Shloka 42
Devanagari script
ततो<ब्रवीद् देवराज: पार्थमक्लिष्टकारिणम् । सान्त्वयःश्लक्ष्णया वाचा मेघदुन्दुभिनि:स्वन:,तदनन्तर देवराज इन्द्रने अनायास ही महान् कर्म करनेवाले कुन्तीकुमार अर्जुनको मीठे वचनोंद्वारा सान्त्वना देते हुए मेघ और दुन्दुभिके समान गम्भीर स्वरसे कहा--
Translation
ਤਦਨੰਤ੍ਰ ਦੇਵਰਾਜ ਇੰਦਰ ਨੇ, ਬਿਨਾ ਕਲੇਸ਼ ਮਹਾਨ ਕਰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਕੁੰਤੀਪੁੱਤਰ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਮਿੱਠੇ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੰਦਿਆਂ, ਬੱਦਲ ਅਤੇ ਦੁੰਦੁਭੀ ਵਰਗੀ ਗੰਭੀਰ ਧੁਨ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ—
Word by Word
ततःthen, thereafter
ततः:
Adhikarana
TypeIndeclinable
Rootततः
FormAvyaya
अब्रवीत्said, spoke
अब्रवीत्:
TypeVerb
Rootब्रू
FormLakara: लङ् (imperfect), Person: 3, Number: singular, Pada: परस्मैपद
देवराजःthe king of the gods (Indra)
देवराजः:
Karta
TypeNoun
Rootदेवराज
FormGender: masculine, Case: nominative, Number: singular
पार्थम्to Partha (Arjuna)
पार्थम्:
Karma
TypeNoun
Rootपार्थ
FormGender: masculine, Case: accusative, Number: singular
अक्लिष्टकारिणम्the unwearied doer of deeds; one who acts without fatigue
अक्लिष्टकारिणम्:
Karma
TypeAdjective
Rootअक्लिष्टकारिन्
FormGender: masculine, Case: accusative, Number: singular
सान्त्वयन्comforting, consoling
सान्त्वयन्:
Karta
TypeVerb
Rootसान्त्वय
FormPresent active participle (शतृ), Gender: masculine, Case: nominative, Number: singular
श्लक्ष्णयाwith gentle/smooth
श्लक्ष्णया:
Karana
TypeAdjective
Rootश्लक्ष्ण
FormGender: feminine, Case: instrumental, Number: singular
वाचाspeech, words
वाचा:
Karana
TypeNoun
Rootवाच्
FormGender: feminine, Case: instrumental, Number: singular
मेघदुन्दुभिनिःस्वनःhaving a sound like clouds and a kettle-drum; deep-voiced
मेघदुन्दुभिनिःस्वनः:
Karta
TypeAdjective
Rootमेघ-दुन्दुभि-निःस्वन
FormGender: masculine, Case: nominative, Number: singular
Speaker
वैशम्पायन उवाच
Character Dynamics
Dharma Sankata (Moral Dilemma)
War Context
Verse Rasa (Emotional Essence)
Philosophical Teaching
Political Layer
Geographic Context
Meter (Chandas)
Sandhi Notes