Shloka 31
त्रिगर्त-मात्स्य-संग्रामः
The Trigarta–Matsya Engagement at Twilight
(दीर्घाणां च दृढानां च धनुषां ते यथाबलम् । उत्कृष्य पाशान् मौर्वीणां वीराश्नापेष्वयोजयन् ।।
vaiśampāyana uvāca |
dīrghāṇāṃ ca dṛḍhānāṃ ca dhanuṣāṃ te yathābalam |
utkṛṣya pāśān maurvīṇāṃ vīrāś cāpeṣv ayojayan ||
tataḥ suvāsasaḥ sarve te vīrāś candanokṣitāḥ |
coditā naradevena kṣipram aśvān acodayan ||
te hayā hemasaṃchannā bṛhantaḥ sādhuvāhinaḥ |
coditāḥ pratyadṛśyanta pakṣiṇām iva paṅktayaḥ ||
bhīmāś ca mattamātaṅgāḥ prabhinnakaraṭāmukhāḥ |
kṣarantaś caiva nāgendrāḥ sudantāḥ ṣaṣṭihāyanāḥ ||
ਉਹਨਾਂ ਵੀਰਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਲੰਮੇ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਧਨੁਸ਼ਾਂ ਦੀ ਮੌਰਵੀ ਡੋਰੀ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਅਨੁਸਾਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਧਨੁਸ਼ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ ਜੜ੍ਹ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਸੁੰਦਰ ਵਸਤ੍ਰ ਧਾਰਨ ਕਰਕੇ, ਚੰਦਨ ਨਾਲ ਲੇਪਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਰਦੇਵ ਵਿਰਾਟ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਸਭ ਵੀਰ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਤੁਰੰਤ ਘੋੜੇ ਦੌੜਾ ਦਿੱਤੇ। ਰਥ ਦਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁਣ, ਸੋਨੇ ਦੇ ਸਾਜ਼ੋ-ਸਾਮਾਨ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਅਸ਼ਵ ਜਦੋਂ ਹੰਕਾਏ ਗਏ, ਤਾਂ ਕਤਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਸਣ ਲੱਗੇ।
वैशम्पायन उवाच
Educational Q&A
The passage emphasizes disciplined readiness and rightful command: warriors prepare their weapons carefully, maintain order in movement, and act promptly under the king’s direction—suggesting that even in war, dharma is expressed through restraint, training, and coordinated action rather than chaos.
The Pāṇḍava heroes, in Virāṭa’s service during the cattle-recovery episode, string their strong bows, dress and anoint themselves, and then rapidly drive out in chariots. Their horses move in neat formations like birds in flight, while powerful rutting elephants follow behind King Virāṭa, carrying riders like moving mountains.