Shloka 5
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
(तत: शब्दो महानासीद् रेणुश्व दिवमस्पृशत् | शड्खदुन्दुभिघोषश्न भेरीणां च महास्वन: ।।
tataḥ śabdo mahān āsīd reṇuś ca divam aspṛśat | śaṅkha-dundubhi-ghoṣaś ca bherīṇāṃ ca mahāsvanaḥ || gavāśva-ratha-nāgānāṃ narāṇāṃ ca padātinām | evaṃ taiḥ saha abhiniryāya matsyarājasya go-dhane | trigartair galahāmāṇe tu gopālāḥ pratyasedhayan || atha trigartā bahavaḥ parigṛhya dhanaṃ bahu | parikṣipya hayaiḥ śīghrair rathavrātaiś ca bhārata | gopālān pratyayudhyanta raṇe kṛtvā jaye dhṛtim || te hanyamānā bahubhiḥ prāsa-tomara-pāṇibhiḥ | gopālā gokule bhaktā vārayāmāsur ojasā | paraśvadhaiś ca musalaiḥ bhindipālaiś ca mudgaraiḥ || gopālāḥ karṣaṇaiḥ śinraiḥ jaghnur aśvān samantataḥ | te hanyamānāḥ saṃkruddhās trigartā rathayodhinaḥ | visṛjya śaravarṣāṇi gopīn vyadrāvayan raṇe || tato javena mahatā gopaḥ puram athāvrājat | sa dṛṣṭvā matsyarājaṃ ca rathāt praskandya kuṇḍalī ||
ਤਦੋਂ ਭਾਰੀ ਕੋਲਾਹਲ ਮਚ ਗਿਆ; ਧਰਤੀ ਦੀ ਧੂੜ ਉੱਡ ਕੇ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਲੱਗੀ। ਸ਼ੰਖਾਂ, ਦੁੰਦੁਭੀਆਂ ਅਤੇ ਭੇਰੀਆਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨਾਦ ਹਰ ਪਾਸੇ ਗੂੰਜ ਉਠਿਆ; ਗਾਂਵਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ ਅਤੇ ਪੈਦਲ ਸੈਨਿਕਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਗਈਆਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤ੍ਰਿਗਰਤ ਦਲ-ਬਲ ਸਮੇਤ ਨਿਕਲ ਕੇ ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਦੇ ਗੋਧਨ ਉੱਤੇ ਟੁੱਟ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਝੁੰਡ ਨੂੰ ਹੰਕਾ ਕੇ ਲੈ ਜਾਣ ਲੱਗੇ, ਤਾਂ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਿਆ। ਫਿਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨੇ ਬਹੁਤ ਧਨ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਕਰ ਲਿਆ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਝੁੰਡਾਂ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਘੇਰ ਕੇ, ਜਿੱਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਸੰਕਲਪ ਕਰਕੇ, ਰਣ ਵਿੱਚ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਭਾਲੇ ਤੇ ਤੋਮਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਦੇ ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖ਼ਮੀ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਗੋਸ਼ਾਲਾ-ਭਗਤ ਗੋਪਾਲ ਬਲ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਰਹੇ। ਕੁਹਾੜੀਆਂ, ਮੁਸਲਾਂ, ਭਿੰਦਿਪਾਲਾਂ, ਗਦਿਆਂ ਅਤੇ ‘ਕਰਸ਼ਣ’ ਨਾਮਕ ਵਿਲੱਖਣ ਹਥਿਆਰ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਚੌਹੀਂ ਪਾਸੀਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਘੋੜੇ ਡਾਹ ਦਿੱਤੇ। ਵਾਰਾਂ ਨਾਲ ਕ੍ਰੋਧਿਤ, ਰਥਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ ਤ੍ਰਿਗਰਤਾਂ ਨੇ ਤੀਰਾਂ ਦੀ ਵਰਖਾ ਕਰਕੇ ਗੋਪਾਲਾਂ ਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਤੋਂ ਭਜਾ ਦਿੱਤਾ। ਤਦੋਂ ਕੰਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁੰਡਲ ਪਹਿਨਿਆ ਇੱਕ ਗੋਪ ਵੱਡੇ ਵੇਗ ਨਾਲ ਨਗਰ ਵੱਲ ਦੌੜਿਆ; ਮਤਸ੍ਯਰਾਜ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਹ ਰਥ ਤੋਂ ਛਾਲ ਮਾਰ ਕੇ ਉਤਰ ਪਿਆ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage highlights civic and ethical duty: protecting communal wealth (cattle) and resisting unjust seizure. The cowherds’ steadfastness shows loyalty to one’s charge and the social importance of safeguarding livelihoods, while the raiders’ aggression illustrates adharma expressed as predatory violence.
The Trigartas launch a raid on King Virāṭa’s cattle, creating a massive battlefield commotion. The cowherds initially resist with improvised and standard weapons, even striking down horses, but the Trigartas retaliate with arrow-showers and rout them. A cowherd then rushes to the city to inform the Matsya king.