Adhyaya 44
कृपकर्णसंवादः (Kṛpa’s Counsel to Karṇa on Deśa-Kāla and Coordinated Strategy)
Upa-parva: Kīcaka-vadha Upaparva (Episode of Kīcaka’s fall and its strategic aftermath)
This chapter is structured as an admonitory discourse by Kṛpa to Karṇa. Kṛpa critiques Karṇa’s recurrent inclination toward harsh, immediate combat decisions, stating that he fails to evaluate the nature of objectives (artha), their consequences (anubandha), and the suitability of means. He argues that many śāstric approaches (naya) exist, and that indiscriminate war is treated as especially blameworthy by learned tradition. The central analytic axis is deśa-kāla: battle joined at the right place and time can yield victory, whereas mistimed engagement becomes fruitless and harmful. Kṛpa then underscores that prudent agents allocate tasks according to capability and circumstance, and he illustrates Arjuna’s exceptional record through a sequence of ‘ekaḥ…’ exempla—solo achievements that include protection of the Kurus, severe disciplines, acquisition of celestial weapons, victories over formidable beings, and feats that establish unmatched martial credibility. Building on this, Kṛpa warns that even Indra would be unfit to face Arjuna in direct combat; those who presume otherwise require ‘remedy’ (a corrective to delusion). He deploys vivid analogies (grasping a serpent’s fang, riding an ungoverned elephant, crossing a blazing fire, swimming with a stone tied to the neck) to characterize reckless confrontation. The chapter concludes with operational guidance: do not act rashly; instead, assemble senior commanders and fight in coordinated formation, likening the intended collective stance to resisting a powerful, weapon-raised adversary.
Chapter Arc: गोहरण के बाद रणभूमि की धूल अभी बैठी भी नहीं कि उत्तरकुमार—जिसने बृहन्नला को सारथि समझकर तिरस्कार किया था—अब उसी के सामने विनीत होकर खड़ा है, और पूछता है: वे पाण्डव कहाँ हैं, जिनकी कथा उसने केवल सुनी थी। → बृहन्नला (अर्जुन) उत्तर के प्रश्नों के उत्तर में एक-एक कर पाण्डवों का यथार्थ परिचय खोलते हैं—युधिष्ठिर, भीम, नकुल, सहदेव और द्रौपदी तक; साथ ही विराटनगर में उनके छद्म-जीवन के पद और कार्य भी बताते हैं। उत्तर के भीतर भय, लज्जा और विस्मय एक साथ उमड़ते हैं—जिसे वह दास समझ बैठा, वही महावीर पार्थ निकला। → उत्तरकुमार अपनी अज्ञानजन्य वाणी के लिए क्षमा माँगता है और अर्जुन के पूर्व-असाध्य कर्मों का स्मरण कर कहता है कि उसका भय मिट गया और अर्जुन के प्रति परम प्रीति जागी; फिर वह अपनी पूर्व प्रतिज्ञा (सारथ्य-कार्य) को उलटते हुए स्वयं को अर्जुन का दास/सेवक बनने की याचना करता है। → अध्याय का निष्कर्ष उत्तर के पूर्ण आत्मसमर्पण और संबंध-परिवर्तन में है—अहंकार से विनय तक, और ‘सारथि-स्वामी’ की उलटी हुई भूमिका से ‘शिष्य-सेवक’ की स्वीकृति तक; पाण्डवों की पहचान अब उत्तर के लिए रहस्य नहीं रहती। → उत्तर की यह विनय और अर्जुन का प्रत्युत्तर आगे किस रूप में संबंध (मित्रता/गुरुता/संधि) बनेगा—और विराट के दरबार में यह सत्य कब और कैसे प्रकट होगा—यह प्रश्न अगले प्रसंग की ओर ले जाता है।
Shlokas
Verse 1
हि मय न (0) है चतुश्नत्वारिशो< ध्याय: अर्जुनका उत्तरकुमारसे अपना और अपने भाइयोंका यथार्थ परिचय देना उत्तर उवाच सुवर्णविकृतानीमान्यायुधानि महात्मनाम् । रुचिराणि प्रकाशन्ते पार्थानामाशुकारिणाम्
ਉੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਹੇ ਬ੍ਰਿਹੰਨਲਾ! ਰਣ ਵਿੱਚ ਤੁਰੰਤ ਕਰਤਬ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਮਹਾਤਮਿਆਂ ਦੇ ਇਹ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸੁੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਤਾਂ ਫਿਰ ਪਾਰਥ ਅਰਜੁਨ, ਕੁਰੂਨੰਦਨ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ, ਨਕੁਲ, ਸਹਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡੁ-ਪੁੱਤਰ ਭੀਮਸੇਨ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
Verse 2
क्व नु स्विदर्जुन: पार्थ: कौरव्यो वा युधिष्ठिर: । नकुलः सहदेवश्न भीमसेनश्ल पाण्डव:
ਉੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਬ੍ਰਿਹੰਨਲੇ! ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਅਤੇ ਕੁਰੂਵੰਸ਼ੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਨਕੁਲ, ਸਹਦੇਵ ਅਤੇ ਪਾਂਡਵ ਭੀਮਸੇਨ ਕਿੱਥੇ ਹਨ? ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਸੁੰਦਰ ਹਥਿਆਰ ਰਣਭੂਮੀ ਵਿੱਚ ਇੰਨੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿੱਖ ਰਹੇ ਹਨ—ਉਹ ਤੇਜ਼ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਮਹਾਤਮਾ ਪਾਂਡੁਪੁੱਤਰ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹਨ?
Verse 3
सर्व एव महात्मान: सर्वामित्रविनाशना: | राज्यमक्षै: पराकीर्य न श्रूयन्ते कथंचन
ਉੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਹਾਤਮਾ, ਜੋ ਹਰ ਵੈਰੀ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਗਵਾ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੇ ਗਏ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਬਾਰੇ ਕਿਤੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ।
Verse 4
द्रौपदी क्व च पाञ्चाली स्त्रीरत्नमिति विश्रुता । जितानक्षैस्तदा कृष्णा तानेवान्वगमद् वनम्
ਪਾਂਚਾਲ ਦੀ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ, ਜੋ ‘ਸਤ੍ਰੀ-ਰਤਨ’ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਪਾਂਡਵ ਪਾਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਾਰ ਗਏ, ਤਦ ਦ੍ਰੁਪਦ-ਕੁਮਾਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਚਲੀ ਗਈ ਸੀ।
Verse 5
अजुन उवाच अहमस्म्यर्जुन: पार्थ: सभास्तारो युधिष्ठिर: । बल्लवो भीमसेनस्तु पितुस्ते रसपाचक:
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਰਾਜਕੁਮਾਰ! ਮੈਂ ਹੀ ਪૃਥਾ-ਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਹਾਂ। ਸਭਾ ਦਾ ਮਾਣਯੋਗ ਸਦੱਸ ਕંક ਹੀ ਯੁਧਿਸ਼ਠਿਰ ਹੈ। ਅਤੇ ਬੱਲਵ ਭੀਮਸੇਨ ਹੈ—ਜੋ ਤੇਰੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਰਸੋਈ ਵਿੱਚ ਭੋਜਨ ਪਕਾਉਂਦਾ ਹੈ।
Verse 6
अश्वबन्धो5थ नकुलः सहदेवस्तु गोकुले । सैरन्ध्रीं द्रौपदी विद्धि यत्कृते कीचका हता:
ਨਕੁਲ ਘੋੜਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਹਦੇਵ ਗੋਸ਼ਾਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਯੁਕਤ ਹੈ। ਸੈਰੰਧਰੀ ਨੂੰ ਹੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਜਾਣ—ਜਿਸ ਦੇ ਕਾਰਨ ਕੀਚਕ ਮਾਰੇ ਗਏ।
Verse 7
उत्तर उवाच दश पार्थस्य नामानि यानि पूर्व श्रुतानि मे । प्रत्रूयास्तानि यदि मे श्रद्दध्यां सर्वमेव ते
ਉੱਤਰ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਪਾਰਥ (ਅਰਜੁਨ) ਦੇ ਦਸ ਨਾਮ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਜੇ ਤੂੰ ਉਹ ਨਾਮ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ ਦੇਵੇਂ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰ ਲਵਾਂਗਾ।
Verse 8
अर्जुन उवाच हन्त ते5हं समाचक्षे दश नामानि यानि मे । वैराटे शृणु तानि त्वं यानि पूर्व श्रुतानि ते
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਚੰਗਾ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦਸ ਨਾਮ ਤੈਨੂੰ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਣ—ਉਹੀ ਨਾਮ ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣੇ ਹਨ।
