13
अथवा तानपाहाय मत्स्यो जानपदै: सह । सर्वया सेनया सार्धथ संवृतो भीमरूपया । आयात: केवल रात्रिमस्मान् योद्धुमिहागत:
ਜਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਦੇਸਵਾਸੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਕੇਵਲ ਰਾਤ ਨੂੰ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹੈ—ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਦੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ।
Verse 14
“अथवा यदि मत्स्यराज त्रिगर्तोंकी भगाकर अपने देशके लोगों एवं अपनी सारी भयंकर सेनाके साथ इस रातमें हमलोगोंसे युद्ध करनेके लिये यहाँ आ रहे होंगे ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਜਾਂ ਇਹ ਵੀ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨੂੰ ਭਜਾ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਦੇਸਵਾਸੀਆਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਭਿਆਨਕ ਸੈਨਾ ਸਮੇਤ, ਇਸ ਰਾਤ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਉਹਨਾਂ ਹੀ ਫੌਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇਹ ਕੋਈ ਮਹਾ-ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਯੋਧਾ ਅਗਵਾਈ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਆਇਆ ਹੈ; ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਆਪ ਹੀ ਮਤਸ੍ਯ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ।
Verse 15
यद्येष राजा मत्स्यानां यदि बीभत्सुरागत: । सर्वेर्योद्धव्यमस्माभिरिति न: समय: कृत:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਚਾਹੇ ਇਹ ਮਤਸ੍ਯਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਵਿਰਾਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਉਸ ਦੀ ਥਾਂ ਬੀਭਤ੍ਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਆਇਆ ਹੋਵੇ—ਸਾਨੂੰ ਸਭ ਨੂੰ ਇਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੈ; ਇਹੀ ਸਾਡਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸਮਝੌਤਾ ਹੈ।
Verse 16
अथ कस्मात् स्थिता होते रथेषु रथसत्तमा: । भीष्मो द्रोण: कृपश्चैव विकर्णो द्रौणिरेव च
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਉਹ ਸਰਵੋਤਮ ਰਥੀ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਰਹੇ—ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ, ਅਤੇ ਵਿਕਰਣ ਤੇ ਦ੍ਰੌਣੀ (ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ) ਵੀ?
Verse 17
सम्भ्रान्तमनस: सर्वे काले हास्मिन् महारथा: । नान्यत्र युद्धाच्छेयो5स्ति तथा55त्मा प्रणिधीयताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਨਾਜ਼ੁਕ ਵੇਲੇ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਰਥੀ ਮਨੋਂ ਡੋਲ ਗਏ; ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਹ ਨਹੀਂ ਦਿੱਸਿਆ। ਇਸ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਉਸੇ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਕਰ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
Verse 18
'फिर वे हमारे श्रेष्ठ रथी-महारथी भीष्म, द्रोण, कृप, विकर्ण और अश्वत्थामा आदि इस समय क्रान्तचित्त हो रथोंमें चुपचाप क्यों बैठे हैं? युद्धूके सिवा और किसी बातमें कल्याण नहीं है। यह समझकर अपने-आपको इस परिस्थितिके अनुकूल बनाना चाहिये ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਸਰਵੋਤਮ ਰਥੀ ਤੇ ਮਹਾਰਥੀ—ਭੀਸ਼ਮ, ਦ੍ਰੋਣ, ਕ੍ਰਿਪ, ਵਿਕਰਣ, ਅਸ਼ਵੱਥਾਮਾ ਆਦਿ—ਇਸ ਵੇਲੇ ਦਿਲੋਂ ਡੋਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਕਿਉਂ ਬੈਠੇ ਹਨ? ਇਸ ਘੜੀ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਵਿੱਚ ਕਲਿਆਣ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਾਲਾਤ ਅਨੁਸਾਰ ਧੀਰਜਵਾਨ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਵਜ੍ਰਧਾਰੀ ਇੰਦਰ ਜਾਂ ਯਮਰਾਜ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਸਾਡਾ ਗੋਧਨ ਖੋਹ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਾਬਲਾ ਛੱਡ ਕੇ ਹਸਤਿਨਾਪੁਰ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਵੇ?
