Shloka 48
द्रौपद्याः भीमसेन-प्रबोधनम्
Draupadī Awakens Bhīmasena
(पांसुकुण्ठितसर्वाज्जी गजराजवधूरिव । प्रतस्थे नागनासोरूर्भतुराज्ञाय शासनम् ।। समस्त अंगोंमें धूलिसे धूसरित गजराजवधूकी भाँति शोभा पानेवाली तथा हाथीकी सूँड़के समान जाँघोंवाली द्रौपदी स्वामीकी आज्ञा शिरोधार्य करके राजसभासे अन्तःपुरमें चली गयी। विमुक्ता मृगशावाक्षी निरन्तरपयोधरा । प्रभा नक्षत्रराजस्य कालमेघैरिवावृता ।। उसके स्तन एक-दूसरेसे सटे हुए थे, तथा नेत्र मृगशावकोंके समान चंचल हो रहे थे। वह कीचकके हाथसे छूटकर शोक और दु:खसे इस प्रकार मलिन हो रही थी, मानो चन्द्रमाकी प्रभा वर्षाकालके मेघोंसे आच्छादित हो गयी हो। यस्या हार्थ पाण्डवेयास्त्यजेयुरपि जीवितम् । तां ते दृष्टवा तथा कृष्णां क्षमिणो धर्मचारिण: ।। समयं नातिवर्तन्ते वेलामिव महोदधि: ।।) जिसके लिये समस्त पाण्डव अपने प्राणतक दे सकते थे, उसी कृष्णाको उस दशामें देखकर भी धर्मात्मा पाण्डव क्षमा धारण किये बैठे थे। जैसे समुद्र अपने तटकी सीमाका उल्लंघन नहीं करता, उसी प्रकार वे अज्ञातवासके लिये स्वीकृत समयका अतिक्रमण नहीं कर रहे थे। सुदेष्णोवाच कस्त्वावधीद् वरारोहे कस्माद् रोदिषि शोभने । कस्याद्य न सुखं भद्रे केन ते विप्रियं कृतम्
vaiśampāyana uvāca | pāṁsukuṇṭhitasarvāṅgī gajarājavadhūr iva | pratasthe nāganāsorūr bhartur ājñāya śāsanam || vimuktā mṛgaśāvākṣī nirantarapayodharā | prabhā nakṣatrarājasya kālameghair ivāvṛtā || yasyāḥ arthe pāṇḍaveyās tyajeyur api jīvitam | tāṁ te dṛṣṭvā tathā kṛṣṇāṁ kṣamiṇo dharmacāriṇaḥ | samayaṁ nātivartante velām iva mahodadhiḥ || sudeṣṇovāca | kas tvāvad hīd varārohe kasmād rodiṣi śobhane | kasyādya na sukhaṁ bhadre kena te vipriyaṁ kṛtam ||
ਸਾਰੇ ਅੰਗਾਂ ਉੱਤੇ ਧੂੜ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਤੱਥਾਪਿ ਗਜਰਾਜ ਦੀ ਰਾਣੀ ਵਾਂਗ ਉਹ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ; ਅਤੇ ਹਾਥੀ ਦੀ ਸੂੰਡ ਵਰਗੀਆਂ ਜੰਘਾਂ ਵਾਲੀ ਦ੍ਰੌਪਦੀ ਨੇ ਪਤੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਨੂੰ ਸਿਰ ਮੱਥੇ ਧਰ ਕੇ ਰਾਜਸਭਾ ਤੋਂ ਅੰਤਹਪੁਰ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸਥਾਨ ਕੀਤਾ। ਕੀਚਕ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛੁੱਟ ਕੇ, ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਉਹ ਨਿਰੰਤਰ ਅੰਸੂ ਵਹਾਂਦੀ, ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਇਉਂ ਮਲਿਨ ਹੋ ਰਹੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਵਰਖਾ-ਰੁੱਤ ਦੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਚੰਦ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਢੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਸ ਲਈ ਪਾਂਡਵ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਤੱਕ ਵਾਰ ਸਕਦੇ ਸਨ, ਉਸ ਕ੍ਰਿਸ਼ਣਾ ਨੂੰ ਐਸੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ ਧਰਮ-ਚਾਰੀ, ਖ਼ਮਾਸ਼ੀਲ ਪਾਂਡਵਾਂ ਨੇ ਅਜ੍ਞਾਤਵਾਸ ਲਈ ਮੰਨੀ ਹੋਈ ਮਿਆਦ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀ—ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਸਾਗਰ ਆਪਣੀ ਤਟ-ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਲੰਘਦਾ। ਤਦ ਸੁਦੇਸ਼ਣਾ ਨੇ ਕਿਹਾ—“ਹੇ ਸੁੰਦਰ ਨਿਤੰਬ ਵਾਲੀਏ! ਤੈਨੂੰ ਕਿਸ ਨੇ ਮਾਰਿਆ? ਹੇ ਸੋਹਣੀਏ! ਤੂੰ ਕਿਉਂ ਰੋਂਦੀ ਹੈਂ? ਹੇ ਭਦ੍ਰੇ! ਅੱਜ ਕਿਸ ਦਾ ਸੁਖ ਨਸ਼ਟ ਹੋਇਆ? ਕਿਸ ਨੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਅਪ੍ਰੀਤ ਕੀਤਾ?”
वैशम्पायन उवाच