Verse 9
एकाग्रमानसो भूत्वा शूणु सर्व समाहित: । अर्जुन: फाल्गुनो जिष्णु: किरीटी श्वेतवाहन: । बीभत्सुर्विजय: कृष्ण: सव्यसाची धनंजय:
ਇਕਾਗ੍ਰ ਮਨ ਨਾਲ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਜੋੜ ਕੇ ਸਭ ਸੁਣ। ਮੇਰੇ ਨਾਮ ਹਨ—ਅਰਜੁਨ, ਫਾਲਗੁਨ, ਜਿਸ਼ਨੂ, ਕਿਰੀਟੀ, ਸ਼ਵੇਤਵਾਹਨ, ਬੀਭਤਸੁ, ਵਿਜਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ ਅਤੇ ਧਨੰਜਯ।
Verse 10
उत्तर उवाच केनासि विजयो नाम केनासि श्वेतवाहन: । किरीटी नाम केनासि सव्यसाची कथं भवान्
ਉੱਤਰ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ—ਕਿਹੜੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਤੁਹਾਡਾ ਨਾਮ ‘ਵਿਜਯ’ ਪਿਆ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਸ਼ਵੇਤਵਾਹਨ’ ਕਿਉਂ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹੋ? ‘ਕਿਰੀਟੀ’ ਨਾਮ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਅਤੇ ਤੁਸੀਂ ‘ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ?
Verse 11
अर्जुन: फाल्गुनो जिष्णु: कृष्णो बीभत्सुरेव च धनंजयश्न केनासि ब्रूहि तन््मम तत्त्वतः
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ—ਤੁਸੀਂ ‘ਅਰਜੁਨ’, ‘ਫਾਲਗੁਨ’, ‘ਜਿਸ਼ਨੂ’, ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’, ‘ਬੀਭਤਸੁ’ ਅਤੇ ‘ਧਨੰਜਯ’ ਕਿਉਂ ਕਹਲਾਉਂਦੇ ਹੋ? ਇਹ ਸਭ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਦੱਸੋ।
Verse 12
श्रुता मे तस्य वीरस्य केवला नामहेतव: । तत् सर्व यदि मे ब्रूया: श्रद्दध्यां सर्वमेव ते
ਉੱਤਰਾ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਉਸ ਵੀਰ ਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਦੇ ਕੇਵਲ ਨਾਮ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸੁਣੇ ਹਨ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਸਾਰਾ ਵਰਤਾਂਤ ਦੱਸ ਦਿਓ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਰ ਬਚਨ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਭਰੋਸਾ ਕਰਾਂਗੀ।
Verse 13
वीर अर्जुनके विभिन्न नाम पड़नेके जो प्रधान हेतु हैं, वे सब मैंने सुन रखे हैं। उन सबको यदि आप बता देंगे तो आपकी सब बातोंपर मेरा विश्वास हो जायगा ।।
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਆਖਿਆ—ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜਨਪਦ ਜਿੱਤ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਕੇਵਲ ਧਨ ਹੀ ਲਿਆ ਅਤੇ ਧਨ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਧਨੰਜਯ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 14
अभिप्रयामि संग्रामे यदहं युद्धदुर्मदान् । नाजित्वा विनिवर्तामि तेन मां विजयं विदु:
ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਯੁੱਧ-ਉਨਮੱਤ ਤੇ ਅਦਮ੍ਯ ਯੋਧਿਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਮੁੜਦਾ; ਇਸ ਲਈ ਵੀਰ ਮੈਨੂੰ ‘ਵਿਜਯ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 15
श्वेता: काउ्चनसंनाहा रथे युज्यन्ति मे हया: । संग्रामे युध्यमानस्य तेनाहं श्वेतवाहन:
ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲੜਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਰਥ ਨਾਲ ਸੋਨੇ ਦੇ ਬਖ਼ਤਰ ਨਾਲ ਸਜੇ ਚਿੱਟੇ ਘੋੜੇ ਜੋਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ‘ਸ਼ਵੇਤਵਾਹਨ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।
Verse 16
उत्तराभ्यां फल्गुनीभ्यां नक्षत्राभ्यामहं दिवा | जातो हिमवत: पृष्ठे तेन मां फाल्गुनं विदुः
ਮੈਂ ਹਿਮਵਤ ਦੇ ਸ਼ਿਖਰ ਉੱਤੇ ਦਿਨ ਵੇਲੇ ਉੱਤਰਾ-ਫਾਲਗੁਨੀ ਨਕਸ਼ਤਰਾਂ ਹੇਠ ਜਨਮਿਆ ਸੀ; ਇਸ ਲਈ ਲੋਕ ਮੈਨੂੰ ‘ਫਾਲਗੁਨ’ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ।
Verse 17