Verse 19
शरैरेभि: प्रणुन्नानां भग्नानां गहने वने । को हि जीवेत् पदातीनां भवेदश्वेषु संशय:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਾਣਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਟੁੱਟ ਕੇ ਜੋ ਲੋਕ ਘਣੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਭੱਜਣਗੇ, ਉਹ ਵੀ ਚੀਰ-ਫਾੜ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਜਾਣਗੇ। ਭੱਜਣ ਵਾਲੇ ਪੈਦਲ ਸਿਪਾਹੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੌਣ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹਿ ਸਕੇਗਾ? ਘੁੜਸਵਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਅਣਸ਼ਚਿਤਤਾ ਹੈ—ਕੁਝ ਭੱਜਦਿਆਂ ਵੀ ਮਾਰੇ ਜਾਣਗੇ, ਤੇ ਕੁਝ ਸ਼ਾਇਦ ਬਚ ਨਿਕਲਣ।
Verse 20
दुर्योधनवच: श्रुत्वा राधेयस्त्वब्रवीद् वच: । आचार्य पृष्ठतः कृत्वा तथा नीतिर्विधीयताम्
ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਧੇਯ ਕਰਣ ਬੋਲਿਆ— “ਰਾਜਨ! ਆਚਾਰਯ ਦ੍ਰੋਣ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ (ਅਰਥਾਤ ਰਿਜ਼ਰਵ/ਸੁਰੱਖਿਅਤ) ਰੱਖ ਕੇ ਐਸੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਓ ਕਿ ਜਿੱਤ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਵੇ।”
Verse 21
जानाति हि मतं तेषामतस्त्रासयतीह नः । अर्जुने चास्य सम्प्रीतिमधिकामुपलक्षये,'ये पाण्डवोंका मत जानते हैं, इसीलिये यहाँ हमें डरा रहे हैं और अर्जुनके प्रति इनका प्रेम अधिक मैं देखता हूँ
ਇਹ ਪਾਂਡਵਾਂ ਦੀ ਮਨਸ਼ਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਇੱਥੇ ਸਾਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਪ੍ਰਤੀ ਇਸ ਦਾ ਸਨੇਹ ਮੈਂ ਹੋਰ ਵੀ ਵੱਧ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ।
Verse 22
तथा हि दृष्टवा बीभत्सुमुपायान्तं प्रशंसति । यथा सेना न भज्येत तथा नीतिर्विधीयताम्
ਇਸੇ ਲਈ ਬੀਭਤਸੁ (ਅਰਜੁਨ) ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਆਉਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਧਿਆਨ ਰਹੇ ਕਿ ਫੌਜ ਹੌਸਲਾ ਹਾਰ ਕੇ ਟੁੱਟ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਛਿੱਤਰ-ਭਿੱਤਰ ਨਾ ਹੋਵੇ—ਇਸ ਅਨੁਸਾਰ ਨੀਤੀ ਤੇ ਹੁਕਮ ਐਸੇ ਬਣਾਓ ਕਿ ਦਲ ਅਡੋਲ ਰਹੇ।
Verse 23
हरषितं ह्युपशृण्वाने द्रोणे सर्व विघट्टितम् । अदेशिका महारणप्ये ग्रीष्मे शत्रुवशं गता: । यथा न विश्रमेत् सेना तथा नीतिर्विधीयताम्
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਜੇ ਇਹ ਗੱਲ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਿੱਚ ਸੁਣ ਲੈਣ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ-ਪੁਲਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ। ਅਸੀਂ ਬਿਨਾ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੇ, ਗਰਮੀ ਦੀ ਤਪਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਫਸੇ ਹੋਏ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਤਰੂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਾਂ। ਇਸ ਲਈ ਐਸੀ ਨੀਤੀ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਕਿ ਫੌਜ ਦਾ ਧੀਰਜ ਨਾ ਟੁੱਟੇ—ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਸੁਣਦੇ ਹੀ ਸਿਪਾਹੀ ਘਬਰਾ ਨਾ ਜਾਣ ਅਤੇ ਸਾਰੀ ਵਾਹਿਨੀ ਹਿੱਲ ਨਾ ਪਵੇ।
Verse 24
इष्टा हि पाण्डवा नित्यमाचार्यस्य विशेषत: । आसयतन्नपरार्थाशक्ष कथ्यते सम स्वयं तथा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਆਚਾਰਯ ਨੂੰ ਪਾਂਡਵ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹੀ ਪਿਆਰੇ ਰਹੇ ਹਨ, ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ। ਉਹਨਾਂ ਸਵਾਰਥੀ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕੱਢਣ ਲਈ ਹੀ ਦ੍ਰੋਣਾਚਾਰਯ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਨੇੜੇ ਰੱਖਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਆਪ ਵੀ ਐਸੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਕਹੀ ਗੱਲ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 25
अश्षानां ह्वेषितं श्रुत्वा कः प्रशंसापरो भवेत् । स्थाने वापि व्रजन्तो वा सदा ह्रेषन्ति वाजिन:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਹਿਣਹਿਣਾਹਟ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਤੁਰੰਤ ਕਿਸੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ? ਘੋੜੇ ਆਪਣੇ ਥਾਂ ਖੜੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਹਿਣਹਿਣਾਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਇਸ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਬਹਾਦਰੀ ਦਾ ਕੀ ਸਬੂਤ?