पुरा शक्रेण मे दत्तं युध्यतो दानवर्षभै: । किरीटं मुर्श्नि सूर्याभं तेनाहुर्मा किरीटिनम्
ਪੁਰਾਤਨ ਸਮੇਂ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਨਵ-ਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਸੂਰਜ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾ ਕਿਰਿਟ ਰੱਖਿਆ ਸੀ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ‘ਕਿਰਿਟੀ’ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 18
न कुर्या कर्म बीभत्सं युध्यमान: कथंचन । तेन देवमनुष्येषु बीभत्सुरिति विश्रुत:
ਯੁੱਧ ਕਰਦਿਆਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਘਿਨੌਣਾ ਜਾਂ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ; ਇਸੇ ਸੰਯਮ ਕਰਕੇ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਬੀਭਤਸੁ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।
Verse 19
उभौ मे दक्षिणौ पाणी गाण्डीवस्य विकर्षणे । तेन देवमनुष्येषु सव्यसाचीति मां विदु:
ਗਾਂਡੀਵ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਡੋਰੀ ਖਿੱਚਣ ਵਿੱਚ ਮੇਰਾ ਖੱਬਾ ਤੇ ਸੱਜਾ—ਦੋਵੇਂ ਹੱਥ ਇਕਸਾਰ ਸਮਰੱਥ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ‘ਸਵ੍ਯਸਾਚੀ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
Verse 20
पृथिव्यां चतुरन्तायां वर्णो मे दुर्लभ: सम: । करोमि कर्म शुक्लं च तस्मान्मामर्जुनं विदु:
ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਨਾਲ ਘਿਰੀ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਵਰਗੀ ਚਮਕ ਵਿਰਲੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਸਭ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਭਾਵ ਰੱਖਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਵਿਦਵਾਨ ਮੈਨੂੰ ‘ਅਰਜੁਨ’ ਦੇ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਦੇ ਹਨ।
Verse 21
अहं दुरापो दुर्धर्षो दमन: पाकशासनि: । तेन देवमनुष्येषु जिष्णुर्नामास्मि विश्रुत:
ਮੈਨੂੰ ਫੜਨਾ ਜਾਂ ਪਰਾਜਿਤ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨ (ਇੰਦਰ) ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸ਼ਤਰੂ-ਦਮਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਜਿੱਤੂ ਵੀਰ ਹਾਂ; ਇਸ ਲਈ ਦੇਵਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ‘ਜਿਸ਼ਨੂ’ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਾਂ।
Verse 22
कृष्ण इत्येव दशमं नाम चक्रे पिता मम । कृष्णावदातस्य ततः प्रियत्वादू बालकस्य वै
ਅਰਜੁਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੇਰਾ ਦਸਵਾਂ ਨਾਮ ‘ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ’ ਰੱਖਿਆ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਰੰਗ ਸ਼ਿਆਮ-ਗੌਰ ਸੀ ਅਤੇ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮਨਮੋਹਕ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।
Verse 23
वैशम्पायन उवाच ततः स पार्थ वैराटिरभ्यवादयदन्तिकात् । अहं भूमिंजयो नाम नाम्नाहमपि चोत्तर:
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਫਿਰ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰ ਪਾਰਥ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆ ਕੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਭੂਮਿੰਜਯ ਹੈ; ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਉੱਤਰ ਵੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।”
Verse 24
वैशम्पायनजी कहते हैं--जनमेजय! तदनन्तर विराटपुत्र उत्तरने निकट जाकर अर्जुनके चरणोंमें प्रणाम किया और बोला--“मेरा नाम भूमिंजय तथा उत्तर भी है ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਕਿਹਾ— ਹੇ ਜਨਮੇਜਯ! ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਿਰਾਟ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਉੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ ਬੋਲਿਆ— “ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਭੂਮਿੰਜਯ ਹੈ, ਅਤੇ ਉੱਤਰ ਵੀ। ਹੇ ਪਾਰਥ, ਭਾਗਾਂ ਨਾਲ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡਾ ਦਰਸ਼ਨ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਧਨੰਜਯ, ਤੁਹਾਡਾ ਸਵਾਗਤ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਬਾਹੋ, ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਰਕਤਿਮ ਹਨ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਭੁਜਾਂ ਗਜਰਾਜ ਦੀ ਸੁੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ।”
Verse 25
यदज्ञानादवोच त्वां क्षन्तुमहसि तन््मम । यतस्त्वया कृतं पूर्व चित्र कर्म सुदुष्करम् । अतो भयं व्यतीतं मे प्रीतिक्ष॒ परमा त्वयि
“ਅਗਿਆਨ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਜੋ ਅਣਉਚਿਤ ਬੋਲ ਬੋਲਿਆ, ਉਹ ਮਾਫ਼ ਕਰੋ। ਤੁਸੀਂ ਪਹਿਲਾਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਰਘਟ ਅਤੇ ਅਦਭੁਤ ਕਰਤੱਬ ਕਰ ਚੁੱਕੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ ਤੁਹਾਡੇ ਆਸਰੇ ਮੇਰਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪ੍ਰਤੀ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਿ-ਭਗਤੀ ਪਰਮ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।”
Verse 43
इस प्रकार श्रीमह्या भारत विराटपर्वके अन्तर्गत गोहरणपर्वमें उत्तरयोग्रहके अवसरपर आयुधवर्णनविषयक तैंतालीसवाँ अध्याय पूरा हुआ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼੍ਰੀ ਮਹਾਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿਰਾਟ ਪਰਵ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗੋਹਰਣ ਪਰਵ ਵਿੱਚ, ਉੱਤਰ ਦੇ ਯੋਗ-ਗ੍ਰਹਣ (ਰਥ ਵਿੱਚ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਕਰਤੱਬ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ) ਦੇ ਮੌਕੇ ‘ਤੇ, ਆਯੁਧ-ਵਰਨਨ ਵਿਸ਼ੇ ਵਾਲਾ ਤੈਂਤਾਲੀਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
Verse 44
(दासो<हं ते भविष्यामि पश्य मामनुकम्पया । या प्रतिज्ञा कृता पूर्व तव सारथ्यकर्मणि ।।
ਵੈਸ਼ੰਪਾਯਨ ਨੇ ਆਖਿਆ— “ਹੇ ਪਾਰਥ! ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਦਾਸ ਬਣਾਂਗਾ। ਕਿਰਪਾ-ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਨਾਲ ਮੇਰੀ ਵੱਲ ਵੇਖ। ਤੇਰੇ ਸਾਰਥੀ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਨਿਭਾਉਣ ਲਈ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਕੀਤੀ ਸੀ, ਉਸ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਮੇਰਾ ਮਨ ਅਡੋਲ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਮਹਾਨ ਸੁਭਾਗ ਜਾਗ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਦਾ ਇਹ ਸ਼ੁਭ ਅਵਸਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਇਆ ਹੈ।”
Frequently Asked Questions
Whether a warrior should pursue immediate confrontation for personal assertion, or restrain impulse in favor of counsel, contextual timing (deśa-kāla), and responsibility for collective outcomes (anubandha).
Strategic action is dharmically valid only when aligned with preparedness and context; realistic appraisal of an opponent and coalition-based coordination are presented as superior to solitary, mistimed aggression.
No formal phalaśruti is stated; the chapter’s meta-function is advisory—positioning deśa-kāla reasoning and consequence-awareness as interpretive keys for evaluating legitimate force within the epic’s ethical framework.
Read Mahabharata in the Vedapath app
Scan the QR code to open this directly in the app, with audio, word-by-word meanings, and more.