Verse 26
सदा च वायवो वान्ति नित्यं वर्षति वासव: । स्तनयित्नोश्व निर्घोष: श्रूयते बहुशस्तथा
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਹਵਾਵਾਂ ਸਦਾ ਵਗਦੀਆਂ ਹਨ, ਵਾਸਵ (ਇੰਦਰ) ਨਿੱਤ ਵਰਖਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਦੀ ਗਰਜ ਵੀ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਡਰਣ ਜਾਂ ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਮੰਨਣ ਵਾਲੀ ਕੀ ਗੱਲ ਹੈ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਕਿਹੜਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕਿਉਂ? ਜੇ ਕੋਈ ਕਾਰਨ ਹੈ ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਇਹ—ਆਚਾਰਯ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵੈਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਹੀ ਇਕੱਠਾ ਹੋਇਆ ਹੈ।
Verse 27
किमत्र कार्य पार्थस्य कथं वा स प्रशस्यते । अन्यत्र कामाद् द्वेषाद् वा रोषादस्मासु केवलातू
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦਾ ਕੀ ਕੰਮ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਲਈ ਸਲਾਹਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ? ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਕੇਵਲ ਕਾਮਨਾ, ਵੈਰ ਜਾਂ ਰੋਹ—ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕਿਹੜਾ ਕਾਰਨ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
Verse 28
आचार्या वै कारुणिका: प्राज्ञाश्षापापदर्शिन: । नैते महाभये प्राप्ते सम्प्रष्टव्या: कथंचन
ਆਚਾਰਯ ਜਨ ਦਇਆਲੂ, ਪ੍ਰਾਜ্ঞ ਅਤੇ ਪਾਪ ਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਹਾਂ ਭੈ ਆ ਪਵੇ, ਤਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਲਾਹ ਨਹੀਂ ਪੁੱਛਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
Verse 29
प्रासादेषु विचित्रेषु गोष्ठीषूपवनेषु च । कथा विचित्रा: कुर्वाणा: पण्डितास्तत्र शोभना:
ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਮਹਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਸਭਾ-ਮੰਡਪਾਂ ਵਿੱਚ ਅਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਕੇ ਜਦੋਂ ਪੰਡਿਤ ਜਨ ਨਾਨਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਰਸਭਰੀਆਂ ਕਥਾਵਾਰਤਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਹੀ ਉੱਥੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
Verse 30
बहून्याश्चर्यरूपाणि कुर्वाणा जनसंसदि । इज्यास्त्रे चोपसंधाने पण्डितास्तत्र शोभना:
ਲੋਕ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਅਚੰਭੇ ਭਰੇ, ਮਨੋਰੰਜਕ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਯੱਗ ਦੇ ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਯੱਗ-ਸਾਮਗਰੀ ਨੂੰ ਠੀਕ ਥਾਂ ਰੱਖਣ, ਸਜਾਉਣ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਛਣ ਆਦਿ ਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹੀ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ।
Verse 31
परेषां विवरज्ञाने मनुष्यचरितेषु च । हस्त्यश्वरथचर्यासु खरोष्टाजाविकर्मणि
ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ/ਛਿਦਰਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਆਚਾਰ-ਵਿਹਾਰ ਅਤੇ ਦਿਨਚਰਿਆ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ, ਹਾਥੀ-ਘੋੜੇ ਅਤੇ ਰਥ-ਚਾਲਨ ਦੀ ਕਲਾ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਗਧੇ, ਊਂਟ, ਬਕਰੀਆਂ ਤੇ ਭੇਡਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਰਜਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੋਭਾ ਹੈ।
Verse 32
गोधनेषु प्रतोलीषु वरद्वारमुखेषु च । अन्नसंस्कारदोषेषु पण्डितास्तत्र शोभना:
ਗੋ-ਧਨ ਦੇ ਇਕੱਠ ਅਤੇ ਜਾਂਚ-ਪੜਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਦਰਵਾਜ਼ਿਆਂ ਦੇ ਮੁਹਾਂਡੇ ਉੱਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਗਲਿਕ ਕਰਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਅਤੇ ਅੰਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਪੰਡਿਤ ਹੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਰੂਪ ਨਾਲ ਸ਼ੋਭਦੇ ਹਨ (ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ)।
Verse 33
पण्डितान् पृष्ठतः कृत्वा परेषां गुणवादिन: । विधीयतां तथा नीतिर्यथा वध्यो भवेत् पर:,'शत्रुओंके गुणोंका बखान करनेवाले पण्डितोंको पीछे करके ऐसी नीति काममें लें, जिससे शत्रुका वध हो सके
ਜੋ ਪੰਡਿਤ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਿਫ਼ਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਕਰ ਦਿਓ; ਅਤੇ ਐਸੀ ਨੀਤੀ ਅਪਣਾਓ ਕਿ ਵੈਰੀ ਵਧ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਵੇ।
Verse 34
गावश्व सम्प्रतिष्ठाप्य सेनां व्यूह्ू समन््ततः: । आरक्षाश्न विधीयन्तां यत्र योत्स्यामहे परान्
ਗਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਘੋੜਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਚਕਾਰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਟਿਕਾ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਫੌਜ ਦਾ ਵ੍ਯੂਹ ਬਣਾਓ; ਅਤੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਐਸੀ ਰੱਖਿਆ-ਵਿਵਸਥਾ ਕਰੋ ਕਿ ਇਸ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਥਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਅਸੀਂ ਵੈਰੀਆਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ ਸਕੀਏ।
Verse 46
इस प्रकार श्रीमह्याभारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरयोग्रहके अवसरपर उत्पातसूचक अपशकुनसम्बन्धी छियालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟਪਰਵ ਅੰਦਰ ਗੋਹਰਣਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਦੇ ਰਥ-ਯੋਗ ਗ੍ਰਹਣ ਦੇ ਅਵਸਰ ਉੱਤੇ, ਉਤਪਾਤ-ਸੂਚਕ ਅਪਸ਼ਕੁਨਾਂ ਦੇ ਵਰਣਨ ਵਾਲਾ ਛਿਆਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 47
इति श्रीमहाभारते विराटपर्वणि गोहरणपर्वणि उत्तरगोग्रहे दुर्योधनवाक्ये सप्तचत्वारिंशो5ध्याय:
ਇਤੀ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਗੋਹਰਣਪਰਵ ਅੰਦਰ, ਉੱਤਰ ਦੀਆਂ ਗਾਂਵਾਂ ਦੇ ਗ੍ਰਹਣ ਅਤੇ ਦੁਰਯੋਧਨ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸਤਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ।
Frequently Asked Questions
Whether to pursue immediate confrontation by attempting to expose the Pandavas versus respecting the legal-ethical boundary of ajñātavāsa; Bhīṣma frames the issue through satya and dharma, arguing the Pandavas would not violate their vow through falsehood.
Ethical legitimacy depends on kāla (proper timing) and vrata (rule-bound conduct): strategic choices gain authority when aligned with truth and lawful conditions, while outcomes in conflict remain inherently uncertain.
No explicit phalaśruti is stated in the provided passage; the meta-level emphasis functions instead as normative instruction—understanding time-reckoning and vow-ethics as interpretive keys for judging rightful action.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.